133
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
SILIKAT G‘ISHT XOSSALARIGA AKTIV MINERAL
QO‘SHIMCHALAR TA’SIRINI ÓRGANISH
Xojametova B.K.
Qoraqalpoq davlat universiteti dotsenti., t.f.n.
Utebayeva Z.A
Qoraqalpoq davlat universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14170593
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-noyabr 2024 yil
Ushbu
maqolada
faollashgan
mineral
qo‘shimchalarining silikat g‘ishtining fizik-mexanik
xususiyatlariga ta’siri o‘rganilgan. G‘isht ishlab
chiqarishda mineral qo‘shimchalarni qo‘llashning
maqsadi uning mustahkamlik, issiqlik o‘tkazuvchanlik
va uzoq muddatli xususiyatlarini yaxshilashdir.
Tadqiqot davomida turli xil faol qo‘shimchalar bilan
5%, 10% va 15% konsentratsiyalarda tajribalar
o‘tkazilib, ular kuchlanish, suv yutish va issiqlik
o‘tkazuvchanligi kabi xususiyatlarga ta’siri ko‘rib
chiqildi. Olingan natijalar ba’zi qo‘shimchalar
miqdorlarida
mustahkamlik
va
issiqlik
izolyatsiyasining sezilarli darajada yaxshilanishini
ko‘rsatdi, bu esa ularning qurilish sanoatida samarali
ishlatilishini tasdiqlaydi. Shuningdek, faol mineral
qo‘shimchalarining ta’sir mexanizmlari va ularni
ishlab chiqarish sharoitida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar
muhokama qilinadi. Tadqiqot natijalari qurilish
materiallari ishlab chiqarishda sifat va energiya
samaradorligini oshirishga qaratilgan texnologiyalarni
yanada rivojlantirish uchun foydali bo‘lishi mumkin.
KEY WORDS
faol mineral qo‘shimchalar, silikat
g‘isht, tuffit, kvarc qumi, gips,
barxan
qumi,
texnogen
chiqindilar.
Kirish.
Silikat g‘ishti eng keng tarqalgan qurilish materiallaridan biri bo‘lib, u turar-joy va
sanoat qurilishida keng qo‘llaniladi. U mustahkamlik, uzoq muddatlilik va issiqlik izolyatsiyasi
kabi yaxshi fizik-mexanik xususiyatlarga ega. Biroq, qurilish konstruksiyalarining energiya
samaradorligi va barqarorlikka bo‘lgan talablarning ortishi hisobga olinsa, an’anaviy
materiallarning xususiyatlarini yaxshilash zarurati tug‘ilmoqda. Silikat g‘ishtining
xususiyatlarini yaxshilashning yo‘nalishlaridan biri faol mineral qo‘shimchalarini qo‘llashdir.
Ushbu qo‘shimchalar materialning tuzilishi va xatti-harakatlarini sezilarli darajada
o‘zgartirishi, uning mustahkamlik, issiqlik izolyatsiyasi va suvga qarshilik ko‘rsatish
xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin [3, 64-67]. So‘nggi yillarda jahon amaliyotida mikrosilika,
kul, gips, faollashtirilgan shlaklar va boshqa minerallar kabi turli xil faol qo‘shimchalar,
ularning silikat g‘ishtining fizik-kimyoviy xususiyatlarini yaxshilashdagi salohiyati faol
o‘rganilmoqda. Biroq, ko‘plab tadqiqotlarga qaramay, faol mineral qo‘shimchalarining silikat
g‘ishtining xususiyatlariga ta’siri, ayniqsa, mahalliy ishlab chiqarish sharoitida yetarlicha
o‘rganilmagan. Xususan, qaysi qo‘shimchalar va qaysi konsentratsiyalarda ular silikat
g‘ishtining mustahkamligi va uzoq muddatliligiga eng yaxshi ijobiy ta’sir ko‘rsatishini
134
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
aniqlovchi aniq ma’lumotlar yo‘q. Ushbu tadqiqotning maqsadi faol mineral
qo‘shimchalarining silikat g‘ishtining fizik-mexanik xususiyatlariga, masalan, siqilish kuchi,
suv yutish va issiqlik o‘tkazuvchanligiga ta’sirini o‘rganishdir. Tadqiqot doirasida ushbu
xususiyatlarni yaxshilash uchun qo‘shimchalar uchun optimal dozalari aniqlanadi, shuningdek,
ularni ishlab chiqarish sharoitida qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Metod.
Faol mineral qo‘shimchalarining silikat g‘ishtining xususiyatlariga ta’sirini
o‘rganish uchun quyidagi materiallar, usullar va protseduralar qo‘llanildi.
Qurilish yoki sanoat jarayonlarida foydalanilishi mumkin bo‘lgan bir nechta materiallar
va chiqindilarni ta’riflab o‘tamiz.
Tuffit -bu vulqon faolligi natijasida hosil bo‘lgan porosli tog‘ jinsidir. Asosan pemza,
lava va vulqon kulidan iborat bo‘ladi. Tufit qurilishda, xususan, yengil betonlar ishlab
chiqarishda ishlatiladi, shuningdek, qurilish materiallariga qo‘shilishi mumkin, bu ularning
issiqlik izolyatsiya xususiyatlarini yaxshilashga yordam beradi.
Kvarc qumi — bu asosan kvars minerali tashkil etadigan toza shakldagi qum
materialidir. U shisha ishlab chiqarish, qurilishda (beton, gips, devor qilish) va suvni
filtrlashda ishlatiladi. Shuningdek, kvartsli qum qurilish aralashmalarini ishlab chiqarishda,
jumladan, g‘isht va boshqa tosh materiallarini tayyorlashda ishlatiladi.
Barxan qumi— bu qum, odatda, qumtepalar yoki barxanlar hududida topiladi. U nozik
donali tuzilishga ega bo‘lib, qurilish va qurilish materiallarida ishlatilishi mumkin. Bunday
qum yaxshi suvni shimib olish va mustahkamlik xususiyatlariga ega bo‘lib, turli qurilish
aralashmalarida foydalidir [2, 32-37].
Texnogen chiqindilar - bu inson faoliyati natijasida, ayniqsa, sanoat sohasida paydo
bo‘ladigan chiqindilardir. Ular metall qoldiqlari, qurilish chiqindilari, kimyoviy chiqindilar va
tabiiy resurslarni qazib olish va qayta ishlash jarayonlarida yuzaga keladigan chiqindilarni o‘z
ichiga oladi. Ba’zi chiqindilarni qayta ishlash va qurilish materiallarini ishlab chiqarishda
foydalanish mumkin. Soda zavodi qattiq chiqindisi — bu soda ishlab chiqarish jarayonida
kimyoviy zavodlarda paydo bo‘ladigan qattiq chiqindilardir. Ushbu chiqindilar kimyoviy
moddalar va aralashmalarni o‘z ichiga olishi mumkin, ular qurilish materiallari sifatida,
masalan, sement ishlab chiqarishda yoki boshqa sohalarda, masalan, erlarni rekultivatsiya
qilishda qo‘llanilishi mumkin. Bularning barchasi qurilish va qurilish aralashmalarini ishlab
chiqarishda turli xil qo‘llaniladigan materiallar va chiqindilardir [1, 68-72]. Masalan, texnogen
chiqindilar va soda ishlab chiqarish mahsulotlari ularning atrof-muhitga ta’sirini kamaytirish
va qurilish materiallarining sifatini yaxshilash uchun qayta ishlanishi mumkin.
Materiallar
.
- Silikat g‘ishti: Eksperiment uchun tarkibi ma’lum bo‘lgan standart silikat g‘ishti
ishlatildi (qum, ohak, suv va ishlab chiqarish jarayonida qo‘shimchalar). Nazorat namunalarini
qo‘shimchalarsiz g‘ishtlar tashkil etdi.
-Faol mineral qo‘shimchalar: Tadqiqotda quyidagi turdagi faol qo‘shimchalar ishlatildi:
- Mikrosilikat.
- Kul (ko‘mirni yoqishdan chiqadigan chiqindilar).
- Faollashtirilgan shlaklar.
- Gips.
1-jadvalda tadqiqotda ishlatilgan qo‘shimchalarning kimyoviy tarkibi keltirilgan.
Qo‘shimcha
Asosiy tarkib
Zichlik (g/см³)
Yuzaki
maydon
(m²/g)
Mikrosilikat
SiO
2
2.2
250-300
Kul
SiO
2
, Al
2
O₃, CaO
2.3
100-150
Faollashtirilgan
shlaklar
SiO
2
, Al
2
O₃, Fe₂O₃
2.4
150-200
Gips
CaSO
4
·2H₂O
2.3
50-70
135
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Namuna tayyorlash protsedurasi
.
Qo‘shimchalar bilan silikat g‘ishti namunalarini tayyorlash quyidagi tarzda amalga
oshirildi:
- Asosiy tarkib turli konsentratsiyalardagi qo‘shimchalar bilan aralashtirildi: 5%, 10%,
15% umumiy material massasidan.
- Aralashma 24 soat davomida xona haroratida gidratatsiyaga uchratildi.
- Namunalar standart bosim (10 MPa) ostida presslandi.
- Namunalar 20°C haroratda 28 kun davomida mustahkamlandi.
Natijalar.
Tajriba davomida faol minerallar qo‘shimchalarining silikat g‘ishtining
fiziko-mexanik xususiyatlariga ta'siri haqida ma'lumotlar olingan. O‘tkazilgan sinovlar asosida
qo‘shimchalar turiga va konsentratsiyasiga qarab mustahkamlik, suvni shimib olish va issiqlik
o‘tkazuvchanlikning o‘zgarishlari bo‘yicha quyidagi kuzatishlar olib borildi.
Siqilish mustahkamligi
. Siqilish mustahkamligi qurilish materiallari uchun muhim
ko‘rsatkich bo‘lib, u materialning yuklarga chidamliligini aniqlaydi. Olingan ma'lumotlarga
ko‘ra, faol minerallar qo‘shimchalarini qo‘shish ushbu ko‘rsatkichni sezilarli darajada
yaxshilanishiga olib keldi.
- Mikrosilikat: Siqilish mustahkamligining eng katta yaxshilanishi mikrosilika
qo‘shilishi bilan kuzatildi. 5% konsentratsiya qo‘shilganida namunalar mustahkamligi 7,5% ga
oshdi, nazorat guruhiga nisbatan. 10% konsentratsiya bilan esa mustahkamlik 16,2% ga oshdi.
- Kul: Kul qo‘shish ham mustahkamlikni oshirdi, ammo ta'sir kamroq sezildi. Eng katta
o‘sish 10% konsentratsiya bilan 10,6% ni tashkil etdi.
- Faollashtirilgan shlaklar va gips: Bu qo‘shimchalar barqaror, lekin kamroq sezilarli
mustahkamlik oshishini ko‘rsatdi — 5-10% konsentratsiya bilan 8-12% gacha oshish
kuzatildi.
Quyidagi jadvalda turli qo‘shimchalar bilan mustahkamlikni taqqoslash uchun natijalar
keltirilgan.
Qo‘shimcha
Konsentratsiya (%)
Siqilish
mustahkamligi
(MPa)
Qo‘shimchasiz
0
25.4
Mikrosilikat
5
27.3
Mikrosilikat
10
29.5
Kul
5
26.1
Kul
10
28.3
Faollashtirilgan shlaklar
5
27.8
Gips
5
26.7
Xulosa.
Mazkur tadqiqotning natijalari shuni ko'rsatdiki, faol minerallar
qo'shimchalari silikat g'ishtining fizikomekanik xususiyatlariga sezilarli ta'sir ko'rsatishi
mumkin. Olingan ma'lumotlar asosida qurilish materiallarini ishlab chiqarish texnologiyasiga
sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan bir nechta asosiy xulosalar chiqarildi.
Siqilish mustahkamligining eng katta yaxshilanishi mikrosilika qo'shilganda kuzatilgan.
Bu natija ilgari olib borilgan tadqiqotlarni tasdiqlaydi, chunki mikrokremniy oksidi sement va
faol qo'shimchalar zarrachalari o'rtasida mustahkam va zich struktura hosil qilishga yordam
beradi. Bu materialning kuchini oshiradi, bu esa bunday g'ishtlardan qurilgan binolarni uzoq
muddat davomida mustahkam va barqaror bo'lishi uchun muhimdir.
Kul, shuningdek, gidratatsiyaga yaxshi ta'sir qiladi, lekin kuchning oshishiga boshqa
qo'shimchalarga qaraganda sezilarli ta'sir ko'rsatmaydi. Faollashtirilgan shlaklar va gips esa
kuchlanishning nisbatan kamroq yaxshilanishini ko'rsatdi, bu ularning gidratatsiya
jarayonidagi kamroq faoliyatini ko'rsatishi mumkin. Bu shuningdek, ushbu qo'shimchalarning
kuchlanish xususiyatlariga ta'sirining kuchsizligini tushuntiradi.
136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, silikat g‘ishtini ishlab chiqarishda faollashgan
minerallar qo‘shilmalari uning fiziko-mexanik xususiyatlariga, shu jumladan mustahkamlik,
suvni shimib olish va issiqlik o'tkazuvchanligi kabi xususiyatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu xususiyatlarni yaxshilashda eng samarali qo‘shimcha mikrosilika bo‘lib, u siqish
kuchini sezilarli darajada oshirdi, suvni shimib olish va issiqlik o'tkazuvchanligini kamaytirdi,
bu esa mikrosilitsiy qo‘shilgan g‘ishtlarni uzoq umrli va energiya samarali qiladi.
Kul va faollashtirilgan shlaklar kabi qo‘shimchalar ham ba’zi xususiyatlarning
yaxshilanishini ko‘rsatdi, ammo ularning ta’siri mikrosilitsiyga qaraganda kamroq ifodalangan.
Gips esa materialning asosiy xususiyatlarini yaxshilashda cheklangan ta’sir ko‘rsatdi, bu uning
qotish jarayonlarini tartibga solish va fiziko-mexanik xususiyatlardagi minimal o‘zgarishlarga
olib kelishini tasdiqlaydi. Tadqiqot natijalari faollashgan minerallar qo‘shilmalari silikat
g‘ishtining sifatini sezilarli darajada yaxshilash mumkinligini tasdiqlaydi, bu esa qurilish
materiallarining uzoq muddatli va energiya samaradorligini oshirish uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi.
Ushbu ma’lumotlar g‘isht ishlab chiqarish texnologiyalarini optimallashtirish va
zamonaviy qurilish talablariga javob beradigan yangi yuqori sifatli qurilish materiallarini
ishlab chiqish uchun ishlatilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Вольф, А. В., Божок, Е. В., & Ермолаев, А. А. (2016). Влияние минеральных добавок на
свойства силикатного кирпича.
Ползуновский альманах
, (1), 68-72.
2. Джандуллаева, М. С., Эшонхужаев, С. Р. У., Хаитова, Д. У., & Элова, З. И. (2020). Влияние
активной
минеральной
добавки-термообработанного
туффита
на
свойства
силикатного кирпича.
Universum: технические науки
, (2-2 (71)), 32-37.
3. Чернышева, Н. В., & Рыбцова, М. Б. (2010). Исследование влияния активных
минеральных добавок на свойства композиционного гипсового вяжущего, входящего в
состав сухих строительных смесей. In
Материалы I Международной научно-
практической конференции" Проблемы строительного производства и управления
недвижимостью"
(pp. 64-67).
