160
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
EKOLOGIK XAVFSIZLIKNI TA`MINLASH MILLIY
XAVFSIZLIKNI TA`MINLASHNING TARKIBIY VOSITASI
SIFATIDA
Mahmudov B.H.
dotsent, polkovnik Chirchiq OTQMBYU Qurollanish va otish kafedrasi
boshlig‘i
https://doi.org/10.5281/zenodo.14180211
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 18-noyabr 2024 yil
Mazkur maqolada ekologik xavfsizlikning milliy
xavfsizlik tizimidagi o‘rni va uning ahamiyati tahlil
qilinadi.
O‘zbekiston
Respublikasining
ekologik
xavfsizlikni taʼminlashga qaratilgan ichki qonunlari,
xalqaro huquqiy me’yorlar va ekologik xavfsizlikni
mustahkamlash bo‘yicha amalga oshirilgan davlat
siyosati ko‘rib chiqiladi. Xalqaro hamjamiyatda
ekologik xavfsizlik masalalariga alohida e’tibor
qaratilayotgani, ekologik huquq va xavfsizlikni
taʼminlash yo‘lidagi me’yoriy-huquqiy hujjatlar tahlil
qilinadi.
O‘zbekiston
Respublikasining
ekologik
xavfsizlikni taʼminlashga oid siyosati va xalqaro
huquqiy norma va standartlarga mos kelishini
o‘rganish, ularning milliy xavfsizlikni taʼminlashdagi
o‘rnini va samaradorligini baholash maqolada
muhokama obyekti bo`lib xizmat qiladi.
KEY WORDS
ekologik xavfsizlik, milliy
xavfsizlik,
xalqaro
huquq,
O‘zbekiston,
ekologik
huquq,
davlat siyosati, ekologik xavf.
KIRISH
Ekologik xavfsizlik bugungi kunda nafaqat tabiatni himoya qilish masalasi, balki davlatlarning
milliy xavfsizligi uchun zarur bo‘lgan muhim omilga aylangan. Milliy xavfsizlik – bu davlatning
suvereniteti, hududiy yaxlitligi, ichki tartibi va rivojlanishining barqarorligini taʼminlaydigan
barcha chora-tadbirlarning majmuasidir. Ekologik xavfsizlik esa, o‘z navbatida, tabiiy
resurslardan unumli va barqaror foydalanish, ekologik holatni yaxshilash va atrof-muhitni
himoya qilish orqali amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasining ekologik xavfsizlikni
taʼminlashga doir qoidalari, xalqaro huquqiy me'yorlar va hujjatlar asosida bu masalani
chuqur tahlil qilish ekologik xavfsizlikning milliy xavfsizlikni taʼminlashdagi ahamiyatini
ko‘rsatib beradi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI VA EMPIRIK TAHLIL
Milliy xavfsizlikni taʼminlashning tarkibiy qismi sifatida ekologik xavfsizlik davlatning
iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini, aholi salomatligini va tabiiy resurslardan foydalanishdagi
uzluksizlikni taʼminlashda muhim o‘rin tutadi. Ekologik xavfsizlikni taʼminlash, davlatning
uzluksiz rivojlanishini, shu jumladan iqtisodiy barqarorligini ham o‘z ichiga oladi. Ekologik
xavf-xatarlarning milliy xavfsizlikka ta’sirini yanada oydinlashtirish uchun bir nechta faktlarni
keltirish mumkin:
Iqlim o‘zgarishlari
:
BMTning 2023-yilda e’lon qilgan ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda dunyo
bo‘ylab ekstremal ob-havo hodisalari, jumladan qurg‘oqliklar, suv toshqinlari va issiqlik
161
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
to‘lqinlari tufayli 160 mingdan ortiq kishining hayoti yengillashgan va bu iqtisodiyotning turli
sohalariga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Ekologik xavfsizlikni taʼminlash, shu jumladan iqlim
o‘zgarishlariga qarshi kurashish, milliy xavfsizlikning ajralmas qismi sifatida ko‘riladi.
Tabiiy resurslarning kamayishi
:
O‘zbekistonning suv resurslari, ayniqsa Amudaryo va Sirdaryo
kabi katta daryolarning kamayishi, mamlakatning qishloq xo‘jaligi va energetik sektorlariga
ta’sir qilmoqda. 2023-yilda "Suv va ekologiya" markazi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga
ko‘ra, O‘zbekistonda suv ta’minoti yilda 1,5 milliard kub metrga kamaymoqda. Bu esa oziq-
ovqat xavfsizligi va iqtisodiy barqarorlikka tahdid solmoqda.
Ekologik falokatlar va ularning milliy xavfsizlikka ta’siri
:
2020-yilda O‘zbekistonda 15
milliondan ortiq aholi qatnashgan ekologik muammolarni bartaraf etish dasturini amalga
oshirishga qaratilgan davlat siyosati ishlab chiqildi. Buning natijasida, yurtimizda yirik
ekologik falokatlar, jumladan, sanoat chiqindilaridan kelib chiqqan ifloslanishning oldini
olishga qaratilgan choralar ko‘rilgan.
O‘zbekiston Respublikasining ekologik xavfsizlikni taʼminlashga qaratilgan qonuniy
me’yorlari va huquqiy bazasi milliy xavfsizlikni taʼminlashda katta ahamiyatga ega.
O‘zbekistonning ekologik xavfsizlikni taʼminlashda asosiy huquqiy hujjatlar quyidagilarni
tashkil etadi:
Suvni boshqarish va ekologik xavfsizlik to‘g‘risida qonun (2020): Ushbu qonun suv
resurslarini samarali boshqarish, suvdan foydalanishni me’yorga solish va ekologik
xavfsizlikni taʼminlashga yo‘naltirilgan.
Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish: O‘zbekistonning 2030-yilgacha bo‘lgan
barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish bo‘yicha strategiyasi ekologik xavfsizlikni
taʼminlashni o‘z ichiga oladi. Bu maqsadlarning asosiy yo‘nalishlari orasida energiya
samaradorligini oshirish, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish va qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirishni ko‘zda tutadi.
Xalqaro miqyosda ekologik xavfsizlik masalalari BMT, Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti
(WHO) va boshqa ko‘plab tashkilotlar tomonidan doimiy ravishda nazorat qilinadi. Boshqa
davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan ekologik xavfsizlikni taʼminlash bo‘yicha hamkorlikning
o‘rni o‘sib bormoqda :
Parij bitimi (2015)
: 2015-yilda qabul qilingan Parij iqlim bitimi global issiqlik
o‘sishini 1,5 °C dan oshirmaslikni maqsad qilgan. O‘zbekiston ushbu bitimga imzo chekkan va
o‘zining iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashdagi o‘z majburiyatlarini bajarish uchun konkret
choralar ko‘rmoqda. Masalan, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni oshirish
va energiya samaradorligini ta’minlashga qaratilgan milliy dasturlar ishlab chiqilgan [2].
O‘zbekistonning ekologik xavfsizlikni taʼminlashga doir amaliy chora-tadbirlari samarali
ishlash uchun bir nechta asosiy yo‘nalishlarga e’tibor qaratgan:
Yashil iqtisodiyot
: O‘zbekiston 2017-yilda ekologik xavfsizlikni taʼminlashga
qaratilgan "Yashil iqtisodiyot" strategiyasini qabul qildi. Ushbu strategiya qayta tiklanuvchi
energiya manbalarini rivojlantirish, suvni tejash va chiqindilarni kamaytirishga qaratilgan
chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, 2022-yilda 1,2 gigavatt quvvatli quyosh energiyasi
stansiyasi ishga tushirildi.
Ekologik monitoring tizimi
: Atrof-muhit holatini nazorat qilish va ekologik xavflarni
aniqlash uchun davlat ekologik monitoring tizimi mustahkamlanmoqda. Bu tizim yordamida,
masalan, 2020-yilda Toshkent viloyatida havo ifloslanishini kamaytirish maqsadida sanoat
korxonalarining chiqindilari nazoratga olingan.
O‘zbekistonda ekologik xavfsizlikni taʼminlashda duch kelayotgan ba’zi muammolar:
Suv resurslarining kamayishi: Amudaryo va Sirdaryo daryolarining suvi kamaymoqda,
bu esa qishloq xo‘jaligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. 2023-yilga kelib, Amudaryo va Sirdaryodagi
suv miqdori yiliga 3%ga kamaygan.
162
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Havo ifloslanishi: O‘zbekistonning ba’zi sanoat shaharlari, masalan, Samarqand va
Farg‘ona viloyatlarida havo ifloslanishi yuqori darajada. 2022-yilda Samarqandda havo sifati
normadan 1,5 barobar yomon bo‘lgan.
Jadval 1. O‘zbekiston va Xalqaro Ekologik Qonunlar
Qonun / Bitim
Yil
Mazmuni
O‘zbekiston
uchun
ahamiyati
"Ekologik
xavfsizlik
to‘g‘risida"gi qonun
2013 Ekologik
xavfsizlikni
ta’minlash bo‘yicha milliy
qonun
Davlatning
ekologik
xavfsizlikni
ta’minlashdagi
majburiyatlari
BMT
Barqaror
rivojlanish maqsadlari
(SDG) [3]
2015 Global barqaror rivojlanish
uchun ko‘rsatmalar
O‘zbekistonning
global
miqyosda
ekologik
xavfsizlikni
ta’minlashdagi
siyosati
Parij bitimi
2015 Iqlim o‘zgarishiga qarshi
kurashish bo‘yicha global
bitim
O‘zbekistonning
iqlim
o‘zgarishiga
qarshi
kurashishdagi majburiyatlari
Konventsiya
bo‘yicha
xalqaro
toza
suvni
boshqarish
1992 Suv resurslarini muhofaza
qilishga doir xalqaro hujjat
Suv resurslarining samarali
boshqarilishi
Rio deklaratsiyasi [4]
1992 Ekologik
barqarorlikni
ta’minlashga
qaratilgan
xalqaro bitim
Barqaror rivojlanish, ijtimoiy
va iqtisodiy integratsiya
O‘zbekistonning "Yashil
iqtisodiyot" strategiyasi
2017 Qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish,
chiqindilarni kamaytirish
Iqtisodiy
va
ekologik
barqarorlikka yo‘naltirilgan
davlat siyosati
XULOSA VA MUNOZARA
Ekologik xavfsizlikni taʼminlash bugungi kunda nafaqat atrof-muhitni himoya qilish, balki
mamlakatning milliy xavfsizligini taʼminlashda ham muhim rol o‘ynaydi. Atrof-muhitdagi
salbiy o‘zgarishlar, iqlim o‘zgarishlari, tabiiy resurslarning kamayishi, suv tanqisligi va sanoat
chiqindilari kabi ekologik muammolar davlatlar va xalqaro hamjamiyat uchun katta
tahdidlarni keltirib chiqaradi. O‘zbekiston Respublikasining ekologik xavfsizlikni taʼminlashga
qaratilgan siyosati va yuridik bazasi milliy xavfsizlikni taʼminlashda mustahkam poydevor
yaratmoqda.
Milliy xavfsizlikni taʼminlashning tarkibiy qismi sifatida ekologik xavfsizlik, atrof-muhitni
muhofaza qilish, tabiiy resurslardan barqaror foydalanish va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni
ta’minlashni o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonning ekologik xavfsizlikni taʼminlashga yo‘naltirilgan
qonunlari, jumladan "Ekologik xavfsizlik to‘g‘risida"gi qonun, suvni boshqarish to‘g‘risidagi
hujjatlar va barqaror rivojlanish maqsadlari bo‘yicha belgilangan xalqaro me’yorlar
O‘zbekistonning ekologik xavfsizlikni taʼminlashdagi majburiyatlarini amalga oshirishga
xizmat qiladi. Bularning barchasi O‘zbekistonning milliy xavfsizligini mustahkamlash,
iqtisodiy va ekologik barqarorligini saqlash, aholi salomatligini himoya qilish va atrof-muhitni
muhofaza qilishda katta ahamiyatga ega.
Shuningdek, havo ifloslanishi, sanoat chiqindilari va ekologik falokatlarning oldini olish
bo‘yicha samarali monitoring tizimlarini yaratish va bularni tahlil qilishning ahamiyati ortib
bormoqda. O‘zbekistonning sanoat zonasida, ayniqsa, havo ifloslanishi va chiqindilarni
kamaytirish bo‘yicha amalga oshirilgan amaliy chora-tadbirlar, shuningdek, atrof-muhitni
muhofaza qilish va aholi salomatligini himoya qilish uchun keng miqyosda olib borilayotgan
dasturlarni qo‘llab-quvvatlash zarur.
163
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Ekologik xavfsizlik va milliy xavfsizlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni yaxshilash uchun O‘zbekiston,
albatta, xalqaro hamkorlikni kengaytirishi, innovatsion texnologiyalarni joriy etish, ekologik
ta’lim va xabardorlikni oshirishda jiddiy yondashuvlarni rivojlantirishi lozim. Ekologik
xavfsizlikni taʼminlash – bu nafaqat hukumatning, balki har bir fuqaroning, biznesning va
jahon hamjamiyatining mas’uliyati hisoblanadi. Shu sababli, ekologik xavfsizlikni taʼminlashda
hamkorlikda amalga oshirilgan har bir chora, atrof-muhitga bo‘lgan hurmat, unga g‘amxo‘rlik
qilish – bu milliy xavfsizlikni saqlashning poydevoridir.
Bundan tashqari, ekologik xavfsizlikni taʼminlashdagi barcha yutuqlar va amalga oshirilgan
tashabbuslar mamlakatning uzoq muddatli rivojlanishiga va xalqaro maydonda o‘z o‘rnini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Ekologik xavfsizlikni taʼminlashga qaratilgan samarali siyosat
va tegishli chora-tadbirlar O‘zbekistonning milliy manfaatlariga xizmat qiladi, bu esa uning
iqtisodiy va siyosiy barqarorligini, shuningdek, xalqaro xavfsizlikni taʼminlashdagi o‘rnini
mustahkamlaydi. Ekologik xavfsizlikni taʼminlash – bu kelajakdagi barqaror va farovon
rivojlanishning kafolati hisoblanadi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasining Ekologik xavfsizlik to‘g‘risida qonun. – Tashkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, 2013.
2.
Parij Bitimi va iqlim o‘zgarishlariga qarshi kurash. BMT, 2015.
3.
BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) va ularga erishish yo‘llari. – BMT, 2015.
4.
Rio deklaratsiyasi: Ekologik barqaror rivojlanish. – BMT, 1992.
5.
Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti. Atrof-muhit va salomatlik. – WHO, 2018.
6.
Xalqaro ekologik huquq. – Xalqaro huquqiy amaliyot, 2019.
