137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
PALÍZ EGINLERINIŃ TÚRLERI, XIMIYALÍQ QURAMÍ HÁM
QÁSIYETLERI
Seytniyazova Peruza
Berdaq atındagı QMU Ximiya -texnologiya fakulteti Azıq-awqat
texnologiyası qánigeligi studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14175697
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 17-noyabr 2024 yil
Maqalada kúndelik turmısda keń paydalanatuǵın palız
eginleri, tekǵana azıq-awqat deregi bolıp ǵana qalmay,
bálki kóplegen paydalı hám kem ushraytuǵın belgi
ózgesheliklerge, atap aytqanda, dárilik qàsiyetlerge iye
esaplanadı. Bunday palız eginleri ósimliklerge piyaz,
geshir, kapusta, qabaq, qıyar sıyaqlılardı mısal etip,
dárilik ózgesheliklerin keltirip ótemiz.
KEY WORDS
palız eginleri, vegetativ, generativ,
sobıqlı, tùynekmiywe, uglevodlar,
mineral
zatlar,
beloklar,
kislotalar,
makroelement,
mikroelement.
Palız eginleri awıl xojalıǵınıń eń zárúrli tarmaqlarınan biri bolıp tabıladı. Palız eginleri
egiletuǵın maydanlar jıldan jılǵa keńeyip, zúráátliligi artpaqta, kartoshka hám palız
eginleriniń jalpı ónimi kóbeyip barıp atır. Ósimliktiń qaysı bólegi awqatqa isletiliwine qaray
palız eginleri eki gruppaǵa ajratıladı : vegetativ hám generativ. Vegetativ gruppada ósimliktiń
túbiri, tùynek miywesi, japıraǵı, paqalı, piyazbası hám taǵı basqa bólimleri awqatqa
qollanıladı. Bul gruppa palız eginleri tómendegi kishi toparlarǵa bólinedi:
1. Tùynek miyweli palız eginleri - kartoshka, batat, topinambur.
2. Túbirmiyweli palız eginleri - geshir, láblebi, shalǵam, túrpi,rediska.
3. Kapusta tàrizli palız eginleri - aqbas, qızılbas, reńli, savoy,bryusel, kolrabi (shalǵam )
kapustaları.
4. Piyaz tàrizli palız eginleri - bas, kók, batun, sarımsaq piyazlar.
5. Salatlıq palız eginleri - salat, ismalaq, shavel.
6. Desert palız eginleri - sarsabil, rovoch.
7. Dám beriwshi palız eginleri - ukrop, jambil, tarxun, rayhan hám basqalar.
Generativ palız eginlerinde ósimliktiń miywesi hám tuqımı awqatqa qollanıladı. Bunday palız
eginleri tómendegi toparlarǵa bólinedi:
1. Qabaqlas palız eginleri - qıyar, qabaq, kabachki, patisson, ǵarbız,qawın.
2. Pomidor tàrizli palız eginleri - pomidor, baklajan, burısh.
3. Sobıqlı palız eginleri - noqat, lobıya, sáykesh.
138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
4. Dànli palız eginleri - biyday,qantqamıs, màkke.
Palız eginlerdiń azıqlıq qunı olardıń ximiyalıq quramına baylanıslı. Olardıń quramında
uglevodlar, mineral elementler, organikalıq kislotalar, glikozid, fitonsid (yaǵnıy
mikroorganizmlerdi joq qılıw yamasa rawajlanıwın passivlestiriw ózgeshelikine iye bolǵan
element), xosh iyisli hám reń beretuǵın elementler boladı.
Palız eginleriniń ximiyalıq quramı olardıń túri, sortı, jetistiriwligi, terip alıw múddeti hám
saqlaw usıllarına baylanıslı. Palız eginleri quramına kiretuǵın elementler suwda eriwsheń
hám suwda erimeytuǵın elementlerǵa bólinedi. Suwda eriwsheń elementlerge qumsheker,
organikalıq kislotalar, pektin elementlerı, azotlı elementlerdıń bir bólegi, dubilli hám reń
beretuǵın elementler, dári-dàrmanlardıń kóplegen bólegi, glikozidler kiredi. Suwda
erimeytuǵın elementlerge kletchatka, gemisellulozalar, protopektin, kraxmal, maylar, azotli
elementlerdıń bir bólegi hám mineral elementler kiredi. Palız eginleri quramında kóp
muǵdarda suw saqlawı menen ajralıp turadı.
Mineral elementler palız eginleri quramında organikalıq duzlar hám mineral kislotalar
kórinisinde ushraydı. Olar joqarı molekulyar birikpeler, dári-darmanlar, beloklar hám
fermentlerdiń bir bólegi bolıwı múmkin. Palız eginlerinde mineral elementler 0, 2 den 2% ge
shekem ushraydı. Mineral elementler eki qıylı boladı : makroelementler hám mikroelementler.
Makroelementlerge: kaliy, kalsiy, natriy, fosfor, temir kiredi. Palız eginleri quramında kóbirek
kaliy ushraydı. Fosfor hám kalsiy kóbirek kapustada boladı. Salat, pomidor temirge júdá bay
palız eginleri esaplanadı. Mikroelementlarge: yod,altınkùkirt, qorǵasın, ftor, marganes,
mishyak hám basqa elementler kiredi. Olar palız eginleri quramında júdá kem muǵdarda
ushraydı.
Palız eginleri quramındaǵı elementlerdıń 90% in uglevodlar quraydı. Olar ósimlik
kletkasınıń dúzilisi ushın tiykarǵı energiya deregi esaplanadı. Palız eginleri quramındaǵı
uglevodlardan qant, kletchatka, gemisellulozalar hám pektin elementleri jùdà úlken
áhmiyetke iye. Qant glukoza, saxaroza formasında ushraydı. Ksiloza, ramnoza, maltozalar
kemnen kem ushraydı. Qant muǵdarı palız eginleri quramında hár túrli muǵdarda ushraydı.
Qıyarda keminde ortasha 2%,pomidorda - 3, 5%, piyazda bolsa 5-14% boladı.
Kraxmal bir qansha ósimliklerde rezerv element retinde toplandı. Kartoshkada (14-25%),
kók noqatta (5-6%), qantqamıs (4-10%) kraxmal júdá kóp ushraydı. Basqa palız eginlerinde
kraxmal bolmaydı yamasa júdá az muǵdarda boladı. Kletchatka (selluloza) ósimlik kletkasınıń
tiykarǵı qurılıs materialı esaplanadı. Palız eginlerinde olar 0, 2-2, 8% ge shekem boladı.
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Pektin elementleri uglevodlar ortalıǵındaǵı joqarı molekulalı birikpeler bolıp tabıladı.
Palız eginleri quramında olardan propektin, pektin hám pektin kislotası ushraydı. Jetilip
pispegen palız eginleri quramında pektin zatlarınan propektin bar. Sol sebepli bunday
jetilmegen palız eginlerdiń konsistensiyasi qattı boladı.Azotlı elementler palız eginleri
quramında belok kórinisinde ushraydı. Palız eginleri ishinde azotlı elementlerge eń bay
ósimliklerge bryussel kapustası, sobıqlı palız eginleri hám shpinat kiredi. Palız eginlerin qayta
islewde azotlı elementler ayırım bir kereksiz ózgesheliklerdi kórinetuǵın etedi. Mısalı,
murabba tayarlawda beloklar kóbik payda etedi, palız eginlerdi keptiriwdeolardıń qarayıwına
alıp keledi hám basqalar.Glikozidler qanttıń spirtli, aldegidli, fenolli hám kislotalı quramalı
birikpesi bolıp tabıladı. Olar palız eginleri quramında kem muǵdarda ushraydı. Glikozidler
kóbinese palız eginleriniń qabıqlıgʻında, tuqımında hám kemnen kem túyirinde boladı.Palız
eginleri quramında glikozidlerden amigdalin, vaksininin,gesperidin, solanin hám basqalar
ushraydı.Palız eginleri bekkem salamatlıq ushın tiykarǵı azıq esaplanadı. Kaloriya muǵdarı
tómen, talshıqqa bay hám derlik barlıq vitamin hám minerallarǵa iye bolǵan palız eginleri
tiykarǵı azıq esaplanadı.
Kópshilik palız eginleri salat hám pomidor japıraqları dep oylasa -da, tiykarınan palız
eginleri júdá kóp hám olardı hár túrlı usılda isletiw múmkin.Palız eginlerine qızıl hám toq sarı
reń beretuǵın karotenoidlar - pigmentler teriniń reńin jaqsılaydı, onı jáne de aqshıl qızǵılt reń
hám jarqıraǵan etedi. Kóp palız eginleri, sonıń menen birge, terini bekkemlewge hám jıyrıqlar
menen gúresiwge járdem beretuǵın qarama-qarsılıq qásiyetleri menen ataqlı.
Palız eginleri quramında uglevodlar muǵdarı kem (talshıq uglevodlar minus talshıǵı) hám
talshıqqa bay, sol sebepli kóp palız eginleri qabıl qılıw sizdiń salmaǵıńızdı joytıwǵa hám
salmaǵıńızdı basqarıwǵa járdem beredi.Palız eginleri quramındaǵı talshıqlar hám suw bul
jagʻdaydıń aldın aladı hám paydalı ishek bakteriyaların azıqlandırıw arqalı ulıwma ishektiń
salamatlıǵın jaqsılaydı.Palız eginleri energiya dárejesin asırıwǵa járdem beredi.
Juwmaqlaw:
Biz kundelikli paydalanatugun azıqlıq onimlerimiz bolgan paliz eginleri juda
vitaminlerge bay ham quramalı quramga iye ham normal energiya deregi bolıp tabıladı. Sol
sebepli kundelikli awqatlanıw racioninda olardıń ornı ayrıqsha esaplanadı. Parxezge yaki massa
jiynaw ushın da jaqsı ham sapalı onimler esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
1. Kurbanbaeva.G.S,« Azıq-awqat texnologiyası tiykarları »Sabaqlıq
.
NUKUS- “ILIM-NUR ” –
2023,414 b
2. M.N. Moʻminova, M.A. Maxsumova,N.B. Mansurova.Oziq-ovqat mahsulotlari tovarshunosligi".
o‘quv qo‘llanma. Toshkent — «ILM ZIYO» — 2017. ISBN 978-9943-16-424-6
3.Kurbanbayeva, G. . (2023). Innovative ways of increasing grain productivity in the
agriculture. Journal of Agriculture & Horticulture, 3(9), 21–24. Retrieved from
https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1332
4.Kurbanbaeva Gulshad, & Askarova Khurshida. (2024). Grain and grain structure. American
Journal
of
Applied
Science
and
Technology,
4(03),
29-
33.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
5. Kurbanbaeva , G., & Dauletiyarova , M. (2024). Qoraqalpog’iston respublikasida
biostimulyatorlarni boshoqli don ekinlarga qo’llash va hosildorligini oshirish. Евразийский
журнал академических исследований, 4(4), 146–151.
