FILOLOGIYADA KONSEPT VA LINGVOKONSEPTGA OID ILMIY TADQIQOTLAR

104

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)

FILOLOGIYADA KONSEPT VA LINGVOKONSEPTGA OID

ILMIY TADQIQOTLAR

Tojimatov Rasuljon G‘anijonovich,

University of Business and Science oliy ta’lim muassasi,

til va adabiyot ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi

filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)

Uzoqova Dilshoda Ma’murovna

University of Business and Science oliy ta’lim muassasi,talabasi

S.O‘Z- 22-02

https://doi.org/10.5281/zenodo.14294076

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi:29-noyabr 2024 yil

Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil

Nashr qilindi:7-dekabr 2024 yil

Maqolada lingvistik hamda konsept

tushuncha sifatida muhokama qilinadi. Bir

turdagi boshlang‘ich birlik, asosiy element til va

madaniyatni tushunish. Buni aniqladi bu hodisani

har tomonlama tahlil qilish yordam beradi til

muhitining tabiati va o‘ziga xos xususiyatlarini

aniqlash; tadqiqotsiz tahlil qilib bo‘lmaydi.

Lingvokonseptlar,

konsept,

konsepsiya,

tipologik,

leksema,

sintaktik, ramzlar, voqelantirish.

1928-yilda S.Askoldov tomonidan “Konsept va so‘z” maqolasida ilk bor ilmiy iste’molga

kiritilgan,

1

XX asrning 90-yillaridan boshlab fanda keng qo‘llanayotgan konsept termini

bugungi tilshunoslikda ham markaziy tushunchalardan biri bo‘lib qolmoqda.

Dunyo tilshunosligida konsept tushunchasiga turlicha yondashuvlar mavjud. Jumladan,

S.Askoldov konseptlar vositasida turli millat vakillari muloqotga kirishadi, shunga ko‘ra

konseptlarni yaratish va qabul qilish ikki tomonlama kommunikativ jarayon hisoblanadi, deya

ta’kidlasa, Y.S.Stepanov konseptning mental jihatlarini ochishga harakat qilgan

2

. Olim

konseptni lingvomadaniyat-shunoslik nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadi: “Konsept − bu inson

ongidagi madaniyat yig‘indisi; insonning mental dunyosiga madaniyat tarzida kirgan narsa;

madaniyat boyliklarining ijodkori”

3

sifatida baholaydi. Bulenvile fikricha esa, aql bilan

shakllangan barcha konseptlar g‘oyadir. Olimning nazarida, konsept – o‘sha jamiyatning

ideologiyasidir. Bu jihatdan konsept nafaqat madaniyatshunoslik, balki falsafa fanining ham

o‘rganish obyekti sifatida maydonga chiqadi.

N.Teliyaning ta’rificha, konsept bilimning hajmini kengaytirishga qaratilgan, biz obyekt

haqida bilgan, tasavvur qilgan narsa hisoblanadi

4

. Demak, u so‘zning ma’nosini kengaytiradi,

fikrlashga, faraz qilishga imkoniyat yaratadi.

Zamonaviy ruslar ongida etnomadaniy tushunchalar haqida juda ko‘plab maqolalar e’lon qilib,

lingvomadaniyatshunoslik va kongnitiv tilshunoslik sohasida ilmiy tadqiqotlar olib borgan rus

tilshunosi G.Slishkinning fikriga ko‘ra, qanchalik konseptni ifodalovchi belgilar potensial

1

Аскольдов С.А. Концепт и слово / Русская словесность. От теории словесности к структуре текста. –Москва:

Академия, 1997.

2

Сайидраҳимова Н., Қобулова У. Лингвокультурология – тилшуносликнинг алоҳида соҳаси // Ўзбек тили ва

адабиёти, 2015. – №4. – Б.87-91.

3

Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры. – М.: Языки русской культуры, 1997. – С. 40.

4

Телия В.Н. Типы языковых значений. Связанное значение слова в языке. – М.: Наука, 1981. – 269 с.;

Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. – М.: Наука, 1986. – 143 с.; Русская фразеология:

Семантический, прагматический и лингвокультурологический аспекты. – М.: Языки русской культуры, 1996. –

288 с.

105

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)

tarzda mavjud bo‘lsa, mazkur konsept shunchalik qadimiy bo‘ladi va o‘sha til jamoasida uning

qimmati ortadi

5

.

Umuman, konsept atamasini kognitiv tilshunoslik nuqtai nazardan juda ko‘p tilshunos olimlar,

jumladan, D.Lakoff, R.Langaker, M.Jonson, Ch.Filmor, S.Kubryakova, A.P.Babushkin,

J.R.Anderson, P.Zekendorf, S.Shifer kabi olimlar o‘rgangan bo‘lsa; psixolingvistikada

A.A.Leontev, A.A.Zalevskaya; lingvomada-niyatshunoslikda Y.S.Stepanov, N.D.Arutyonova,

V.I.Karasik, V.V.Vorobyov, V.V.Kolesov, S.X.Lyapin

6

va boshqa olimlar tadqiq etganlar.

Bugungi o‘zbek tilshunosligida eng ko‘p tadqiq etilayotgan antropotsentrik yo‘nalishdagi

sohalardan biri lingvomadaniyatshunoslik va kognitiv tilshunoslik sohalari ekanligi shubhasiz.

Konsept ana shu ikki muhim tarmoqdan o‘sib chiqqan ilmiy atama bo‘lib, uning milliy-mental

tabiatga egaligi, inson tafakkuri hosilasi o‘laroq tatbiq qilinishi bu ikkala fan sohasining ham

umumkesishuv nuqtalari bo‘lib xizmat qiladi. Konsept istelohi bugungi zamonaviy

tilshunoslikdagi yangi yo‘nalishlarining asosini tashkil qiladi. Antropotsentrik paradigma

asosida shakllanayotgan lingvomadaniyatshunoslik, kognitiv tilshunoslik, etnolingvistika

fanlarida alohida mavqeda o‘rin tutadi

27

. “Konsept” atamasi nafaqat tilshunoslikning, balki

adabiyotshunoslik, falsafa, estetika fanlarining ham o‘rganish obyektlaridan biri sanaladi.

XX asrning 80-yillaridan boshlab konsept tushunchasi ongimizda aks etadigan jarayonlarni

ifodalovchi birlik sifatida qo‘llana boshladi.

Kognitiv tilshunoslikda konsept insonning bilimi va tajribasini, milliy-mental lisoniy ongini,

butun olam manzarasini, miyaning konseptual va til tizimini, ruhiy-psixologik holatini

ifodalovchi vosita sifatida o‘rganiladi

28

.

Ingliz lug‘atida konsept qolipga, stereotipga, umumqabul qilingan fikr, nuqtai nazarga

yaqin turadi.

Mohiyat va dalillar konsept ma’nosiga monand bo‘lib, dunyo haqidagi ma’lumotlarning

boshqa bir ma’lumotlar bilan moslashgan shakli, tasavvur qilingan bilimlar tizimlanishidir.

Yuqoridagi izohlardan ko‘rinib turibdiki, konsept haqida tilshunoslikda yagona ta’rif

keltirilmagan. Natijada, fanda konseptni tushunishda uchta asosiy yondashuv kuzatildi:

lingvistik, kognitiv, madaniyatshunoslik nuqtai nazardan yondashuv.

A.M.Nadyojkin konsept haqidagi ilmiy talqinlarda juda ham mavhumlik, har xillik mavjudligini

ko‘rsatib o‘tadi, konsept nazariyasi metodologik jihatdan jiddiy tadqiq etishga muhtoj

ekanligini aytadi.

Kognitiv tilshunoslik va pragmatika muammolari bilan jiddiy shug‘ullangan o‘zbek tilshunosi

prof. Sh.Safarov

30

ham negadir konsept haqida gapirar ekan, uning lingvomadaniy va

etnomilliy jihatlariga yetarli e’tibor bermaydi.

To‘g‘ri, konsept tafakkurga oid, mazmuniy, mental tushuncha, lekin uni milliy-madaniy

unsurdan tamoman xoli bo‘lgan hodisa sifatida qarash anchayin munozaralidir. Bu masala

tadqiqiga bag‘ishlangan bir qator asarlar yaratgan S.G.Vorkachev hatto “lingvokonseptning

yetakchi farqlovchi belgisi uning etnomadaniy belgili bo‘lishi” ekanligini ta’kidlaydi

31

. Taniqli

tilshunos olim Nizomiddin Mahmudov o‘zining “Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab…

32

”

5

Слышкин Г.Г. Интертекстуальность как инструмент лингвистического маркетинга (на материале переводов

названий текстов массовой культуры) / Москва, 2014. – 238 с. Лингвокультурный концепт “Наполеон” //

Этнокультурные концепты в сознании современных россиян // Москва, Элиста. 2010 -17 с.

6

Усманова Ш. Лингвокультурология. – Тошкент, 2014. – Б.43.

27

http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356

: Ценностно-смысловое пространство художественного текста:

лингвокогнитивное измерение.

28

http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356

: Ценностно-смысловое пространство художественного текста:

лингвокогнитивное измерение

30

Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзор, 2006. – Б.17-18.

31

Воркачев С.Г. Лингвоконцептология и межкультурная коммуникация: истоки и цели // Филологические

науки, 2005. – №4. – С.76.

32

Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб // Ўзбек тили ва адабиёти, 2012. – №5. – Б.3-16.

106

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)

nomli maqolasida konseptga rus tilshunosligida berilgan ko‘pdan-ko‘p ta’riflar orasida

V.A.Maslova tomonidan ilgari surilgan ta’rif haqiqatni aniqroq aks ettiradi, deya e’tirof etgan.

Uningcha, konsept, “bu – lingvomadaniy o‘ziga xoslik qayd etilgan va muayyan etnomadaniyat

egalarini u yoki bu tarzda tavsiflovchi semantik tuzilmadir

33

”.

Yana bir tilshunos olim N.E.Krasavskiy esa konseptni quyidagicha tasniflaydi:

Struktur-semantik konsept – leksik, frazeologik konseptlar; diskursiv konsept – ilmiy, badiiy

va kundalik konseptlar, ya’ni oddiy konseptlar; ijtimoiy

konsept – universal, etnik, individual va guruhli konseptlar

37

.

Bundan tashqari, rus tilshunosi L.V.Adonina konsept istelohiga oid maqolasida termin haqida

taniqli tilshunoslar tomonidan qayd etilgan 12 ta ta’rifini keltirib, tahlilga tortadi. Uning

ma’lumotlariga ko‘ra, konsept termini o‘n ikkita fikrlar mazmunini qamrab olgan bandlar

bo‘yicha ilmiy-nazariy jihatdan tasnif qilingan. Konsept termining, olim fikricha,

standartlashishiga ko‘ra universal, etnik, guruhga oid konseptlar, shaxsiy konseptlarga;

qo‘llanilishiga ko‘ra ilmiy, badiiy, maishiy konseptlarga; ifodalanishiga ko‘ra leksik-frazeologik,

grammatik, sintaktik va matniy konseptlarga, ulardan tashqari, yana bir necha guruh

ko‘rinishlarga bo‘linishiga guvoh bo‘lamiz

7

.

Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda konseptni inson milliy mentalitetining o‘zagi deb

hisoblashimiz mumkin.

N.Shvedova konseptning tushuncha ekanligini, bu tushuncha ortida esa ijtimoiy yoki

subyektiv tarzda anglanuvchi va ko‘rinib turuvchi, inson hayotining muhim moddiy, aqliy,

ruhiy tomonini aks ettiradigan, o‘z tarixiy ildizlari, yo‘llariga ega bo‘lgan, xalqning umumiy

tajribasini aks ettiruvchi mazmun turishini ta’kidlab qayd etgan

40

.

Lingvomadaniyatshunoslikdagi

konseptosfera

terminining

paydo

bo‘lishiga

ham

konseptlarning bir umumiy nom ostida birlashishi bevosita sabab bo‘lgan.

Konseptosfera terminini birinchi bo‘lib D.S.Lixacheva o‘z tadqiqotlarida qo‘llagan.

Ba’zi olimlar esa, konseptlar tizimi degan jumladan foydalanishni ma’qul ko‘radilar. Bu

insonlarning dunyo haqidagi bilim va tafakkurining daliliy tizimi bo‘lib, tajriba va tildan qay

holda foydalanish jarayonidan kelib chiqadi.

Xususan, dunyoning umumiy manzarasi har bir madaniyat vakilida quyidagi universal

konseptlar – makon, zamon, taqdir, tinchlik, olov, suv, haqiqat, qonuniyat va sevgi-muhabbat

kabi tushunchalardan iborat bo‘ladi.

Z.D.Popova konsept atamasi ostida o‘zida shaxs va jamiyatning ifodalanayotgan predmet yoki

hodisa, ushbu axborot, predmet va hodisaga nisbatan munosabatining ijtimoiy ong orqali

interpretatsiyalanishi haqidagi kompleks ensiklopedik axborotni tashuvchi kognitiv

faoliyatning natijasini aks ettiruvchi, nisbatan tartibga solingan ichki strukturaga ega inson

tafakkur kodining asosiy birligini tushunadi

48

.

Konsept strukturasida quyidagi darajalarni o‘z ichiga olgan bir qator struktur komponentlarni

ajratib olish mumkin

49

:

33

Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. – Минск: Тетра Системс, 2008. – С.50.

37

Красавский Н.А. Эмоциональный концепты в немецкой и русской лингвокультурах: Монография. –

Волгаград: Перемена, 2001. – 495 с. /

http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356

: Ценностно-смысловое пространство

художественного текста: лингвокогнитивное измерение/

http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356

: Ценностно-

смысловое пространство художественного текста: лингвокогнитивное измерение/

7

Adonina L.V. Methodological assistance of L.F. Miroshnichenko’s scientific school for language and literature

teachers. в журнале

Paradigmata poznani

, издательство

Vedecko vydavatelske centrum Sociosfera-CZ s.r.o. (Прага,

Чехия)

, № 2, 2014; Principles of teaching foreign literature in Ukrainian schools the first stage of formation (1991-

1995) в журнале

Science and Education f New Limension Hedagogy and Psychology

, № Vol.3, с. 7-10. 2013

40

Шведова Н.Ю. Избранные работи. – М, 2005.

48

Попова З. Когнитивная лингвистика. – М., 2007. –315 с. – С. 34.

49

Степанов Ю.С.Юқоридаги манба. – Б. 42-45; Филиппова М.А. Концепт «демократия» в американской

лингвокультуре // Известия Волгоградского педагогического гос. ун-та, – Волгоград, 2007. – No2. – С. 18-22.

107

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)

1) etimologik daraja o‘zida konsept semantikasi tarixiy taraqqiyot yo‘lining tavsifini, uning

denotativ va konnotativ ma’nolari shakllanishini ko‘rsatadi;

2) asosiy daraja, o‘zida konseptning zamonaviy qomusiy ma’nolari majmuini namoyon

qiladi;

3) assotsiativ-kengaytiruvchi daraja, konsept strukturasida assotsiativ aloqalar negizida

vujudga keluvchi barcha denotativ va konnotativ ma’nolar yig‘indisini o‘z ichiga oladi.

Z.D.Popova va I.A.Sterninlar ham konseptning quyidagi uch asosiy struktur

komponentlari haqida fikr bildiradilar:

1) obraz – shaxs va millat ongida olamning sezgi organlari va kognitsiya yordamida olingan

manzarasidir;

2) axborot mazmuni – predmet va undan foydalanish uchun differensial belgilar;

3) interpretatsiya maydoni – konsept asosiy axborot mazmunining interpretatsiyasi natijasida

vujudga keluvchi kognitiv belgilar yordamida shakllanadi

50

.

V.I.Karasik fikriga ko‘ra esa konsept strukturasi uch asosiy komponentlar orqali namoyon

bo‘ladi:

1) predmetli-obrazli–xotirada muhrlangan u yoki bu obyekt, predmet, sifat, hodisabilan

bog‘liq bir butun umumiy izdir;

2) tushunchaviy tarkibi, freymda shakllanadi;

3) konseptning mazmuniy mohiyatini o‘z ichiga olgan tushunchaviy-ratsional qismi. Mazkur

yondashuvlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab tadqiqotchilar konsept strukturasida uch

asosiy komponentni ajratadilar

51

.

Y.V.Titova, Z.D.Popova, I.A.Sterninlar kabi konsept tuzilishida yadro (obraz), axborot qismi va

interpretatsion maydonni ajratadi.

Interpretatsion maydon konseptning pereferiyasini tashkil etadi

52

.

Interpretatsiya maydoni bir tarkibli emas. Unda bir necha o‘zaro ichki mazmuniy birlikka ega

va yaqin bo‘lgan quyidagi kognitiv belgilarni birlashtirgan alohida qismlar (muallif ularni

«hudud» deb atagan) ajratiladi:

Ozbek tilsunosligida ham yirik o‘zbek tilshunos olim N.Mahmudov “Tilning mukammal yo‘llari

tadqiqini izlab...” nomli maqolasida lingvomadaniyatshunos-likda konseptning o‘rganilishi

xususida to‘xtalib, lingvomadaniy tadqiqotlarda aynan konseptning ifodalanishi

muammolariga juda katta e’tibor qaratilayotganini, internet materiallari bilan tanishganda,

masalan, Rus tilshunosligida bu yo‘nalish nihoyatda keng tarqalganini ko‘rish mumkinligini,

bu boradagi amalga oshirilgan ishlarni sanab, sanog‘iga yetish mushkul ekanligini ta’kidlaydi.

Hatto so‘nggi yillarda himoyasi otkazilgan nomzodlik dissertatsiyalarining juda katta qismi

aynan u yoki bu tilda konseptning lingvomadaniy tadqiqiga bag‘ishlanganligini yozadi

34

.

Darhaqiqat, lingvomadaniyatshunoslikning shakllanish ildizi hisoblangan rus tilshunosligida

konsept terminining turli ko‘rinishlari, xususan, ayol, ona, boylik, do‘stlik kabilar alohida

tadqiq qilingan.

Prof. Sh.Usmanova konsept lingvomadaniy birlik sifatida u yoki bu xalq madaniyatining o‘ziga

xos jihatlarini ifoda qilishini e’tirof etib,

uy

konseptining o‘zbek kishilarida

assotsiatsiyalanishini quyidagicha keltiradi:

a) yashash joyi-bino-ko‘p qavatli uy-hovli-xonadon-oila;

b) katta, kichik, chiroyli, shinam, yorug‘, yangi, eski;

v) mehribonlik uyi, dam olish uyi, madaniyat uyi

35

.

50

Попова З.Д., Стернин И.А. Семантико-когнитивный анализ языка. – Воронеж, 2007. – С. 74-80.

51

Карасик В.И. Языковой круг: личность, концепты, дискурс. –М.: Гнозис, 2004. –С. 109.

52

Титова Ю. В. Структура концепта и методы его описания // Вестник Ульяновского государственного

технического университета. – 2010. –No4. – С.17-18.

34

Маҳмудов Н.Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб...\\ Ўзбек тили ва адабиёти. – Тошкент, 2012. – № 5.

– Б.9.

35

Усманова Ш. Лингвокультурология. – Тошкент, 2019. – Б.44.

108

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)

Shundan kelib chiqib aytadigan bo‘lsak, lingvomadaniy konsept etnomadaniy xususiyatga ega

bo‘lgan va borliq haqidagi funksional ahamiyatga ega informatsiyani uzatadigan

madaniyatning asosiy birligidir. Lingvomadaniy konsept milliy-mental tabiat va oliy ong –

tafakkurning tildagi ifodasi hisoblanadi. Tilshunos olim V.I.Karasikning fikricha,

lingvomadaniy konsept uch aspektdan iborat:

Konseptning ma’no ko‘lamini aniqlash uchun esa bir necha jihatlarga alohida ahamiyat berish

kerak bo‘ladi. (1-jadval)

1-jadval

Keng ma’no ko‘lamiga ega konseptning aniqlashdagi muhim jihatlar

1

Umumxalq tillarda konsept va uning ifodalanishini aniqlash

2

Konseptdan badiiy matnda qay tarzda foydalanishni tekshirish.

3

Konseptning dunyo tillari va lisoniy ong manzarasidagi o‘rni va u orqali ensiklopedik

lug‘atlardagi o‘rnini ko‘rib chiqish va belgilash

4

Konseptning etimologiyasini hisobga olish

5

Maqollar va matallarni tahlil qilishga e’tibor qaratish; ularni turli kontekstlarda tahlil

qilish, badiiy, ilmiy, falsafiy, publitsistik matnlar misolida ko‘rib chiqish

Masalan, Muhammad Yusufning:

Xo‘mraysa ko‘k xo‘rsinar,

Kulmasa kun chiqmaydi.

El yig‘lasa, er yigit

Ot ustida uxlaydi

(“Halima enam allalari”)

41

satrlarini konseptologik nuqtai nazardan quyidagicha sharhlash mumkin. Bu satrlarda el, er

yigit va ot leksemalri asosiy mazmunni ifodalovchi kalit so‘zlar deyish mimkin.

El

so‘zi “Izohli

lug‘at”da quyidagicha tavsiflangan:

1.

Bir joyning odamlari, aholisi, xalqi; umuman, ko‘pchilik odam, xaloyiq, hamma.

2.

Bir yurtga, qabilaga mansub odamlar; millat, xalq. Qipchoq eli. Mang‘it eli. Qardosh

ellar.

3.

Yurt, diyor, mamlakat.

42

Shuningdek, mazkur so‘z el bo‘lmoq (chiqishmoq) ma’nosida “Asli dushman el bo‘lmas,

Etakni kessang, yeng bo‘lmas”, “Tomchi sel bo‘lmas, Dushman el bo‘lmas” kabi maqollar

tarkibida ham kuzatiladi.

Er yigit birikmasidagi er so‘zining izohli lug‘atda quyidagi ma’nolari berilgan:

1. Erkak jinsiga mansub kishi; erkak. Er siylagan yerda aziz. Maqol. Ang‘izli yerda ot o‘lmas,

Iyirli yerda er o‘lmas. Maqol.

2. Xotin kishi bilan nikoh ahdida bo‘lgan erkak kishi; qalliq (o‘z xotiniga nisbatan). Erga

bermoq. Erga tegmoq. Er qilmoq. Erdan chiqmoq. Maqol. Yaxshi xotin erni er qiladi, yomon

xotin – yer (qiladi). Maqol...

3. Mard, oliyjanob, jasur kishi. Er boshiga ish tushsa, etik bilan suv kechar, Ot boshiga ish

tushsa, suvluq bilan suv ichar. Maqol. Er yigit maydonda bilinar. Maqol. Er yigit enasi g‘arib

o‘larmi, Enam deb, mastonga ko‘ngil berarmi? “Rustamxon”

43

.

Ot sifatida baholanishi mumkin. El, er yigit va ot leksemalari yuqoridagi satrlarda

tinchlik

konseptini ifodalashga xizmat qilmoqda.

Ko‘rinib turibdiki, har qanday kuchli ta’sirga ega badiiy so‘z quvvatida motiv-mohiyatni

yuzaga keltiruvchi nomema ichki ma’no maydonida unga bog‘liq mazmunga ta’sir etuvchi turli

lingvistik unsurlarni omil sifatida belgilasa bo‘ladi. Demak, shunday xulosaga kelish

mumkinki, har qanday konseptning yadrosida juda katta qobiqqa ega bo‘lgan ma’noviy hamda

mazmuniy maydon mavjud bo‘ladi.

41

M.Yusuf. Halima enam allalari. – Toshkent, 2019. – B.14.

42

O’zbek tiliing izohli lug’ati. – Toshkent, 2020. 5-jild. – B.30.

43

O’zbek tiliing izohli lug’ati. – Toshkent, 2020. 5-jild. – B.45.

109

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)

Konsept borliqning ma’lum bir lavhasini aks ettiruvchi va mavjud borliq obyektlarining

nomlanishi va kategoriyalashtirilishiga muvofiq bo‘lgan mental birlikka aylangan,

madaniy «libos»dagi tushunchani ifodalaydi, denotatsiya, konnotatsiya va emotsionallikni

qamrab oladi.

Konsept antropotsentrik paradigma asosida rivojlanayotgan qator fanlarning, xususan,

kognitiv tilshunoslik, psixolingvistika, lingvomadaniyatshunoslik, etnolingvistika, estetika,

adabiyotshunoslik kabi fanlarning asosiy birligi sifatida yuzaga chiqdi;

Konsept tushunchadan kengroq ma’no mundarijasiga ega. Konsept lingvomadaniy birlik

sifatida ma’lum bir millat vakillarining dunyoqarashini va tarixiy xususiyatlarini o‘zida

jamlaydi;

Konsept o‘ziga xos qatlamlardan tashkil topadi. Bir nechta tushunchalar birlashib,

konseptosferani shakllantiradi.

Konsept – tushuncha – lug‘aviy ma’no

ketma-ketligi konseptni

tushunishda yordam beradi

54

.

Adabiyotlar:

1.Аскольдов С.А. Концепт и слово / Русская словесность. От теории словесности к

структуре текста. –Москва: Академия, 1997

2.Сайидраҳимова Н., Қобулова У. Лингвокультурология – тилшуносликнинг алоҳида

соҳаси // Ўзбек тили ва адабиёти, 2015. – №4. – Б.87-91.

3.Степанов Ю.С. Константы: Словарь русской культуры. – М.: Языки русской культуры,

1997. – С. 40.

4.Телия В.Н. Типы языковых значений. Связанное значение слова в языке. – М.: Наука,

1981. – 269 с.; Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. – М.: Наука,

1986. – 143 с.; Русская фразеология: Семантический, прагматический и

лингвокультурологический аспекты. – М.: Языки русской культуры, 1996. – 288 с.

5.Слышкин Г.Г. Интертекстуальность как инструмент лингвистического маркетинга

(на материале переводов названий текстов массовой культуры) / Москва, 2014. – 238 с.

Лингвокультурный концепт “Наполеон” // Этнокультурные концепты в сознании

современных россиян // Москва, Элиста. 2010 -17 с.

6.Шведова Н.Ю. Избранные работи. – М, 2005.

7.Усманова Ш. Лингвокультурология. – Тошкент, 2014. – Б.43.

8.http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356:

Ценностно-смысловое

пространство

художественного текста: лингвокогнитивное измерение.

9.http://elibrary.ru/item.asp?id=41692356:

Ценностно-смысловое

пространство

художественного текста: лингвокогнитивное измерение

10.Сафаров Ш. Когнитив тилшунослик. – Жиззах: Сангзор, 2006. – Б.17-18.

11.Воркачев С.Г. Лингвоконцептология и межкультурная коммуникация: истоки и цели

// Филологические науки, 2005. – №4. – С.76.

12.Маҳмудов Н. Тилнинг мукаммал тадқиқи йўлларини излаб // Ўзбек тили ва

адабиёти, 2012. – №5. – Б.3-16.

13.Маслова В.А. Когнитивная лингвистика. – Минск: Тетра Системс, 2008. – С.50.

54

Попова З. Когнитивная лингвистика. – М., 2007. –315 с. – С. 34.