37
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
TURKISTONDAGI IJTIMOIY-SIYOSIY DINIY HAYOTNING
ABDULLA AVLONIY IJODIGA TA'SIRI
Rahmonova Mahliyo Dilmurod qizi
Guliston davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy-gumanitar fanlarni o'qitish metodikasi
(Ma'naviyat asoslari) yo`nalishi 4-24-guruh 1-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14281651
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 5-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy va diniy
hayotning Abdulla Avloniy ijodiga ko‘rsatgan
ta’siri tahlil etiladi. Mintaqadagi mustamlakachilik
siyosati, ijtimoiy tengsizlik va diniy xurofotlarning
Avloniy asarlarida aks etishi ko‘rib chiqiladi. Uning
jadidchilik harakati doirasidagi faoliyati va
ma’rifatchilik g‘oyalari o‘rganiladi. Shuningdek,
Avloniy asarlarida milliy o‘zlikni anglash, ma’rifat
va
axloqiy
qadriyatlarni
shakllantirishga
qaratilgan jihatlar yoritiladi. Maqola Avloniy
ijodining bugungi kunda ham dolzarbligini
ko‘rsatadi.
Turkiston, Abdulla Avloniy,
jadidchilik, ijtimoiy-siyosiy vaziyat,
diniy
hayot,
ma’rifatchilik,
mustamlakachilik.
KIRISH
Turkiston XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida murakkab ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar
makoniga aylandi. Rossiya imperiyasining mintaqadagi mustamlakachilik siyosati mahalliy
xalqning ijtimoiy-iqtisodiy hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Shuningdek, diniy hayot ham
an’anaviy va zamonaviy qarashlar o‘rtasidagi keskin ziddiyatlar girdobiga tushdi. Bunday
murakkab sharoitlar o‘sha davrning yetuk ziyolilaridan biri, jadidchilik harakatining yorqin
namoyandasi bo‘lgan Abdulla Avloniy ijodida chuqur aks etdi.
Ma’lumki, XX asr boshlarida Turkistonda keng yoyilgan jadidchilik harakati namoyondalari o‘z
faoliyatlarida jamiyat ijtimoiy-ma’rifiy hayotiga turli mazmundagi yangi islohotlar, yangi
qarashlarni targ‘ib qiladilar. Ular jamiyat inqirozining asosiy sababini savodsizlik, ilmsizlik,
ma’rifatsizlikda ko‘rib, asosan, xalqni ilm-ma’rifatli qilish, diniy va dunyoviy bilimlarni teng
o‘rganish, ta’lim-tarbiya tizimini yangilash va rivojlantirish yuzasidan jadal islohotlarni
amalga oshiradilar. Jadidchilik harakatining maqsad va g‘oyalarini chuqur va ta’sirchan targ‘ib
yetishda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf
Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho‘lpon singari adabiy siymolarning faoliyati nihoyatda
yuqori bo‘lib, ular jadid adabiyotining yorqin siymolari, ma’rifatparvar shaxslar sifatida tarix
sahifalaridan muqim o‘rin egallashgan.
ASOSIY QISM
Jadid adabiyoti to‘lig‘icha millat ruhiyatini uyg‘otishga qaratilgan g‘oyalar bilan sug‘orilgan
bo‘lib, bu adabiyotning qahramoni avvalgi davrdagiday yuqori tabaqa vakillari yoki ilohiy
qudrat bilan nurlantirilgan siymolar emas, balki ommaning ichidan chiqqan, unga qaytib
boradigan va shu bois xalqqa ta’sir ko‘rsatish imkoniyati kattaroq bo‘lgan oddiy kishilar edi.
Jadid adiblari yangi mavzularni yangi janrlarda va yangi obrazlar orqali ifodalashga urindilar.
38
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
Yana bir muhim jihat shundaki, jadid yozuvchilari shunchaki ijodkor emas, balki jamoatchi
ham edilar. Ular faqat qalami bilan emas, balki ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy amali bilan ham
millatni uyg‘otishga jahd qilgandilar. Yuqorida aytganimizdek, agar ma’rifatchilar ko‘p asrlik
milliy adabiyotga yangi mavzular olib kirgan bo‘lsa, jadidlar o‘zbek adabiyotiga drama,
tragediya roman, hikoya singari yangi janrlarni kiritdilar [4].
Abdulla Avloniy yashagan davrda Turkiston aholisi ikki yirik sinfga bo‘linib, mahalliy boylar
va dehqonlar o‘rtasidagi ijtimoiy tafovut keskinlashib borayotgan edi. Rossiya imperiyasi
tomonidan soliq va majburiyatlarning oshirilishi mintaqada iqtisodiy inqiroz va norozilikni
keltirib chiqardi. Shu bilan birga, ruslashtirish siyosati va pravoslav dinini targ‘ib qilish
mahalliy islomiy muhitga qattiq zarba berdi. Bunday siyosiy bosim jadidchilik harakatining
rivojlanishiga turtki bo‘ldi.
Abdulla Avloniy o‘z ijodida bu muammolarni chuqur his etib, xalqni ilm-ma’rifatga chaqirish
orqali mustamlakachilikning salbiy oqibatlariga qarshi kurashgan. Uning asarlarida
Turkistonning ijtimoiy muammolari, boy va kambag‘allar o‘rtasidagi farq, xalqning
savodsizligi va diniy aqidaparastlik keskin tanqid qilinadi.
Diniy hayot Turkiston xalqining ijtimoiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynagan. Ammo bu
davrda diniy arboblarning aksariyati zamonaviy ilm-fan va taraqqiyotni inkor etuvchi
qarashlarni ilgari surdi. Bu holat Abdulla Avloniy kabi jadid ziyolilarini xalq orasida yangi
dunyoqarashlarni targ‘ib qilishga undadi.
Avloniy islom dinini jamiyatni birlashtiruvchi kuch sifatida qadrlagan, biroq uni
aqidaparastlik va xurofotlardan xoli qilishga chaqirgan. Uning “Turkiy Guliston yohud Axloq”
nomli asari shaxsiy rivojlanish va axloqiy qadriyatlarni zamonaviy dunyoqarash bilan
uyg‘unlashtirishga qaratilgan edi.
Turkistonda jadidchilik harakati yangi usuldagi maktablar tashkil etish va milliy o‘zlikni
anglashni targ‘ib qilish bilan ajralib turardi. Abdulla Avloniy bu harakatning faol namoyandasi
sifatida nafaqat yozuvchi, balki pedagog va jurnalist sifatida ham faoliyat ko‘rsatdi. Uning
“Shuhrat”, “Tong” kabi gazetalarida chop etilgan maqolalari Turkiston xalqining diniy va
ijtimoiy masalalarda zamonaviylikni qabul qilish zarurligini targ‘ib qildi.
Avloniy asarlarida Turkiston xalqining tarixiy qadriyatlari va dunyo ilm-fanining yutuqlarini
uyg‘unlashtirishga bo‘lgan intilish yaqqol ko‘rinadi. U milliy til, madaniyat va ma’rifatni
rivojlantirish orqali mustamlakachilikning yomon oqibatlariga qarshi kurashishni o‘z burchi
deb bildi.
XULOSA VA MUNOZARA
Abdulla Avloniy ijodi Turkistondagi murakkab ijtimoiy-siyosiy va diniy sharoitlarda
shakllangan bo‘lib, uning asarlari xalqni ma’rifat va taraqqiyot sari yetaklashga xizmat qilgan.
U jadidchilik harakati orqali mustamlakachilik zulmi va xurofotga qarshi kurashib, o‘z
zamonasining yetuk ma’rifatparvar shaxsiga aylangan. Avloniy ijodi bugungi kunda ham milliy
o‘zlikni anglash va rivojlanish yo‘lida o‘rganishga arziydigan boy ma’naviy merosdir.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Karimov, O. "Jadidchilik harakati va uning o‘zbek madaniyatidagi roli." Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti, 2005.
2.
Saidov, R. "Abdulla Avloniy hayoti va ijodi." Toshkent: Fan, 1997.
3.
Ziyo, A. "Turkistonda jadidchilik: tarix va zamonaviylik." Toshkent: Adabiyot nashriyoti,
2010.
4.
Yoqubov I. Badiiy-estetik so‘z sehri. – T.: “FTM bosmaxonasi”, 2011.
5.
Beknazarov, M. "XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy hayoti." Toshkent:
Sharq, 2003.
39
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
6.
Джамолдинова, О. (2015). Cовершенствование педагогических механизмов
реализации принципов преемственности и непрерывности в развитии культуры
здоровой жизни молодежи. Каталог авторефератов, 1(1), 1-84.
7.
Jamoldinova, O. R. (2015). Improving the pedagogical mechanisms for the
implementation of the principles of continuity and continuity in the development of a culture
of healthy living among young people.
8.
Ismailova, Z. K., Jamoldinova, O. R., Khimmataliev, D. O., Khakimov, J. O., & Daminov, O.
O. (2020). Use of the art of management in improving the teaching skills and pedagogical
techniques of the modern teacher. Solid State Technology, 258-267.
