170
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
BALÍQSHÍLÍQ SANAATÍN RAWAJLANDÍRÍW ILAJLARÍ
HÁM BALÍQTÍŃ AZÍQLÍQ QUNÍ
Jienbaeva Mehriban Rashid qızı
Berdaq atındaǵı QMU ximiya-texnologiya fakulteti 3-kurs student.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14180606
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 18-noyabr 2024 yil
Maqalada Respublikamızda balıqshlıq xojalıǵınıń
janede rawajlandiriw haqqinda qisqasha mag'lumatlar
keltirilgen.Baliqlar insan ómirinde ham azıqlıq
shınjırda áhmiyetli orın tutıwı,olardan tayarlanatuǵın
ónimler hamde Ózbekistan Respublikasında balıq
jetilistiriwdi rawajlandırıw hamde olardı qorǵaw
haqqında aytıladı.
KEY WORDS
Omega,
konservalar,
,losos
tárizliler,
balıq
,sterilizatsiya.
fosfor, kalsiy, kaliy, natriy, magniy,
altıngugurt, xlor
,
temir, kobalt,
marganes, rux, yod, brom, ftor.
Ózbekstan Respublikası awıl xojalıǵı ekonomikasında balıqshılıq áhmiyetli orındı iyeleydi.
Biraq, soǵan qaramastan sonǵı jıllarda bul tarmaqtıń rawajlanıw procesi páseyip ketti. Bul
kórsetkishlerdi tómendegi sanlardan kóriwge boladı: 1991-jılda 27000 tonnanı balıq
jetistirilgen hám qayta islengen, 2008-jılǵa kelip bul kórsetkish 7100 tonnaǵa túsip qalǵan.
Nátiyjede xalıq jan basına balıq ónimleri paydalanıw kólemi yarım kilogrammnan da
tómenlep ketti. Respublikamız ǵáresizlikke eriskennen keyin 1994-2003-jıllarda balıqshılıq
tarawında jańa ózgerisler ámelge asırılıp, balıqshılıq xojalıqları basqıshpa- basqısh
menshiklestirildi. Joqarıdaǵı mashqalalardı saplastırıw maqsetinde bir qatar dástúrler islep
shıǵıldı. Dúzilgen dástúrler tiykarında orınlarda bir qansha unamlı jumıslar ámelge asırılıwı
nátiyjesinde 2009-jılda 9236 tonna balıq jetistirilgen bolsa, 2010-jılda 10732 tonna balıq
jetistirilip, 2011-jılda bul kórsetkish 16051 tonnanı quradı , 2009-jılǵa salıstırǵanda 6815
tonnaǵa yamasa 174% ósiwge erisildi. Balıqshılıq sanaatın rawajlandırıw boyınsha Ózbekstan
Respublikası Ministrler Keńesiniń 2017-jıl 13-avgusttaǵı 719-san sheshimi menen
tómendegiler maqullandı:
– 2017-2021-jıllarda balıqshılıq tarmaǵın kompleks rawajlandırıw ilajları dástúri. Dástúrde
tómendegi baǵdarlarda islew názerde tutılǵan:
- balıqshılıq tarmaǵınıń normativ hújjetler bazasın jetilistiriw; balıq jetistiriw hám kóbeytiw;
- balıqshılıq tarmaǵınıń azıqlıq bazasın bekkemlew; suw bazaları hám Aydar-Arnasay kól
sistemasında balıq jetistiriw, kóbeytiw hám qayta islewdi shólkemlestiriw;
- balıqshılıq xojalıqlarınıń materiallıq-texnikalıq bazasın bekkemlew;
- balıqshılıq tarawında ilimiy-izertlew jumısların ámelge asırıw, tarawǵa aldıńǵı
texnologiyalardı engiziw hám kadrlar tayarlaw.
Respublikamızda balıqshılıq tarmaǵın jedel rawajlandırıw, balıq ónimleri óndiristiń
zamanagóy hám innovciyalıq usılların qollanıp ónim kólemlerin asırıw, tarawdı tártipke salıw
boyınsha bir qatar nızam hújjetleri qabıl etilip, olardıń atqarılıwın sapalı hám puqta
támiyinlew ilajları kórip shıǵıldı. Sonday-aq, intensiv usılda balıq jetistiriw boyınsha
171
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
jumıslarǵa jetkilikli dárejede itibar qaratılmaqta, aymaqlarda balıqshılıq tarmaǵın
rawajlandırıwda kelip shıqqan mashqalalardı sheshiw, balıqshılıq xojalıqların qollap-
quwatlaw boyınsha alıp barılıp atırǵan jumısları ele de bolsa jetkilikli dárejede emes.
Balıqshılıq xojalıqlarına biriktirilgen suw háwiz maydanlarınan ilimiy tiykarında nátiyjeli
paydalanıw, olardıń jaǵdayın jaqsılaw, sonıń menen birge, puxta texnologiyalar hám
innovatsiyalardı keń kólemde engiziw jumıslarına jeterlishe itibar beriw bolıp tabıladı.
Balıqlar suwda saǵaqları arqalı dem alatuǵın, jasaytuǵın hám rawajlanatuǵın omırtqalı
suw jániwarları esaplanadı. Balıqlar bahalı
belok
deregi esaplanadı. Olar dúzilisine qarap:
kópsúyekli balıqlar (
sazan, seld, lesh
), kem súyekli balıqlar (
som, treska
) hám shemirshek
sıyaqlı suyekli balıqlar (
osyotr, sevryuga, beluga, ship
) boladı. Balıq góshiniń ximiyalıq quramı
turaqlı emes. Ol balıqtiń fizikalıq jaǵdayı, jası, jınısı, jasaw ornı, tutınıw waqıtı hám basqa
ortalıq sharayatına baylanıslı.
Balıq hám balıq ónimleri insan organizmi ushın júdá paydalı. Balıq góshi joqarı azıqlıq
qúnı menen ajıralıp turadı, sonıń ushın balıq awqatlarınan kúndelikli awqatlanıwda, balalar
hám dietada keń paydalanıladı. Balıqtıń azıqlıq qunı onıń ximiyalıq quramına baylanıslı. Balıq
góshi quramında tiykarǵı elementler muǵdarı tómendegishe bolıwı múmkin: 46,1—92,8 %
suw, 0,1—33,8% may, 5,2—26,6% azotli elementler, 0,1—4,6% mineral elementlerden
quralǵan. Balıq góshi quramında azotlı elementler muǵdarı júdá joqarı bolǵanlıǵı ushın onıń
góshi beloklı azıq ónimi esaplanadı.
Belok
. Balıq góshinde almastırıp bolmaytuǵın
aminokislotalardıń hámmesi bar. Beloklı elementler quramına, tiykarınan, ápiwayı,
albumin
hám
globulinlerden
ibarat tolıq bahalı beloklar kiredi. Bunday beloklar duzda eriydi hám
bulshıq et kletkası
miofibrillerin
payda etedi.
Albumin
tipindegi beloklar (
miogen,globulin,
mioglobulin, mioalbumin
) sarkoplazmalar quramına kiredi. Bunday beloklar suwda eriwsheń
esaplanadı. Bunnan basqa, balıq góshi quramında belok bolmaǵan azotlı elementler bar. Balıq
góshi quramınan bunday elementlerdi suw járdeminde ajıratıw júdá ańsat. Olar
ekstraktiv
elementler
dep ataladı. Ekstraktiv elementlerdiń áhmiyeti sonda, ol elementlerdiń geyparaları
balıq góshine arnawlı dám hám iyis beredi, ıshteydi ashadı hám organizmde awqattıń jaqsı
sińiriwine járdem beredi. Ekstraktiv elementlerdiń eń áhmiyetlisine
trimetilaminoksid, kreatin,
arginin, gistidin, karnozin, anserin ammiak, aminokislotalar
hám basqalar kiredi. Balıqtı
saqlaw waqtında mikroorganizmler tásiri hám avtoliz procesi nátiyjesinde balıq góshi
quramında ekstraktiv elementler muǵdari kóbeyedi. Bunday elementlerdiń kóbeyiwi ónim
sapasınıń tómenlewi hám aynıwına alıp keledi. Sol sebepli, balıq góshinde ekstraktiv
elementler qansha kem bolsa, bunday balıq sonsha dietalı esaplanadı.
Balıq quramındaǵı may hár túrli
triglitseridlerden
ibarat. Házirge shekem bunday
triglitseridler quramınan 25 ten artıq may kislotaları tabılǵan. Balıq mayı insan organizminde
ańsat sińiriledi. Onıń quramında az muǵdarda
fosfatidler
,
sterin
hám
steridler
, reń beretuǵın
elementler bar bolıp esaplanadı.
Balıq góshi quramında túrli mineral elementler boladı. Kóbinese, balıq góshinde
fosfor,
kalsiy, kaliy, natriy, magniy, altıngugurt, xlor
ushraydı. Az muǵdarda
temir, kobalt, marganes,
rux, yod, brom, ftor
sıyaqlı elementler tabılǵan.
Balıq góshinde uglevodlar
glikogen
retinde ushraydı. Uglevodlar balıq góshinde kóp
bolmaydı. Biraq olar ónimniń reńi, dámi hám iysine tásir kórsetedi.
Vitaminler
. Balıq góshi
quramında hár túrli vitaminler bar. Mayda eriwsheń A hám D vitaminleri hám B
1
, B
2
, B
6
, B
12
sıyaqlı suwda eriwshen kóbirek ushrasadı. Balıq quramında suw erkin baylanısqan jaǵdayda
ushırasadı. Óreska balıǵında baylanısqan hám erkin suw 1:3, shortan balıqda 1:4 koefficientte
boladı.
Balıq shıǵındıları organikalıq túrge iye bolıp, biologiyalıq klasqa kiredi. Balıq
shıǵındılarına balıq kesilgennen keyin qalǵan baslar, suyekler hám ishekler kiredi. Sonıń
menen birge, bul toparǵa zıyanlanǵan yamasa mayda balıqlar, quyrıqlar hám qanatlar, teńiz
shayanları hám qaldıqları kiredi. Shıǵındılardıń úlesi barlıq balıqlarda massasınıń 40% ine
shekem bolıwı múmkin.
172
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Paydalanıw tarawları boyınsha balıq shıǵındıları tómendegilerge bólinedi;
1. awqatlıq shıǵındıları –bası, gósh bólekleri menen qanatları, ıssı dudlanǵan balıq islep
shıǵarıwda maydalanǵan bólekleri, bawır, júrek, ikra.
2. Shártli awqatlıq shıǵındıları - tiykarǵı ónimlerdi islep shıǵarıwda qollanıwǵa bolatuǵın
baslar, suyekler, shemirshekler;
3. Awqatlıqqa jaramsız shıǵındıları‒hár qıylı jemler (balıq unı, maydalanǵan gósh) islep
shıǵarıw ushın isletiletuǵın ishekler, qanatlar, suyekler, baslar;
4. Arnawlı maqsetli shıǵındılar – olardan biologiyalıq aktiv elementler alınadı (kalmar, losos
ishekleri, trepanglerdi pısırgen suw, teńiz kirptikenleri hám basqalar)
Balıq shıǵındıların qayta islewdiń eń keń tarqalǵan ónimleri tómendegiler bolıp tabıladı:
1.
Balıq shıǵındılarınan tayarlanǵan unlar
‒sharwashılıq ,balıqshılıq hám qusshılıqta
azıqlıq retinde kóp tarqalǵan, balıq bagıw ushın azıqlıq deregi.
2.
Fermentlengen aralas
‒barlıq túrdegi azıqlardı jaratıw ushın tiykar bolıp xızmet etedi.
Olardı islep shıǵarıw ushın arnawlı fermentler qosıladı, olardıń tásiri astında shıǵındılar
toyımlı suyıqlıq massasına aylanadı.
3.
Medicinalıq azıqlıq balıq mayı
‒insan salamatlıǵı ushın zárúr bolǵan vitamin hám
mikroelementlerge bay bolıp olardıń quramında omega-3 hám omega-6 may kislotaları bar
Juwmaqlaw
. Balıq ónimlerinde A vitamini góshke qaraganda bir neshe ese kóp bolıp, balıq
vitaminlerdıń áhmiyetli tábiyiy deregi esaplanadı. Balıqlarda insan organizmi ushın zárúr
bolgan mineral elementleri kóp , olar arasında fosfor, kalciy, kaliy, natriy, magniy, kúkirt bar.
Sonday-aq, temir, mıs, marganec, kobalt, cink, molibden, yod, brom, ftor hám basqa da
elementler insan organizmi ushın áhmiyetli orın iyeleydi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi
1. Kurbanbaeva.G.S,« Azıq-awqat texnologiyası tiykarları »Sabaqlıq
.
NUKUS- “ILIM-NUR ” –
2023,414 b
1.Kurbanbayeva, G. . (2023). Innovative ways of increasing grain productivity in the
agriculture. Journal of Agriculture & Horticulture, 3(9), 21–24. Retrieved from
https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1332
2.Kurbanbaeva Gulshad, & Askarova Khurshida. (2024). Grain and grain structure. American
Journal
of
Applied
Science
and
Technology,
4(03),
29-
33.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
3. Kurbanbaeva , G., & Dauletiyarova , M. (2024). Qoraqalpog’iston respublikasida
biostimulyatorlarni boshoqli don ekinlarga qo’llash va hosildorligini oshirish. Евразийский
журнал
академических
исследований,
4(4),
146–151.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
4. Kurbanbayeva Gulshad Sarsenbaevna, & Kosbergenova Bibinaz Muratbaevna. (2022).
Nutritional quality of high-yielding cereals in karakalpakstan.
Web of Scientist: International
Scientific Research Journal
,
3
(5), 1182–1185.
https://doi.org/10.17605/OSF.IO/ZD2VY
5. Kurbanbaeva Gulshad, & Askarova Khurshida. (2023). Grain raw materials and their
classification.
Intent Research Scientific Journal
,
2
(5), 61–64. Retrieved from
