145
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
KUSHLI ALKOGOL ISHIMLIKLERINIŃ QURAMı,
QÁSIYETLERI, ISLEP SHıGARıW IZBE-IZLIGI HAM INSAN
ORGANIZIMINE TASIRI
Perdebaev Amanjol
Berdaq atındaǵı QMU, Ximiya- texnologiya fakulteti, Azıq-awqat
texnologiyası qanigeligi studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14175764
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 17-noyabr 2024 yil
Usı maqalada spirtli ishimliklerdin islep shigarıw
texnologiyası,
onıń
quramı,
turleri,
insan
organizimine tasiri ham Ózbekistan Respublikası
aymaǵındaǵı alkogol onimlerin islep shıǵarıwshı
karxanalar haqqında maglıwmatlar berilgen
KEY WORDS
alkogol onimleri, spirt, araq,
tekila,
fermentatciya,
ashıw,
eksporti, inporti.
Kúshli spirtli ishimlikler dep, quramında kóp muǵdarda etil spirti bolǵan ishimliklerge
aytıladı. Olarǵa spirt, araq ónimleri, júzim vinoları, konyak, rom, viski sıyaqlı ishimliklerdi
kirgiziw múmkin. Olardıń hár biri hár túrlı shiyki zatlardan ózine tán texnologiyalıq
processler tiykarında islep shiǵarıladı.
Araq quramında 40 tan 56% ge shekem spirti bar, kúshli spirtli ishimlik. Araq tazalanǵan etil
spirti hám jumsartılınǵan suwdıń qospasın aktivlestirilgen kómir menen islew berip, arnawlı
filtrlerden ótkerilip tazalanǵan ónim bolıp tabıladı. Aralaspanı aktivlestirilgen kómir arqalı
filtrlewdiń maqseti, onı qayta islengende spirt quramındaǵı bir qansha zıyanlı bolǵan sivush
maylarınıń 30—47 % hám asetaldegidlerdiń 10—17% filtrde uslanıp qalınadı. Araqtıń
geypara túrlerin islep shıǵarıwda olardıń dámin jaqsılaw ushın qant, limon kislotası, soda,
sirke kislotasınıń natriylı duzı sıyaqlı qosımsha shiyki zatlar isletiliwi múmkin. Isletilingen
shiyki onimlerge hám tazalanǵanlıq dárejesine qaray rektifikat-spirttiń tómendegi túrleri
tayarlab shiǵarıladı : ekstra—96, 5% g; joqarı dárejede taza—96, 2 hám 1-túr taza—96 %.
Qarataw araǵınıń tariyxı jigirma bes jıldan kóbirek waqıtqa iye. Araq dástúrler boyınsha
islenip, joqarı sapa sáwlelengen. Araqlardı islep shıǵarıwda boyan tamırları paydalanıp
arnawlı texnologiyalar boyınsha tayarlanadı, bunıń nátiyjesinde ol ayrıqsha dámge iye boladı.
Qarataw araǵınıń organoleptiklıq hám fizika-ximiyalıq kórsetkishleri boyınsha sapası
qarıydarlar arasında joqarı jetiskenliklerge eristi. Aqırǵı 6 jıl ishinde araq ónimleri brendi
Ózbekstan Respublikasında “TOP-3”ge kiriwin támiyinledi, bul islep shıǵarıw hám satıw
kólemi boyınsha derek beredi.
146
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Qarataw araǵınıń assortimentleri
Aroq – kúshli alkogollı ishimlik bolıp, ayrıqsha dám hám jaǵımlı iyiske iye suw-spirtli
eritpe. Tazalaw hám filtrlew usılları hár túrlı bolıwı múmkin, lekin ulıwma alǵanda, zavodta
araq islep shıǵarıw birdey algoritmge muwapıq ámelge asırıladı.
1.
Suw tayarlaw
. Suw araqtıń tiykarǵı strukturalıq bólegi bolıp tabıladı, sol sebepli tayar
ónimniń organoleptikalıq qásiyetleri onıń sapasına baylanıslı. Dáryalar hám bulaqlardıń
joqarı aǵımınan alınatuǵın jumsaq suw joqarı standart esaplanadı. Suwdı qaynatıp bolmaydı,
sonıń ushın kóp basqıshlı tazalaw : shóktiriw, aeraciyalaw hám kvarts qumı arqalı filtrlew
alıp barıladı.
2. Araqtıń tiykarın quraytuǵın komponent – rektifikatsiyalanǵan spirt bolıp tabıladı. Ol
azıq-awqat ósimlikler shiyki zatlarınan (dán, kartoshka, láblebi, dán hám kartoshka qospası
hám basqalar ) rektifikaciyalanıp alınadı. Dánlı shiyki zatlar maydalanadı hám qaynatıladı.
Braga birinshi ret distillenedi hám distillew nátiyjesinde alınǵan shiyki spirtten 95%
quwatlılıqqa iye rektifikaciyalanǵan spirt ajratıladı.
3.
Saralaw
, bul process dawamında suw-spirtli qospa alınadı. Eger kerek bolsa, qospanı
xosh iyisli etetuǵın hám arnawlı maza beretuǵın qosımsha hám dám beriwshiler qosıladı.
4.
Filtrlew
. Araq kvarclı filtr járdeminde qattı qosımshalardan tazalanadı. Shókpe
tóplanǵanda, filtr fraksiyalardan tazalanadı, onnan keyingi process dawam etedi.
5. Organikalıq birikpeler araqtıń dámi hám iyisine tásir etedi. Aldegidler hám efirlerdi alıp
taslaw aktivlestirilgen kómir járdeminde ámelge asırıladı. Eger kerek bolsa bul process bir
neshe ret tákirarlanadı.
6. Tayar aralaspa bir neshe kún dawamında shóktiriledi. Aqırǵı basqıshı eki kúnnen jetti
kúnge shekem dawam etedi. Bul waqıt ishinde araq komponentleri aralastırıladı, ónim
juwmaqlawshı iyis hám dámge iye boladı.
7. Ídıslarǵa quyıw. Hár bir shıysheniń pútinligi tekseriledi, keyin suw menen juwıladı.
Toltırıw ushın arnawlı avtomatikalıq sızıqlar qollanıladı. Birinshiden, araq shiyshege quyıladı,
keyin bolsa arnawlı propkalar menen jabıladı. Juwmaqlawshı basqısh - bul etiketka jabıstırıw
esaplanadı.
Likyor-araq ónimler
. Bul júdá kúshli spirtli ishimlikler. Quramında qanttıń kópligi, xosh
iyisliligi, reńi hám dámi olardıń basqa spirtli ishimliklerden ózgeshelenip turadı. Quramındaǵı
spirt, qant muǵdarına hám shiyki onim quramına qaray likyor-araq ónimler bir neshe
gruppaǵa bólinedi.
Likyor‒araq
sanaatı quramında 40% etil spirti hám 45% etil spirti bolǵan araqlar islep
shiǵarıladı. Araqtıń hámme túrleri reńsiz, tınıq, hárqıylı bólekshelersiz hám ılayız bolıwı kerek.
147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Sapalı araqlar saqlanǵanda shókpe bolmawı kerek. Araqlardıń iyisi, dámi ayrıqsha, biytanıs
iyislersiz hám dámlersiz bolıwı kerek. Araqlardıń shiyshe butilkaların teksergende olardaǵı
spirt muǵdarı etiketkada kórsetilgeninen tek 0,2% ke artıq yamasa kem bolıwına ruxsat
etiledi.
Likyor-araq
ónimleri islep shıǵarıw ushın tazalanǵan
rektifikat-spirt,
jumsartılǵan suw,
jańa úzilgen hám keptirilgen miywe hám mayda rezovar miyweler, xosh iyisli qosımshalar,
citrus miyweler qabıǵı, qant, kofe, qara burısh, efir mayları, essensiyalar, awqatqa salınatuǵın
kislotalar, tábiyiy hám jasalma boyawlar hám basqa qosımsha shiyki zatlar isletiledi.
Isletiletuǵın shiyki zatlar quramındaǵı qant hám spirttiń muǵdarına qaray likyor-araq
ónimleri bir neshe gruppaǵa bólinedi
Likyor-araq ónimleriniń assortimentleri
1 - keste
Ónimler atı
Muǵdarı ,%
spirt
qant
Likyorlar:
Kúshli
30-40
28,0-50,0
Desert
25-60
30,0-45,0
Kremler
20-23
49-69
Demlemeler;
Mazalı
16-25
8,0-30,0
Mazalıraq
25-60
2,0-12,0
Kúshli ashshı
35-75
0-5,4
Kem quwatlı ashshı
27-28
‒
balzamlar
45
‒
nalivkalar
18-20
28,0- 40,0
Punshlar
16-18
32-39
Desert ishimlikler
12-16
15-35
Likyorlar
gewek, sozılıwshı konsistenciyaǵa iye bolıp, dáslepki shiyki ónim sıyaqlı xosh
iyisli, quramında qant kóp boladı. Likyorlar 6 aydan eki jılǵa shekem emen bochkalarda
saqlanǵannan keyin jáne de názik, jumsaq dámli hám xosh iyisli bolıp qaladı. Quramındaǵı
spirt hám qanttıń muǵdarına qaray likyorlar kúshli, desert hám kremlerge bólinedi.
Kúshli likyorlar ádette spirtler hám efir maylı shiyki onimler demlemeleri tiykarında
tayarlanadı. Olar quramında 30— 45% spirt, 32—50% qant boladı.
Kúshli likyorlarǵa
Shártrez, Benediktin, Stariy Tallinn, Kya-nu-Kukk (Túbirdegi qoraz ),
EXO, Kristall, Apelsinovaya, Myatniy, Yujniy, Anisoviy
hám t.b kiredi. Desert likyorlar
quramında kúshli likyorlardaǵıdan kem (25—30%) spirt, (35—50%) qant boladı.
Kremlerdiń kúshi kem (20—23%), biraq, qantı (50—60%) boladı. Olar sozılıwshı, sirop
sıyaqlı, konsistensiyalı boladı. Satıwǵa Malinoviy,
Vishnyoviy, Ryabinoviy, Abrikosoviy,
Shokoladniy, Klubnichyiy, Yaichniy
hám basqa kremlar shıǵarıladı.
Punshlar
quramında basqa ónimlerden spirt kem (17%), qant (33—40%) boladı. Punsh
tayarlaw ushın likyor-araq ónimlerine isletiletuǵın shiyki onimlerdiń ózi isletiledi, biraq,
148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
olardıń ayrım sortlarına
vino, konyak, rom, shay, kofe
demlemeleri qosıladı. Punshlardıń
quwat
beriwshi qásiyetleri bar.
Desertli ishimlikler
quramı tárepinen shıyrın nastoykalarga jaqın, lekin quramında
spirt (12—16%) hám qantlar (18—30%) boladı.
Likyor-araq ónimleriniń sıpat kórsetkishleri
. Spirtli ishimliklerdiń sapası
organoleptikalıq hám fizika-ximiyalıq kórsetkishlerine qarap tekseriledi. Ónimniń sırtqı
kórinisi (qadaqlanıwına, etikatkası, kólemi, tınıqlıǵı ), reńi, dámi hám iyisi organoleptikalıq
baha beriledi. Ónimniń etiketkası taza hám kólemi tolıq bolıwı kerek. Bul ónimler tınıq hám
shógindisiz bolıwı kerek,
Osobaya
araqtan basqa hámme ónimler shayqatılǵanda joǵalıp
ketetuǵın gúńgirt reńli tamshılar bolıwı múmkin. Reńi, dámi hám iyisine 10 ballı sistemada
baha beriledi: reńi—2 ball, dámi—4, xosh iyisine—4 ball.
Juwmaqlaw
: Alkogol azıq-awqat sanaatınıń bir bólegi bolıwına qaramastan insan organizimi
ushın ziyanlı bolıp tabıladı. Onimlerdi islep shıǵarıwdan alınatuǵın payda joqarı bolıwı menen
birge onıń eksportı arqalı mámleketler júda jaqsı natiyjelerge erisken. Biraq ayrım
mámleketlerde bunday onimlerdi islep shıǵarıwǵa ayrım sheklewler qoyılǵan.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
1. Kurbanbaeva.G.S,« Azıq-awqat texnologiyası tiykarları »Sabaqlıq
.
NUKUS- “ILIM-NUR ” –
2023,414 b
2. Toshkent, 2000-yil, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" (2000-2005)
3. Z Sh. Sapayeva, B- A. Abdullayeva; " Spirtii va bijg'itilgaii mahsulollar ishlab chiqarish
texnologiyasi" ©«NOSHIR» nashriyoti, 2013. ISBN 978-9943-4115-6-2
4. N.SH.Abdullaev, J.R. Xo’shvaqtov, X.Sa’dullaev, I.U.Xaydarov.Pivo va vino mahsulotlari ishlab
chiqarish texnologiyasi/ Navro'z nashriyoti.2019.-288 bet.ISBN 978-9943-56-442-8
5.Kurbanbayeva, G. . (2023). Innovative ways of increasing grain productivity in the
agriculture. Journal of Agriculture & Horticulture, 3(9), 21–24. Retrieved from
https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1332
6.Kurbanbaeva Gulshad, & Askarova Khurshida. (2024). Grain and grain structure. American
Journal
of
Applied
Science
and
Technology,
4(03),
29-
33.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
7. Kurbanbaeva , G. ., & Dauletiyarova , M. (2024). Qoraqalpog’iston respublikasida
biostimulyatorlarni boshoqli don ekinlarga qo’llash va hosildorligini oshirish. Евразийский
журнал академических исследований, 4(4), 146–151.
