93
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
XALQARO TADQIQOTLARDA O‘ZLASHTIRILUVCHI
BILIMLAR TASNIFI VA O‘ZLASHTIRISH USULLARI.
Nafisaxon Ismadiyorova
Andijon davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o‘qituvchisi
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 13-noyabr 2024 yil
Ushbu maqolada fan negizida o‘zlashtirilishi
kerak bo‘lgan bilimning tarkibiy qismalri va uning
turlari
haqida
so‘z
yuritiladi.
Shuningdek,
o‘quvchilarda
tadqiqotchilikni
rivojlantirishning
ahamiyati va uni o‘zlashtirish usullari haqida so‘z
boradi.
KEY WORDS
Matn, bilim, kompetensiya,
ilmiy ientifikatsiya, artofaktik
bilim, protsessual bilim, gnosemik
bilim, Finlandiya ta’lim usullari.
Kirish. Respublikamizda til o‘qitish tizimini yangicha innovatsion sifat bosqichiga olib
chiqishga oid islohotlar erkin, kreativ, ilmiy va mantiqiy fikrlash hamda atrof-muhitga ongli
munosabatni rivojlantirish, og‘zaki va yozma savodxonligini mustaqil ifodalay olishlari uchun
zarur imkoniyatlar bermoqda. “Bizning asosiy vazifamiz - yoshlarning o‘z salohiyatini
namoyon qilishi uchun zarur sharoitlar yaratish, ... yoshlarning ong va tafakkurini ma‘rifat
asosida shakllantirish va tarbiyalashdir”
, deb ta‘kidlaydi davlatimiz rahbari Shavkat
Mirziyoyev. Bu borada xalqaro tadqiqotlarni til ta’limiga olib kirish dolzarb ahamiyatga ega.
Ma’lumki, inson xotirasi bilimlarga tayanadi. Agarda xotira mavjud bo‘lmaganda edi, biz
uchun kompyuter har soniyada yangi tushunchadek tassavvur uyg‘otavergan bo‘lar edi.
Barcha fanlarni o‘zlashtirish o‘quvchilardan uni eslab qolish va uyg‘unlashtirishni talab etadi.
Fanlar esa o‘zida egallanishi kerak bo‘lgan tarkibiy qismga ega. Xalqaro tadqiqotlarda fan
orqali egallanishi kerak bo‘lgan tarkibiy qism ham alohida ajratilib ko‘rsatiladi. Ushbu tarkibiy
qism matnga, bilimga, kompetensiya va ilmiylikka ta’rif beradi (1-jadvalga qarang).
1-jadval.
Fan negizida o‘zlashtiriladigan bilimlarning tarkibi
Matn
Turli davrlarga taaluqli tushunishni
taqozo qiluvchi shaxsiy, jamoaviy va
umumiy muammolar
Bilim
Asosiy ma’lumotlar, tushuncha va
nazariyalarni anglash, shuningdek,
artefaktik, protsessual va gnosemik
bilimlarga ega bo‘lish
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi (elektron manba) http://uza.uz/oz/politics/zbekiston-prezidentishavkat-mirziyeev-bmtbosh-
assambleyasi-20-09-2017.
2
https://pisa-framework.oecd.org/science-2025/
(murojaat sanasi: 2.09.2024)
94
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
Kompetensiya
Hodisalarni anglash, ilmiy tadqiqot olib
bora olish, ilmiy dalillash, baholash,
tanqidiy mulohazalash, qaror qabul
qilish, tahlillash va undan foydalana
olish
Ilmiy identifikatsiya
Muammolarni idrok etish va undan
xabardorlik
Ular orasida bilim ham o‘zining tarkibiy tuzilishiga ega bo‘lib, ularning har birining xususiyati
mavjud. O‘quvchilarda artefaktik, protsessual va gnosemik bilish bosqichlarini o‘zlashtirish
ham amalga oshiriladi. Bunda artefaktik bilim deyilganda keltirilgan ma’lumotlarni tarkibiy
qismlarga ajrata olish, protsessual bilim deyilganda g‘oyalarning qanday ishlab chiqarilganligi
haqidagi bilimlar va gnosemik bilim deyilganda protsessual bilishdan hosil bo‘lgan
mohiyatning mantig‘ini tushunish va ulardan amalda foydalanishni asoslay olish tushuniladi.
Sanalgan bilim turlarini umumlashtirish orqali o‘quvchilarni hayotga tayyorlash maqsadga
muvofiq. Ushbu bilimlarni biz ayrim xususiyatlarini hisobga olgan holda artefaktik – bilim,
protsessual – ko‘nikma va gnosemik – malakaga qiyoslashimiz mumkin bo‘ladi. Ularning ta’rifi
esa bilim — kishilarning tabiat jamiyat hodisalari haqida hosil qilgan voqelik maʼlumotlarning
inson tafakkurida aks etishi. Voqelik haqidagi bilgan maʼlumotlarimiz bilim darajasiga
koʻtarilishi uchun quyidagi shartlarni qanoatlantirishi lozim: birinchidan, bu maʼlumotlarning
voqelikka mutanosibligi; ikkinchidan, bu maʼlumotlar dalillar bilan asoslangan boʻlishi lozim.
Ko‘nikma — insonning ilgarigi tajribalari asosida muayyan faoliyat yoki harakatni amalga
oshirish qobiliyati. Ko‘nikmalar amaliy faoliyatga, bilimlarni amalda qo‘llay bilishga oid
faoliyatning tarkibiy qismidir. Ko‘nikma mazmunan amaliy (jismoniy) va aqliy, shaklan oddiy
va murakkab turlarga ajratiladi. Amaliy ko‘nikmalar mehnat faoliyatini amalga oshirishga,
aqliy ko‘nikmalar bilim olishga, uni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Malaka — muayyan
kasb, ishni yaxshi oʻzlashtirish natijasida orttirilgan mahorat. Odatda, biron ish jarayonida
harakatlar anglanilgan yoki anglanilmagan tarzda amalga oshiriladi. Harakatni bajarishda
ongning borgan sari kamroq ishtirok etishi tufayli ish avtomatik ravishda ijro etila boradi.
Buning natijasida topshiriq ravon, ortiqcha kuch sarflamay, tez va sifatli bajarila boradi.
Masalan, tajribali kompyuter foydalanuvchisi klavishlarga qaramasdan yozaveradi. Malaka
hosil qilish tezligi uning murakkablik darajasi, kishining yoshi, individual xususiyati, bilimi va
boshqa omillarga bogʻliq. Kishidagi malaka koʻpincha, boshqa mahoratni hosil boʻlishida
yordam beradi. Masalan, avtomobil haydashni yaxshi bilgan kishi boshqa transport
vositalarini boshqarishni ham osonlik bilan oʻrganadi. Yuqorida sanalgan bilimning tarkibiy
qismlari murakkabroq tizim hisoblanadi.
Ta’lim tizimida, bilim, ko‘nikma va malakalar Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi
187-son qarori bilan tasdiqlangan umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limning davlat ta’lim
standartlarida belgilab qo‘yilgan
.
Xalqaro tadqiqotlarda yuqori tajribaga ega bo‘lgan mamlakatlarning o‘qitish mazmuni
o‘rganish va ulardan mamlakatimiz uchu maqbul bo‘lgan milliy baholash tizimini ishlab
chiqish muhim jarayon hisoblanadi. Finlandiya ta’lim tizimida o‘qitish strategiyalariga
asoslangan 9 ta izlanish taqdim etiladi. Bular takrorlash bilan boshlash, kichik qadamlarning
ahamiyati, ovoz chiqarib o‘ylash, yo‘naltirilgan amaliyot, maqsad qo‘yish, grafik tashkilotchilar,
tushunchani tartiblash, tushunganini tekshirish, fikr va mulohazalarini berish hisoblanadi.
Faol o‘rganish metodlari esa uch guruhga bo‘lingan holda o‘zaro ajratiladi. Bilim va
tushunchalarni shakllantiruvchi metodlar sifatida “Brainstorming”
– aqliy hujum, “Think-
3
https://uz.goodinternet.org/uz/sections/pedagoglar/talim-va-men/bilim-konikma-malaka-nima/
4
(murojaat sanasi 11.03.2022)
95
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
pair-share” – o‘ylang-juftlashing-ulashing, “Reaction to video – videodan ta’sirlanish”, “Class-
game – sinf o‘yinlari” kabi metodlar ta’kidlanadi. Malakalarni rivojlantiruvchi metodlarga
“Muhokama”, “Tajriba”, “Hamkorlikda ishlash”, “Qisqa yozma mashqlar”, “Case study-amaliy
holatlarni o‘qitish” kiradi. Ilova metodlari esa “Muzokara”, “O‘qitish orqali o‘rganish” kabilarni
o‘z ichiga oladi. Dars davomida ushbu usullardan foydalanish o‘quvchilarda gnosemik
bilimlarning shakllanishida ahamiyatlidir.
Xulosa. Til ta’limida asosiy maqsad o‘quvchilarga grammatik qoidalarni yod oldirish emas,
balki ushbu bilimlar vositasida o‘qib tushunishni rivojlantirish hisoblanadi. Ushbu maqsadga
erishilganda boshqa fanlarni ham o‘zlashtirish nisbatan oson kechadi. Chunki o‘zlashtirish
negizi o‘qib tushunish va anglash jarayonlarini nazarda tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Birlashgan Millatlar Tashkiloti
Bosh
Assambleyasi
72-
sessiyasida
so‘zlagan
nutqi
(elektron
manba)
http://uza.uz/oz/politics/zbekiston-prezidentishavkat-mirziyeev-bmtbosh-
2.
https://pisa-framework.oecd.org/science-2025/
(murojaat sanasi: 2.09.2024)
3.
https://uz.goodinternet.org/uz/sections/pedagoglar/talim-va-men/bilim-konikma-
4.
(murojaat sanasi 11.03.2022)
5.
Jalilov K. Baholash nazariyasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr, 2020. – 252 b.
6.
L.F. Bachman. Fundamental considerations in language testing. Oxford University Press,
1995. 398 p.
