58
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
ARAB TILSHUNOSLIGIDA TAOM NOMLARINING
O‘RGANILISHI (ARAB TILSHUNOSLIGI MISOLIDA)
BARNOXON NAILDJANOVNA ISMAILOVA
2 - bosqich magistranti
O‘zbekiston xalqaro Islom akademiyasi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 1-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 5-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 10-noyabr 2024 yil
Mazkur maqolada arab tilshunosligida
taomlar
nomlarining
ayrim xududlar misolida o‘ragnilishi
tahlil qilingan. Jumladan, tilshunos M.Xudayarovaning
“O‘zbek tilidagi taom nomlarining lingvistik tahlili
(Qoraqalpog‘iston
hududi
materiallari
asosida)
mavzuidagi tadqiqotida qoraqalpoq tilidagi taom
nomlari keltirilib, leksik semantik, struktur va
derivasion xususiyatlari yoritilgan. Arab va o‘zbek
tilidagi taom nomlarining lingvistik xususiyatlari
ayrim maqolalarda ham yoritilgan
KEY WORDS
arab va o‘zbek tilshunosligi,
taomlar nomlari, arabcha taom
nomlari, yong‘oq holva
Kirish qismi:
Taom nomlarining yasalishi, boyish yo‘llari, qoraqalpoq, qozoq, turkman
tillaridagi taom nomlari bilan o‘xshashlik va farqli belgilari qiyosiy tadqiq qilingan,
shuningdek, Qoraqalpog‘iston hududida yashovchi o‘zbek xalqi hayotidagi turli xalq
marosimlari bilan bog‘liq bo‘lgan taom nomlarining lingvistik xususiyatlpri ochib berilgan.
O‘zbek tilshunosligida taom nomlari monografik aspektda tadqiq etilgan.
Xususan,
M.Xudayarovaning “O‘zbek tilidagi taom nomlarining lingvistik tahlili (Qoraqalpog‘iston
hududi materiallari asosida) mavzuidagi tadqiqot ishiida qoraqalpoq tilidagi taom nomlari
tahlil qilingan. Mazkur dissertatsiyada Qoraqalpog‘iston hududida yashovchi o‘zbek xalqi
shevalaridagi taom nomlarining lisoniy tahlili amalga oshirlgan. Xususan, taom nomlari
mavzuiy jihatdan tasniflangan, Qoraqalpog‘iston o‘zbek shevalaridagi taom nomlarining
qadimiy variantlari aniqlanib, tahlil qilingan.
N.Ikromovaning tadqiqoti ishida Toshkent shevasida uchraydigan taom nomlari tahlilga
tortilgan. O‘zbek tilshunosligida badiiy matnda qo‘llangan taom nomlarining lingvistik,
lingvopoetik xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan
tadqiqotlar uchraydi. Masalan,
T.Tog‘ayevning «Alisher Navoiy asarlari tilidagi taom nomlar» nomli maqolasida adib
asarlarida qo‘llangan taom nomlari tasniflanib, leksik-semantik xususiyatlari tahlil qilingan,
taom nomlarining o‘zbek tilining tarixiy va hozirgi zamondagi holatlari o‘zaro qiyoslangan.
Muallif Alisher Navoiy asarlarida qo‘llangan taom nomlarini dastlab quyidagi ikki leksik-
semantik guruhga ajratgan: I. Qanday mahsulotlardan tayyorlanishiga ko‘ra atalgan taom
nomlari. II. Shirinlik va qandolat mahsulotlari nomlari.
U birinchi guruh taom nomlarini ovqatlar qanday mahsulotdan tayyorlanishi va biror
marosimga mo‘ljallanishiga asoslanib yana besh guruhga ajratgan: 1. Un yoki xamirdan
tayyorlanadigan taom nomlari. 2. Don mahsulotlaridan tayyorlanadigan taom nomlari. 3.
Go‘sht va yog‘dan tayyorlanadigan taom nomlari. 4. Sut mahsulotlari va ulardan
tayyorlanadigan taom nomlari. 5. Aralash masalliqlardan tayyorlanadigan taom nomlari.
Maqolada A.Navoiy asarlarida qo‘llangan quyidagi arabcha taom nomlari keltirilgan:
halim,
qurs, qursi qiyr, asal, shahd, fatir, halvo, taranjabin, sikanjabin
kabilar. Muallif A.Navoiy
59
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
asarlarida uchragan quyidagi arab tilidan o‘zlashgancha qurs taom nomiga izoh bergan. Bu
so‘zning kulcha nonni anglatishi, ammo shoir tomonidan non ma’nosida ishlatilganligini uning
“Nasoyim ul-muhabbat” asaridagi “
Ibriq qoshida ikki uluq
qurs
ko‘rdum
” jumlasi misolida
asoslagan.
Shuningdek, maqolada o‘zbek tiliga arab tilidan o‘zlashgan
fatir/patir
so‘zi ham tahlil
qilingan. Ushbu so‘zning o‘zbek tiliga fonetik jihatdan o‘zgargan holda, ya’ni patir shaklida
qabul qilinganligi qayd etilgan. Ushbu so‘z A.Navoiy asarlarida
fatir
shaklida qo‘llangan:
Ul o‘t
ichida quyosh
fatiri
, Oyni ne deyinki, qurs qiyri.
O‘zbek tili taom mikromaydoni tarkibidan o‘zbekcha, fors-tojikcha, ruscha, arabcha, uyg‘urcha
taom nomlari o‘rin olgan. Bu holat o‘zbek tili lug‘at tarkibiga turli xalq taomlari nomlari
o‘zlashganligini ko‘rsatadi. O‘zbek tili leksikasida turli xalqlar taomlari nomlarining uchrashi
xalqlarning o‘zaro madaniy, iqtisodiy aloqasi, bir makonda yoki bir-biriga yaqin joylarda
yashaganliklari, hamkorlikda birga mehnat faoliyati olib borishlari kabi turli omillar bilan
bog‘liq.
O‘zbek tili taom mikromaydoni tarkibida quyidagi arab tilidan o‘zlashgan taom nomlari
kuzatiladi:
patir, kabob, holva, murabbo.
O‘zbek tilida shirinliklarni anglatuvchi arabcha taom
nomlari ham kuzatiladi. Masalan, holva so‘zi ham shirinlik turini anglatadi. Bu so‘z bilan hosil
qilingan mag‘iz xolva, bodroq holva,
yong‘oq holva, kunjut holva, shokoladli holva kabi
holvaning turli masalliqlar bilan tayyorlanuvchi turlari nomini anglatadi. Manbalarda
“Lavz”,
“To‘y”, “Sovunak”
kabi holva turlari nomlari ham keltirilgan.
Yana bir shirinlikning nomi murabbo bo‘lib, bu so‘z ham rab tilidan o‘zlashgan. Murabbo
mevalardan shakar qushib tayyorlanadigan shirinlik turini anglatadi. Qanday mevadan
tayyorlanishiga ko‘ra murabboning olcha murabbo, behi murabbo, anjir murabbo, olma
murabbo, uzum murabbo, olxo‘ri murabbo, qulupnay murabbo kabi turlarini anglatuvchi
nomlar mavjud.
O‘zbek adabiy tiliga fors-tojik tilidan o‘zlashgan yana bir taom nomi bu somsadir. Somsa –
xamirli taom turiga kiradi. O‘zbek pazandaligida somsa, asosan, tandirga yopib tayyorlanadi.
Hozirgi kunda gaz duxobkalarida ham pishiriladi. Har qanday somsa tayyorlash uchun
bug‘doy unidan xamir qorilib, jild tayyorlanadi. Go‘sht ishlatiladigan somsaning ba’zi turlari
uchun oshirilgan, ba’zan esa oshirilmagan xamir tayyorlanadi, tandirga yopishdan oldin
qizigan tandirga namakob sepiladi (ayrim hollarda duxovka yog‘lanadi). somsaning
masalliqlariga qarab far-muda somsa, go‘sht somsa, varaqi somsa, ko‘k somsa, qovoq somsa,
yalpiz somsa, kartoshka somsa kabi turlari bor.
Xulosa
oʻrnida shuni aytish mumkinki, valima bidʼat-xurofot va isrofgarchilikdan chetlangan
holda oʻtkazilishi lozim boʻlgan islomiy marosimlardandir. Afsuski, bugungi kunda ushbu
muqaddas marosimning asl mohiyati eʼtiborsiz qoldirilayotgan holatlar ham uchramoqda.
Ayrimlar boshqalarga taqlid qilib, valimani gunoh-maʼsiyat bazmiga aylantirib olgan. Bunday
gʻayri-islomiy va gʻayri-insoniy toʻydan soʻng xayr-baraka va baxt-saodatni qanday umid qilish
mumkin?! Holbuki, Alloh taolo Oʻziga itoat etgan bandalarga baraka va saodat berishini,
gunohlarga shoʻngʻiganlarni esa, qattiq azob-uqubatga duchor qilishini Qurʼoni karimda ochiq
bayon qilgan. Yosh oilalarda boʻlayotgan ajrashishlarning asosiy sababi ham shu. Ular asl
mohiyatga eʼtibor bermay, oʻtkinchi orzu-havasga berilib ketgani uchun baxtsizlikka
uchramoqda. Jamiyatdagi bunday illatni bartaraf etish uchun yoshlarga toʻgʻri taʼlim-tarbiya
berish kerak. Zero ilm va yaxshi tarbiya insoniyatning yoʻlini yorituvchi mashʼaladir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Barnoxon Naildjanovna Ismailova. Arab tilshunosligida taom nomlarining o‘rganilishi.
(2024).
Ta’limning
Zamonaviy
Transformatsiyasi
,
12
(1),
165-
169.
https://pedagoglar.org/index.php/03/article/view/5239
2.
Begmatova, Buzakhro Marufjanovna, and Sarvinoz Sayfullaevna Kasimova. "STUDY
OF THE PROBLEM OF PREDICATIVITY AND ATTRIBUTION IN LINGUISTICS."
60
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
3.
Kasımova, Sarvınoz Sayfullaevna. "Transformación de frases y sus destrucciones."
Salud, Ciencia y Tecnología-Serie de Conferencias 3 (2024): 740-740.
4.
Касимова, С. (2020). Работы великих турецких ученых, писавших об арабских
пословицах и пословицах. Востоковедения, 1(1), 154–166. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/oriental-studies/article/view/16641
5.
Begmatova B., Kasimova S., Zaynutdinova S. Syntactic and semantic analysis of
constraints, states and absolute masdars //International Journal of Scientific and Technology
Research. – 2020. – Т. 9. – №. 3. – С. 284-291.
6.
Lafasov Urak Pazilovich, and Marxabo Raxmonkulovna Abdullayeva. "Abdulla Qodiriy
romanlaridagi jonlantirish va tashxis tasvir usullari." Tadqiqotlar.uz 39.3 (2024): 65-70.
7.
Begmatova, B. M., Mutalova, G. S., & Kasimova, S. S. (2023). The Direct Object And Its
Use In Arabic Language.
Boletin de Literatura Oral-The Literary Journal
,
10
(1), 3601-3609.
8.
Косимова, С. (2021). «Всесторонняя» работа Махмуда Замахшари как основа
более поздних грамматических теорий.
Восточный факел
,
1
(1), 125–131. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/eastern-torch/article/view/15093
9.
Saodat, Saidakbarova. "The Study of Phraseology and Its Theoretical
Features."
Journal of Foreign Language Teaching and Applied Linguistics
11 (2021): 97-101.
