126
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
DÁNDEGI SUWDÍŃ BIOLOGIYALÍQ HÁM FIZIKA –
XIMIYALÍQ FUNKCIYALARÍ, BIOXIMIYALÍQ PROCESSLERI
Kurbanbaeva Gulshad
Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti úlken oqıtıwshısı
kurbanbaevagulsad@gmail.com
Marlenova Aygerim
Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti
Azıq-awqat texnologiyası 3 kurs studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14170538
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 15-noyabr 2024 yil
Maqalada dánniń sapasın bahalaw, saqlaw hám
texnologiyalıq qásiyetleri ushın quramındaǵı
ıǵallıqtıń áhmiyeti júdá úlken ekenligi haqqında
maǵlıwmatlar berilgen. Dándi saqlaw jáne onı qayta
islewdiń barlıq túrleri quramındaǵı ıǵallıq
muǵdarına baylanıslı, ıǵallıq dándi saqlawda
tiykarǵı faktorlardiń biri esaplanadı. Tayar ónimniń
shıǵıwı hám sapası dánniń qayta islewdegi
salıstırma energiya sarpı ıǵallıq muǵdarına
baylanıslı ekenligi kórsetilgen.
KEY WORDS
Dán, gidrotermikalıq, fizikalıq hám ximiyalıq
kúshler, fosfor, kaliy, magniy minerallar,
elementlеr, kataliz sturuktura, ıǵallıq.
Qaraqalpaqstan Respublikamızda dán jetistiriw kólemi jıl sayin artıp barıp atır, dán
rezervlerin saqlaw hám olardı qayta islew ilim aldına jańa hám jáne de quramalı wazıypalardı
qóyadı. Dándi saqlaw hám qayta islew texnologiyasın jetilistiriw dánniń texnologiyalıq
qásiyetlerin izbe-iz úyreniwge tiykarlanǵan bolıwı kerek. Bul ayrıqshalıqlar dán ızǵarlıǵına
baylanıslı halda anıqlanadı, dán quramındaǵı hár qıylı jaǵdaylarda qurǵaqlay elementler
menen hár qıylı baylanısqan bolıp bir neshe usıllarda anıqlanadı.
Dánniń sapasın bahalaw, saqlaw hám texnologiyalıq qásiyetleri ushın quramındaǵı ıǵallıqtıń
áhmiyeti úlken. Dándi saqlaw jáne onı qayta islewdiń barlıq túrleri quramındaǵı ıǵallıq
muǵdarına baylanıslı ıǵallıq dándi saqlawda zárúrli faktorı esaplanadı. Tayar ónimniń shıǵıwı
hám sapası hám de dánniń qayta islewdegi salıstırmalı energiya sarpı ıǵallıq muǵdarına
baylanıslı. Keptiriw processi dándi saqlaw hám onı qayta islep jarma hám basqa ónimler
alıwda dándegi ıǵallıq muǵdarına hám onı ajıratıwdıń qıyınlıǵın esapqa alǵan halda islenedi.
Mikroorganizmler, keneler, shıbın-shirkey hám basqa zıyankeslerdiń rawajlanıwı dándegi
ıǵallıq muǵdarına baylanıslı bolıp olardıń turmıs iskerligi úlken muǵdardaǵı dán joǵaltılıwına
alıp keledi. azıq-awqat hám awıl xojalıǵı pútkil jáhán shólkemi maǵlıwmatlarına kóre pútkil
jer júzinde dándi saqlawdaǵı biologiyalıq joǵatılıslar muǵdarı jılına 6 -10 % ni quraydı. Bir
ǵana dem alıwı ushın jılına danniń 25 mln. tonna qurǵaqlay elementleri sarplanadı.
Suwdiń dandegi áhmiyeti eki faktorǵa baylanıslı : birinshiden dàndegi suw elementleri menen
fizikalıq-ximiyalıq baylanısqan strukturalıq bólegi bolsa, ekinshiden dán quramında turaqlı júz
bolatuǵın biologiyalıq processlerde qatnasıw eritiwshi aktiv zatlar esaplanadı.
Dándi saqlaw hám qayta islewdi (keptiriw, gidrotermikalıq qayta islew, mexanik tásir
kórsetiw hám basqalar ) úyreniw waqtında dánniń biologiyalıq mánisine itibar bermesten, tek
dándegi fizikalıq processlerdi analiz qılıw menen sheklenip qaladı.Geyde ıǵallıq ózgeriwinde
dándegi fizikalıq processlerdi analiz qılıwda dánniń biologiyalıq qásiyetlerin esapqa alıw
127
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
zárúrligine silteme etiledi. Biraq tek ǵana danniń biologiyalıq qásiyetlerin esapqa alıw olardı
túsiniw ushın hesh nárse bermeydi hám ashılmastán qaladı, al olardıń dándegi fizikalıq-
ximiyalıq hám texnologiyalıq ózgesheliklerine tásiri bolsa anıqlanbastan qaladı. Kelip shıǵıwı
biologiyalıq tıykarǵa iye polimerler (beloklar, uglevodlar hám basqalar ) payda bolıwında
dánde qalǵan suw ajralıp shıǵadı, olardıń bólekleniwi hám birinshi náwbette gidrolizi
molekulyar baylanısıw menen, yaǵnıy dándegi suwdiń sarıplanıwı menen júz boladı. Íǵallıqtıń
azayıwı yamasa artıwı, yaǵnıy dán - suw sisteması strukturalıq bólimlerinen (dán hám
quramındaǵı ıǵallıq ) birewiniń ózgeriwi sistema strukturalıq bólimleri muǵdarlıq qatnasın,
bunıń nátiyjesinde olardıń óz-ara tásirlesiwin ózgertiredi.
Dándegi bioximiyalıq hám fizikalıq-ximiyalıq processlerdiń xarakteri hám jedelligi ıǵallıq
muǵdarı qanday tártipte azayıwı yamasa artıwına (sırttan suw berip ızǵarlaw, jasalma
keptiriw, biologiyalıq ajıratıw yamasa jutılıwı ) qaray túrlishe ózgeredi. Bul processtiń anıq
kórinetuǵın bolatuǵın aqıbetlerinen biri toqımalar mikrostrukturasiniń differentsial qayta
qáliplesiwi bolıp, bunıń nátiyjesinde dándi jasalma keptiriwde ıǵallıqtı ajıratıwdı ańsatlastırıw
yamasa qıyınlasıwı hám dán texnologiyalıq ózgeshelikleriniń ózgeriwi júz beredı. Dándegi
ıǵallıqtıń biologiyalıq hám fizikalıq-ximiyalıq funkciyalarınıń mexanizmleri hám óz-ara
baylanıslılıǵın túsiniw ushın suw hám suw eritpeleriniń quramalı strukturasın, dándegi
processler mánisin, tiri kletkalardaǵı elementlerdı dúzılısin, molekulyar dárejedegi
biologiyalıq ózgerisler haqqındaǵı maǵlıwmatlar berilgen. Zamanagóy bioximiya hám
molekulyar biologiyaning tiykarǵı máseleleri bolıp, fermentlerdiń olarǵa tán bolǵan qásiyetleri
-kataliz waqtında júdá jaqın ximiyalıq strukturalardıń ózgesheliklerin úyreniw esaplanadı.
Dánde suw qatnasıwında júz bolatuǵın biologiyalıq hám fizikalıq-ximiyalıq processlerdi
úyreniwde, dán strukturalıq bólimleri kletka dúzilisinen kelip shıǵıp, dán tiri toqımalarınıń
diskret xarakterin - bul processler materiallıq substratı muwapıqlıǵın esapqa alıw kerek. Dán
toqımaları tiykarın túrli formadaǵı funkciyalar hám processlerge iye kletkalar quraydı. Bul
processler tómendegilerge bólinedi: hár bir kletkada júz bolatuǵın processler; málim
funkciyalarǵa iye bólek toqımalardı quraytuǵın bir jınslı kletkalarara júz bolatuǵın processler;
túrli toqımalar (kletkalarara); kletkalarara boslıqta júz bolatuǵın processler. Sonı itibarǵa alıw
kerek, dánniń sapası quramalı funkciya retinde integral formada bolatuǵın molekulyar hám
kletka dárejesindegi fizika-ximiyalıq hám biologiyalıq nızamlar tásirinde waqıt dawamında
ózgeredi.
Dándegi ıǵallıqtıń tegis emes bólistiriliwi hám jaǵdayı - turaqlı háreketleniwshi faktor bolıp,
biologiyalıq, fizikalıq hám ximiyalıq kúshlerdiń dinamikalıq teń salmaqlılıǵı nátiyjesi
esaplanadı. Dándi kuydirgenimizde bul elementlardıń kul qaldıǵı qaladı, sol tárepten olardı kúl
elementlerı dep atasaq tıwrı boladı. Kúl elementlerdıń ósimlikler ushın áhmiyeti úlken.
Ósimlikte quramalı beloklar, fosfatidlar hám fitinler ónim bolıwı ushın fosfordıń zárúrli ornı
bar; kaliy bolsa elementler almaslawı hám ósimliklerdiń ósiwi ushın zárúr, temir elementi
bolsa òsimlikte xlorofill bolıwın, marganes bolsa ósimliktiń ósiwin támiyinleydi.
Dán hám onı qayta islep alınatuǵın ónimler insan hám haywan organizmi ushın zárúr
bolǵan mineral elementler deregi esaplanadı. Órganizmniń bir tegis islewi ushın mineral
elementler kerekli muǵdarda hám zárúr koefficientte bolıwı kerek. Mineral elementlerge
tiykarlanıp organizmdegi suyek toqımaları qurılısı ushın zárúr bolıb, olardıń quramına
mineral elementlardıń 80 - 83 % kiredi, ádetde kalsiy, magniy, fosfor hám basqalar
birikpelerinen ibarat. Temirdiń oksidleniw processlerinde zárúrli rol oynawshı bir qatar
birikpeler - gemoglobin, mioglobin, bolıwı bawırda bolǵan belok quramına kiredi. Ónimlerde
bolǵan elementler muǵdarı 100 gr ónimge salıstırǵanda procentlerde yamasa
milligrammlarda ańlatıladı. Ónimler quramında ushraytuǵın júdá az muǵdardaǵı elementler
mikroelementler dep júritiledi. Olardıń 1 kg ónim quramındaǵı muǵdarı milligram yamasa 10
g ónim quramındaǵı muǵdarı gamma (1 gamma = 0, 000001 gramm) larda ańlatıladı.
Juwmaq:
Bul maqalada kórsetilgen dan ónimleri quramındaǵı mineral zatlar turaqlı bolıwı
ushın hám dánniń jaqsi saqlanıwı ushın tiykarǵı áhmiyetke iye. Dánde suw qatnasıwında júz
128
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
beretuǵın biologiyalıq hám fizikalıq-ximiyalıq processlerdi úyreniwde, dán strukturalıq bólimleri
kletka dúzilisinen kelip shıǵıp, dán tiri toqımalarınıń diskret xarakteri- bul processler materiallıq
substratı muwapıqlıǵın esapqa alıw kerekligin ańlatadı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.Kretovich V. L. Bioximiya zerna i xleba. M.: Nauka, 1991.- 136 s.
2.С.С.Равшанов. Дон намлиги ва унинг технологик аҳамияти.Монография. ISBN 978-
9943-6695-2-9 © Firdavs-Shoh nashriyoti, Тошкент-2020. “Тошкент кимё технология
институти” босмахонасида чоп этилган.
3. Kurbanbayeva, G. . (2023). INNOVATIVE WAYS OF INCREASING GRAIN PRODUCTIVITY IN
THE AGRICULTURE. Journal of Agriculture & Horticulture, 3(9), 21–24. Retrieved from
https://internationalbulletins.com/intjour/index.php/jah/article/view/1332
4.Kurbanbaeva Gulshad, & Askarova Khurshida. (2024). GRAIN AND GRAIN STRUCTURE.
American Journal of Applied Science and Technology, 4(03), 29-
33.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
5. Kurbanbaeva , G. ., & Dauletiyarova , M. (2024). QORAQALPOG’ISTON RESPUBLIKASIDA
BIOSTIMULYATORLARNI BOSHOQLI DON EKINLARGA QO’LLASH VA HOSILDORLIGINI
OSHIRISH. Евразийский журнал академических исследований, 4(4), 146–151.
