88
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
OʻZBEKISTON HUDUDIDA ILK SHAHAR
MADANIYATINING VUJUDGA KELISHIDA
SAMARQANDNING TUTGAN OʻRNI.
Norbutayeva Gulandom
SamDU magistranti
Gmail: gulandonnorbotayeva3@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14127076
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 9-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 10-noyabr 2024 yil
Nashr qilindi: 13-noyabr 2024 yil
Oʻzbekiston hududi, tarixan, turli madaniyatlar va
sivilizatsiyalar kesishgan joy sifatida tanilgan. Bu
yerda ilk shahar madaniyatining vujudga kelishi,
asosan, Samarqand shahrining rivojlanishi bilan
bogʻliq. Samarqand, oʻzining strategik joylashuvi,
iqtisodiy va madaniy ahamiyati bilan qadimdan
e’tiborga sazovor boʻlgan. Ushbu maqolada
Samarqandning
ilk
shahar
madaniyatining
shakllanishidagi oʻrni va ahamiyati koʻrib chiqiladi.
KEY WORDS
Samarqand,
madaniyat,
Ulugʻbek madrasasi, Registon
maydoni va Shohi Zinda, diniy va
madaniy markazlar.
KIRISH
Samarqand, Oʻzbekistonning eng qadimiy va goʻzal shaharlaridan biri bo‘lib, uning
tarixi ming yilliklarga borib taqaladi. Bu shahar, nafaqat Oʻrta Osiyo, balki butun dunyo
madaniyatida muhim o‘rin tutadi. Samarqand, Oʻrta Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri
boʻlib, uning tarixi miloddan avvalgi VI asrlarga borib taqaladi. Shahar, dastlabki davrlarda,
savdo yoʻllarining kesishgan nuqtasida joylashganligi sababli, iqtisodiy va madaniy aloqalar
uchun muhim markaz boʻlgan. Samarqandning geografik joylashuvi, uni Sharq va Gʻarb
oʻrtasidagi savdo va madaniyat almashinuvi uchun qulay muhitga aylantirgan.Oʻzbekiston
hududida ilk shahar madaniyatining vujudga kelishi tarixiy jarayonlarning murakkabligi va
ko‘p qirraliligini aks ettiradi. Bu davrda Samarqand shahrining roli alohida ahamiyatga ega
bo lib, u nafaqat iqtisodiy va savdo markazi, balki madaniy va ilmiy rivojlanishning muhim
poydevori sifatida tanilgan. Samarqand, o zining strategik joylashuvi va qulay tabiiy
sharoitlari tufayli, qadim zamonlardan boshlab turli xalqlar va madaniyatlar o rtasida
muloqot va aloqalarni ta minlagan.Shahar madaniyatining shakllanishi asosan agrar-iqtisodiy
rivojlanish, savdo yo llarining rivojlanishi va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning o sishi
bilan bog liq.
2022-yilning 15–16-sentyabr kunlari Shanxay hamorlik tashkilotiga aʼzo davlat
rahbarlarining Samarqandda boʻlib oʻtgan sammitida O‘zbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev “Tarixan shakllangan tushunchaga ko‘ra, Samarqanddan turib qaralganda, dunyo
tarqoq emas, balki yaxlit va bo linmas bo lib ko rinadi. Samarqand ruhi degan noyob
fenomenning mazmuni ham asli shunda mujassam bo lib, u xalqaro hamkorlikning, jumladan,
ShHT doirasidagi sheriklikning prinsipial jihatdan yangi formatini shakllantirish borasida
mustahkam poydevor bo lishi mumkin [1] ekanligini ta kidladi.
Samarqand, Buyuk Ipak yo li ustida joylashganligi sababli, ko plab savdogar va
sayyohlarni o ziga tortgan. Bu esa shaharni madaniy almashinuv va innovatsiyalar markaziga
aylantirgan. Samarqandda yaratilgan me moriy obidalar, ilmiy asarlar va san at namunalari,
shahar madaniyatining rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo lib, ularning ta siri
89
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
O zbekiston hududidan tashqariga ham tarqalgan. Shu bois, Samarqandning ilk shahar
madaniyatini shakllantirishdagi o rni, uning tarixiy va madaniy merosi, shahar hayotidagi
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar bilan bog liq holda chuqur o rganilishi zarur. Bu tadqiqotlar
orqali biz nafaqat Samarqandning o zi, balki O zbekiston hududidagi ilk shahar
madaniyatining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan omillarni ham aniqlash imkoniyatiga ega
bo‘lamiz.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
Samarqandda ilk shahar madaniyatining shakllanishi, asosan, agrar-iqtisodiy
rivojlanish bilan bogʻliq. Qadimgi davrlarda, shahar atrofidagi yerlar dehqonchilik uchun
qulay boʻlib, bu yerda turli ekinlar yetishtirilgan. Samarqandning sugʻorish tizimlari va qishloq
xoʻjaligi texnologiyalari, shahar aholisining oziq-ovqat ta’minotini yaxshilashga yordam berdi.
Bu esa, oʻz navbatida, aholi sonining ortishiga va shahar madaniyatining rivojlanishiga olib
keldi. Shahar madaniyatining rivojlanishi, shuningdek, hunarmandchilik va savdo
faoliyatining kengayishi bilan ham bogʻliq. Samarqandda ishlab chiqarilgan mahsulotlar,
masalan, ipak, keramika va metall buyumlar, uzoq masofalarga eksport qilinardi. Bu savdo
aloqalari, shahar aholisining iqtisodiy farovonligini oshirib, madaniy almashinuvni
rivojlanishiga hissa qoʻshdi. Samarqand, shuningdek, madaniy va diniy hayotning markazi
sifatida ham muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Qadim zamonlardan boshlab, shahar turli dinlar
va madaniyatlar markazi boʻlib kelgan. Bu yerda buddizm va islom kabi dinlar oʻzaro ta’sir
ko'rsatgan. Samarqandda joylashgan ulkan ibodatxonalar va ma’badlar, shahar
madaniyatining diniy jihatlarini aks ettiradi. [7]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Samarqandda oʻziga xos arxitektura uslubi shakllandi. Ulugʻbek madrasasi, Registon
maydoni va Shohi Zinda kabi yodgorliklar, shahar madaniyatining yuksak darajasini
koʻrsatadi. Bu inshootlar, nafaqat diniy, balki ilmiy va madaniy markazlar sifatida ham xizmat
qilgan. Samarqandda joylashgan ilmiy muassasalar, oʻz davrida olimlar va mutafakkirlar
uchun muhim joy boʻlgan. Samarqandning ahamiyati, shuningdek, uning savdo yoʻllaridagi
oʻrni bilan ham bogʻliq. Buyuk Ipak yoʻli Samarqand orqali oʻtgan boʻlib, bu shaharni Sharq va
Gʻarb o'rtasidagi savdo aloqalarining markaziga aylantirgan. Samarqandda savdo-sotiq
faoliyati, nafaqat iqtisodiy, balki madaniy almashinuvni ham ragʻbatlantirgan. Bu yerda turli
xalqlar va madaniyatlar bir-biri bilan tanishgan, bu esa shahar madaniyatining boyishiga olib
kelgan.[3]
Samarqand, oʻzining boy madaniy merosi bilan ham ajralib turadi. Shahar tarixiy
yodgorliklari, arxitektura obidalari va san’at asarlari bilan mashhur. Samarqandda joylashgan
tarixiy obidalar, nafaqat Oʻzbekiston, balki butun dunyo madaniyati uchun ahamiyatga ega. Bu
yodgorliklar, shahar madaniyatining rivojlanishidagi muhim bosqichlarni aks ettiradi.
Samarqandning madaniy merosi, shuningdek, adabiyot va san’at sohalarida ham oʻz ifodasini
topgan. Samarqandda tugʻilgan mashhur shoirlar va mutafakkirlar, oʻz asarlari orqali shahar
madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Ularning asarlari, nafaqat oʻz davrida,
balki keyingi avlodlar uchun ham muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Samarqand,
O‘zbekistonning eng go‘zal va tarixiy shaharlaridan biri sifatida, nafaqat o‘zining boy tarixi
bilan, balki zamonaviy hayoti bilan ham ajralib turadi. Bugungi kunda Samarqand, iqtisodiy,
madaniy va turistik markaz sifatida o‘z ahamiyatini yanada oshirib bormoqda. Shahar,
o zining tarixiy obidalarini saqlab qolish bilan birga, zamonaviy rivojlanish jarayonlariga ham
moslashmoqda. Samarqandning zamonaviy ahamiyatining asosiy jihatlaridan biri iqtisodiy
rivojlanishdir. Shahar, O zbekistonning iqtisodiy xaritasida muhim o rin tutadi. Samarqandda
sanoat, qishloq xo jaligi va xizmatlar sohalari rivojlanmoqda. [10]
Mahalliy ishlab chiqarish va eksport imkoniyatlari kengaymoqda, bu esa shahar
iqtisodiyoti uchun yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Samarqandning geografik joylashuvi, uni
90
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
savdo va transport markazi sifatida yanada jozibador qiladi. Shahar, nafaqat ichki, balki
xalqaro savdo aloqalarida ham faol ishtirok etmoqda. Samarqand, o zining tarixiy
yodgorliklari va madaniy merosi bilan sayyohlarni o ziga jalb etadi. Bugungi kunda shahar,
turizm sohasida katta rivojlanish sur’atlarini ko rsatmoqda. Har yili minglab sayyohlar
Samarqandga kelib, uning go zalliklarini va tarixiy obidalarini o rganishadi. Registon
maydoni, Shohi Zinda, Ulug bek madrasasi kabi joylar, sayyohlar uchun asosiy diqqat
markazlaridan biridir. Shahar, turizmni rivojlantirish uchun zamonaviy mehmonxonalar,
restoranlar va turistik xizmatlar bilan ta’minlanmoqda. Bu esa nafaqat iqtisodiy o sishga,
balki mahalliy aholi uchun yangi ish o rinlari yaratishga ham yordam bermoqda.
Samarqandning zamonaviy ahamiyati, shuningdek, madaniy hayot bilan ham bog liq. Shahar,
o zining boy madaniy merosi va an’analarini saqlab qolish bilan birga, zamonaviy san’at va
madaniyatni rivojlantirishga ham intilmoqda.[9]
Samarqandda turli madaniy tadbirlar, festivallar va ko rgazmalar o tkazilmoqda. Bu
tadbirlar, nafaqat mahalliy aholi, balki sayyohlar uchun ham qiziqarli bo lib, shahar
madaniyatini yanada boyitishga xizmat qiladi. Samarqandda o ziga xos san’at va adabiyot
an’analari mavjud bo lib, bu sohalarda faoliyat yuritayotgan ijodkorlar, shahar
madaniyatining rivojlanishiga hissa qo shmoqda. Samarqand, ta’lim va ilm-fan sohasida ham
o z ahamiyatini saqlab qolmoqda. Shahar, ko plab oliy ta’lim muassasalari va ilmiy tadqiqot
markazlariga ega. Bu muassasalar, nafaqat mahalliy, balki xalqaro darajada ham tan
olinmoqda. Samarqandda o qitilayotgan fanlar va ilmiy tadqiqotlar, shaharni ilm-fan markazi
sifatida rivojlantirishga yordam bermoqda. Yoshlar uchun ta’lim imkoniyatlari kengaymoqda,
bu esa ularning kelajakdagi muvaffaqiyatlariga zamin yaratadi. Zamonaviy Samarqand,
ekologik masalalarga ham e’tibor qaratmoqda. Shahar, yashil maydonlarni ko‘paytirish, atrof-
muhitni muhofaza qilish va ekologik toza texnologiyalarni joriy etish bo‘yicha sa’y-harakatlar
olib bormoqda. Bu jarayonlar, nafaqat shahar go‘zalligini oshirish, balki mahalliy aholi
salomatligini yaxshilashga ham xizmat qiladi. Samarqand, ekologik masalalarni hal etishda
innovatsion yondashuvlarni qo‘llashga intilmoqda. Samarqandning zamonaviy ahamiyati,
uning iqtisodiy, madaniy, ta’lim va ekologik sohalardagi rivojlanishi bilan bog‘liq. Shahar,
o‘zining tarixiy merosini saqlab qolish bilan birga, zamonaviy hayotning barcha jabhalarida
faol ishtirok etmoqda. Samarqand, nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo uchun muhim
madaniyat va tarix markazi sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlashda davom etmoqda. Shahar,
kelajak avlodlarga boy madaniy merosni yetkazish va zamonaviy hayotning barcha jihatlarini
rivojlantirishga intilmoqda.[5]
Samarqand, oʻzining boy tarixi va madaniyati bilan tanilgan shahar boʻlib, Sharq
taronalari va musiqasi uchun muhim markaz hisoblanadi. Bu shahar nafaqat me’moriy
obidalari, balki musiqiy merosi bilan ham ajralib turadi. Samarqandda asrlar davomida turli
xalqlar va madaniyatlar oʻzaro aloqada boʻlgan, bu esa musiqiy an’analar va taronalar
rivojlanishiga katta ta’sir koʻrsatgan. Samarqand musiqasi, asosan, an’anaviy oʻzbek
musiqasining noyob namunalari bilan boyitilgan. Bu yerda oʻziga xos uslublar, melodiya va
ritmlar mavjud boʻlib, ular xalqning turmush tarzi, urf-odatlari va hissiyotlarini aks ettiradi.
Samarqand musiqasi koʻpincha xalq qoʻshiqlari, dastanlar va turli marosimlar bilan bogʻliq
boʻlib, bu musiqiy asarlar koʻpincha oʻzbek xalqining tarixiy voqealarini, sevgi hikoyalarini va
hayotiy tajribalarini ifodalaydi. Samarqandda taronalar koʻpincha turli asboblar bilan ijro
etiladi. Dutor, rubob, doira va nay kabi an’anaviy musiqiy asboblar shahar musiqasining
ajralmas qismidir. Bu asboblar nafaqat musiqiy ijroda, balki xalqning ruhiy holatini
ifodalashda ham muhim rol oʻynaydi. Musiqiy asboblar yordamida ijro etilgan taronalar,
tinglovchilarni oʻziga jalb etadi va ularni oʻz his-tuygʻularini ifoda etishga yordam beradi.
Samarqandda har yili oʻtkaziladigan musiqiy festivallar va tadbirlar, shahar musiqasini
yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu tadbirlarda mahalliy va xalqaro musiqachilar
ishtirok etib, oʻz ijodlarini namoyish etadilar. Bu esa nafaqat musiqiy an’analarni saqlab
qolishga, balki yangi ijodiy gʻoyalarni rivojlantirishga ham yordam beradi. Samarqand
91
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
musiqasi, shuningdek, xalqning madaniy merosini saqlash va avlodlarga yetkazishda muhim
ahamiyatga ega. Musiqiy an’analar, avloddan avlodga oʻtib, oʻzbek xalqining madaniy
identiketini shakllantiradi. Samarqand taronalari, nafaqat mahalliy aholi, balki sayyohlar va
musiqaga qiziqqanlar uchun ham qiziqarli va maftunkor boʻlib qoladi.Umuman olganda,
Samarqanddagi sharq taronalari shahar madaniyatining ajralmas qismi boʻlib, ularning boyligi
va xilma-xilligi bu yerdagi musiqiy hayotni yanada jozibador qiladi. Samarqand musiqasi,
oʻzining tarixiy ildizlari va zamonaviy ijodkorlik bilan uygʻunlashgan holda, oʻzbek xalqining
madaniy merosini saqlab qolish va rivojlantirishda davom etmoqda.
XULOSA
Samarqand, Oʻzbekiston hududida ilk shahar madaniyatining vujudga kelishida muhim
rol oʻynagan. Uning strategik joylashuvi, iqtisodiy va madaniy ahamiyati, shahar
madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Samarqand, nafaqat tarixiy yodgorliklar
va madaniy meros bilan, balki zamonaviy hayot bilan ham ajralib turadi. Shahar, oʻzining boy
tarixi va madaniyati bilan kelajak avlodlarga ilhom manbai boʻlib xizmat qiladi.
Samarqandning oʻrni va ahamiyati, Oʻzbekistonning madaniy merosini saqlash va
rivojlantirishda davom etadi.
Samarqand insoniyat sivilizatsiyasining qadimiy shahri va markazlaridan biri bo‘lib,
jahon madaniyati, san’ati va fani taraqqiyotiga beqiyos hissa qo‘shgan shaharlardan sanaladi.
Samarqand o‘zining qariyb uch ming yil tarixi jarayonida o‘z boshidan turli tarixiy
jarayonlarni kechirdi. Shunga qaramay Samarqand ajdodlarimiz yaratgan merosini, fan va
madaniyatimizning ibratli jihatlarini avlodlarga avaylab yetkazib kelmoqda.[2]
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning ShHT Samarqand sammitiga bag‘ishlangan
nutqi. Samarqand – 2022.
2.
S.I.Muxiddinov. “Samarqand tamadduni tarixi”. O‘quv qo‘llanma. Samarqand davlat
universiteti, 2022.
3.
A.A.Burtsev “Samarqand: sivilizatsiya beshigi”. Toshkent: Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi.
2020.
4.
A.Xalilov “O‘zbekistonning qadimiy shaharlari: tarixiy-madaniy ahamiyati”. Samarqand:
Samarqand davlat universiteti nashriyoti. 2021 yil.
5.
B.Mo‘minov “Samarqandning ilk shahar madaniyatini shakllantirishdagi o‘rni”. Toshkent:
Oʻzbekiston Milliy universiteti. 2022
6.
D.Iskandarov “Samarqand: shahar rivojlanishining tarixiy sharhi”. Samarqand: Tarixiy
tadqiqotlar instituti. 2023 yil.
7.
N.Abdullayeva “Samarqand madaniy merosi: tarixiy istiqbol”. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti. 2021 yil.
8.
M.Yusupov, “Qadimgi Samarqandda savdo yo‘llari va urbanizatsiya”. Toshkent: Ipak yo‘lini
o‘rganish. 2022.
9.
R.Saidov “Samarqandning Markaziy Osiyo sivilizatsiyasiga ta’siri”. Samarqand: Markaziy
Osiyo tarix jamiyati. 2020.
10.
E.Tursunov “Samarqanddagi arxeologik kashfiyotlar: ilk shahar hayotiga nazar”.
Toshkent: Oʻzbekiston arxeologiya instituti. 2023 yil.
92
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 12-SON (YOʻITJ)
11.
A. Ro‘ziyev “Samarqand: Ipak yo‘lining yuragi”. Samarqand: Ipak yo'li merosi
jamg'armasi. 2021 yil.
12.
A.Djumaev “Qadimgi O‘zbekistonda shahar madaniyati: Samarqand misolida”.
Toshkent: O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti. 2022.
