104
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
XIYWA XANLIǴINIŃ PATSHA ROSSIYASI TÁREPINEN
BASIP ALINIWI HÁM JERGILIKLI XALIQLARDIŃ MILLIY-
AZATLIQ GÚRESLERI (1873-1900)
Isakova Gulaysha
Berdaq atindaǵi QMU Tariyx qániygeligi 2-kurs magistranti
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 12-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 14-noyabr 2024 yil
Maqalada Xiywa xanlıǵının Patsha Rossiyasi tárepinen
basıp alınǵannan soń Patsha Rossiyasınıń alip barǵan
siyasatina qarsi jergilikli xalıqlardıń milliy-azatlıq
gúresleri talqılanadi. Tiykarınan Góklen batır kóterilisi,
Tallıq bolıslıǵındaǵı kóterilis bunnan basqa balıqshılar,
diyqanlar kóterilisleri haqqında sóz baradı. Xiywa
xanlıǵı aymaǵındaǵı milliy-azatlıq gúresleri haqqında
maǵlıwmat beriledi.
KEY WORDS
Xiywa xanlıǵı, Patsha Rossiyasi,
Orta Aziya, Baba Góklen, On toǵız,
Talliq, milliy-azatlıq gúresleri
Patsha Rossiyasi Xiywa xanlıǵın basip alǵannan soń, alip barılǵan siyasat nátiyjesınde xalıq
hádden tısqarı koloniyaliq eziwshilik awır turmıs tásirinde jasadı. Salıqlardıń kóbeyip bariwi,
bunnan basqada tólenetuǵın tólem túrleriniń kóbeyiwi hám májbúriy miynet xalıqlardıń
turmıs tárziniń elede jamanlasıwına ashlıqdıń kóbeyiwine alip keldi. Bunday awır siyasat
ásirese diyqanlar turmısında ayqın kózge taslandı, olardıń hár túrli májbúriy miynetlerge
tartılıwı, diyqanshılıq menen shuǵıllanıw ushın kerekli texnikalardıń jetispewshiligi, egin
maydanların suwǵarıw ushın jap-salmalardıń qoldan qazılıwı. Bul jumıslar ushın patshalıq
tárepinen hesh qanday qárejet bólinbedi. Mısal ushın qazıw jumıslarına, 1889- jılı Ámiwdárya
hám Quwanısh jarmadaǵı qashı shabıw jumıslarına 1300 qazıwshı ornına 743 adam islegen,
qalǵanları para arqalı qazıw jumıslarınan qaldırılǵan bul bolsa diyqanlardıń narazılıǵınıń
elede kúsheyiwine alip kelgen.{2. 91}
1875-jili bólimdegi patsha hákimshiligi tárepinen Shoraxan uchastkasına jiberiw ushın
jıynalǵan Shımbay qazıwshıları zorlıq-zombılıqlarǵa qarsı naraziliq kórsetti.{5. 40-41}
XIX ásir aqırındaǵı patsha Rossiyasiniń alip barǵan siyasatina qarsı xalıq azatlıq gúresleri
ishinde Shoraxan uchastkasınıń Sheyx-abbaz-Waliy bolıslıǵınan shıqqan Baba Góklen Otiz uli
basqarǵan diyqanlar kóterilisi ayrıqsha boldı. Kóterilis úzil-kesil 10 jılǵa shamalas (1881-
1891) dawam etken. Góklen batir basshılıǵındaǵı kóterilis Shabbaz-Waliy hám Biybazar
bolıslıǵı menen birge Nókis bolıslıǵı hám basqa da jerlerge tarqaldı. Bul diyqanlar háreketi
1883-1884, 1887-1888 hám 1891 jılları kúsheydi. 1887-jılı Ámiwdárya suwınıń tasıwınan
egislik maydanlardı suw alıp, eginler suw astında qaladı. Bul suw tasıwınan Shabbaz-Waliy
hám Biybazar bolıslıqlarınıń 3518 tanap jerlerin suw alıp, 593 xojalıq tolıǵı menen
eginlerinen ayrıladı. Patsha Rossiyası suw tasqını aqıbetlerin esapqa almastan xalıqtan salıq
talap etedi. Bunnan soń diyqanlardıń kópshiligi Baba Góklen áskeriy toparına qosılǵan hám
Baba Góklendi qollap quwatlaǵan. Baba Góklennıń isenimli jigitleri Sari Nepesov, Begim
Ishanbetov hám basqalar bolǵan. Baba Góklen 1891-jılı ǵana qolǵa alınadı hám Petro-
Aleksandrovskte azaplap óltiriledi.{1. 297}
105
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Kegeyli bolısınıń birinshi awılınıń diyqanı Riza Ismanbetov 1896- jıldan baslap 5 jıl
dawamında Ámiwdárya bóliminıń baslıǵına jergilikli ámeldarlardıń hám aqsaqallardıń
ádilsizligi, qıyanetshilligi tuwralı arza qılǵan. Biraq bulardıń ótinishleri qanaatlandırılmaǵan.
Kerishinshe arza bergenlerdi qamap, úylerin órtep jibergen. {4. 43}
Patsha húkimetiniń xalıqqa qarsı hár qıylı zorlıq-zombılıqları diyqanlar háreketiniń jánede
kúsheyiwine alıp keldi. Bunın ayqın mısalı 1899- jılı mart ayında Shımbay uchastkasındaǵı
Tallıq bolıslıǵı xalqınıń qozǵalanı boldı. Kóterilis xalıqtıń óz siyasiy huquqlarıbushın
patshalıqtıń awıllıq hákimshilikke aqsaqal hám bolıslıqlardı saylawda ayrıqsha kózge túsedi.
1899-jılı 6-mart kúni Shımbay uchastkasınıń pristavi Kornilov, Tallıq bolıslıǵı Kulen
Xudayshukurov hám basqa da lawazımlı adamlar menen birge tekseriw ushin Kopaq kól
degen jerge kelgen. Tekseriw pitkennen soń Kornilovti Tallıq bolıslıǵınıń 2- awıl adamları
qorshap alǵan. Diyqan Teńel Allekov barlıq jıynalǵanlar atınan, Ibaydulla Dáwletnazarovti
aqsaqal xızmetınen bosatıwdı jańa aqsaqal saylawın ótkeriwdi talap etken. Kornilov bas
tartadı hám bul waqıya haqqında Tashkentke xabar jiberedi. Bólim baslıǵı Galkin 28 mart kúni
usı qozǵalańnıń basshıları retinde 19 adam qamaqqa alınadı. 1899-jılı 25 sentyabrde
qamawdan bosatılıp, policiya baqlawi astinda awillarǵa qaytarıladı. Bul diyqanlardıń
qozǵalani bastırılsa da , Shımbay uchastkası pristavi Kornilovti hám basqada jergilikli
hákimlerdıń xizmet orninan bosatılıwna eristi. Bul qozǵalań xalqımızdıń koloniyaliq dúzimge
qarsi gúresinde belgili orın aldı hám tariyxta “On toǵız” atı menen belgili.{3. 214}
Patsha Rossiyasınıń koloniyaliq siyasatına qarsı gúres tek diyqanlar, sharwalar emes, al
balıqshılar hám basqa da kásip iyeleri arasında da bolıp turdı. 1897-jıldıń jazında Kókkól
bolıslıǵınıń balıqshıları balıq kárxanasınıń starshinasi Popovqa qatań qarsılıq kórsetip,
patshalıqtıń óndiris iyeleriniń balıq tapsırıw tártibin orınlamadı hám salıqlardı tólewden bas
tartqan.
Koloniyalliq siyasatqa qarsi narazılıq háreketleriniń kúsheygenin, Ámiwdarya bólimınıń
baslıǵı Galkinnıń ózide moyınlap “ Qanday da bir qolaylı jaǵday kelgen waqıtta bul jerdıń
xalıqları házirgi ústemlik etip turǵan basqarıw tártibine qarsı hár túrli jinayatlar islewi
múmkin”,- dep jazadi.{3. 215}
Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, Patsha Rossiyası Xiywa xanlıǵın basıp alǵannan soń bul
aymaqlarda alıp barǵan koloniyalıq siyasati xalıqtıń turmıs tárziniń jamanlasıwına alıp keldi.
Salıqlardin hádden tıs kóbeytiliwi, májbúriy miynet túrleriniń kóbeyiwi, qazıw jumıslarına
xalıqtıń teńdey jiberilmewi, yaǵnıy para arqalı bay shanaraqlar barmawi bulardıń barlıǵı
xalıq narazılıǵına alıp keldi hám kóterilislerdińvkelip shıǵıwına sebep boldı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1. Қарақалпакстан АССР и Тарийхы. Әййемги заманнан баслап, уллы октябрь
социалистик революциясина дейин. 1 том. Нөкис 1975. 295-298бет
2. Каракалпакстан XIX әсирдин екинши ярымынан XXI асирге шекем.
Қарақалпакстанның жаңа тарийхы.Нөкис 2003. 91 бет
3. Мамбетуллаев М, Туребеков М, Юсупов О. “Қарақалпакстан тарийхы” Нөкис 2010.
213-215 бет
4. С. Камалов
"Қарақалпақлардың ҳалық болып қәлиплесиўи ҳәм оның
мәмлекетлигиниң тарийхынан". Нөкис 2001. 43 бет
5. М.К Нурмухамедов, Т.А Жданко, С.К Камалов "Каракалпаки" Ташкент. 1971
