24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
“NURALI” DOSTONINING SHOMUROD SHOIR VARIANTI
Egamqulov Kamoliddin Samad oʻgʻli
ToshDOʻTAU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14272127
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi:4-dekabr 2024 yil
Baxshichilik san’atida Janubiy Oʻzbekiston
dostonchilik maktablari oʻziga xos oʻringa ega
boʻlib, uning badihagoʻyligi, aytish usulining
shoʻxligi va repertuaridagi dostonlarning boshqa
dostonchilik maktablarida uchramasligi kabi
diqqatga sazovor jihatlari bor. Mazkur maqolada
Chiroqchi dostonchilik maktabi vakili Shomurod
shoirning “Nurali” dostoni varianti haqida soʻz
boradi.
an’ana,
baxshi,
doston,
repertuar, badihagoʻylik, nag‘ma,
terma.
“Nurali” dostoni “Go‘ro‘g‘li” nasliy turkum dostonlar sirasiga kiradi. “Go‘ro‘g‘li” turkum
dostonlarda, asosan, Go‘ro‘g‘li, o‘g‘illari Hasanxon va Avazxon, nevaralari Nurali va
Ravshanlarning sarguzashtlari tasvirlanadi. Shunga ko‘ra M. Mirzayeva “Go‘ro‘g‘li” nasliy
turkum dostonlarni ikki qismga, Go‘ro‘g‘lining ikki asrab olgan o‘g‘illari “Hasanxon” va
“Avazxon” nomli dostonlar, ularning farzandlari bilan davom etadigan ikki tarmoqqa ajratadi
.
“Nurali” dostoni “Avazxon” dostonining nasliy turkumliligini davom ettiradi.
“Nurali” dostoni “Go‘ro‘g‘li” dostonining nasliy turkumiga kirishidan tashqari “Nurali”
biografik turkumlikni ham tashkil qiladi. Folklorshunos olim T. Mirzayev o‘zining “Xalq
baxshilarining epik repertuarlari” deb nomlangan ilmiy risolasida asosiy “Go‘ro‘g‘li” turkumi
va u o‘z ichida kichik, “Hasanxon”, “Avazxon”, “Nurali”, “Ravshan” biografik turkumlarni
tashkil etishini aytadi
. Folklorshunos Qayum Mamashukurov “Nurali” turkum dostonlarining
g‘oyaviy-badiiy xususiyatlari” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini yoqlaydi. Q.
Mamashukurov dissertatsiyasida “Nurali” biografik turkumni asosiy uchta doston “Nurali”,
“Nuralining yoshligi”, “Malla savdogar” dostonlari tashkil etishini aytib, Nurali bilan bog‘liq bir
qancha dostonlarni shu uchta dostonning variant va boshqacha nomlanishi (“Gulgun pari”,
“Avaz va Oyzaynab”, “Mayda savdogar”, “Nurali bilan Gulnor”) deb beradi
. T. Mirzayev esa
“Nurali” beografik turkumga “Nuralining yoshligi”, “Jorxun maston”, “Nurali”, “Nurali va qari
Ahmad”, “Nuralining yutilishi”, “Malla savdogar” dostonlarini sanab o‘tadi.
“Nurali” dostonining bir qancha baxshilar tomonidan kuylagan variantlari mavjud. Bu doston,
asosan, Qashqadaryo va Surxondaryo baxshilari orasida kengroq ommalashgan. Uning Tog‘ay
shoir Maxmon o‘g‘li (Akromov Xolmirza 1931), Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li (Buyuk Karimov 1937),
Umir Safarov (M. Alaviya 1957), Ro‘ziyev Qo‘zi (M. Alaviya 1957), Tosh shoir Chorshanba
1
Мирзаева М. Ўзбек халқ достонларида туркумлик. – Тошкент: Фан, 1985.
2
Мирзаев Т. Халқ бахшиларининг эпик репертуари. - Т.: Фан. – 1979
3
Мамашукуров Қ. Нурали туркум достонларининг ғоявий-бадиий хусусиятлари: Филол. фан. номз. ... Дисс. –
Тошкент, 1986.
25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
o‘g‘li (M. Afzalov, Muhammad Saidov 1957), Mulla Xolnazar (Hazratqul baxshi Xudoyberdi
o‘g‘li 1981) kabi baxshilardan yozib olingan variantlarining qo‘lyozma nusxasi O‘zR FA Alisher
Navoiy nomidagi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori institutining arxivida saqlanadi. Dostonning
faqatgina Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li varianti nashr etilgan.
Shomurod Shoirdan Nuriddin Aminjonov yozib olgan “Nurali” dostonining audio varianti
tadqiqotchi folklorshunos O‘ktam Hakimovning shaxsiy fondida saqlanadi. Biz uni O‘.
Hakimovdan olib matnga ko‘chirdik. Chiroqchi dostonchilik maktabi vakili hisoblangan
Shomurod shoirning otasi Tog‘ay shoirdan yozib olingan variantini ham O‘zR FA Alisher
Navoiy nomidagi O‘zbek tili, adabiyoti va folklori institutiga borib o‘rganishga harakat qildik,
lekin husnixat jihatidan o‘qish uchun muammo tug‘ildi. Tushunganimizcha qiyoslasak, Tog‘ay
shoir va Shomurod shoir variantlari aynan o‘xshash, bir xil qolip, bir xil shakl va mazmunga
ega ekanligini ko‘ramiz. Tog‘ay shoir kuylagan “Nurali” dostoni variantidan keltirilgan
quyidagi parcha Shomurod shoir variantida ham ko‘rishimiz mumkin.
–
Oyag‘imdi qo‘yamana, zinama-ya bo‘l zina,
Menga ixlas mo‘minlarga tag‘in bermagin guna,
Rasul egam chiqar bir kun Meraja,
Ravzaya pakingaya qo‘shilsa tanamaya bul tanang,
Otingnan aylanay yo Muhammad Mustafo
.
“Nurali” dostonining Shomurod shoir variantini boshqa baxshilar variantlari nashr
etilmaganligi, badiiy mukammalligi jihatidan muqobil hisoblanganligi sababli Fozil Yo‘ldosh
varianti bilan qiyosladik.
Fozil yo‘ldosh kuylagan “Nurali” dostonining qisqacha bayoni quyidagicha:
Doston “Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlarining deyarli hammasida keladigan asosiy boshlanma
Go‘ro‘g‘lining farzandsizligi motivi bilan boshlanadi. Hasanxon va Avazxonni farzand qilib olib,
balog‘atga yetgach Go‘ro‘g‘li Hasanxonga Xon Dallini, Avazxonga buvish Intizorni olib beradi.
Bular ikkalasidan ikki o‘g‘il dunyoga kelib, Hasanxonning o‘g‘lini ismini Ravshanxon,
Avazxonning o‘g‘lini ismini Nurali qo‘yadi. Go‘ro‘g‘li bu ikkisini savodsiz avom bo‘lib qolmasin
deb madrasadan bir mulla topib o‘qitishga beradi. Ravshanxon o‘qimay qochib keladi.
Avazxon o‘qishni tugatib kelib bobosining oldida yurgan kunlardan birida tush ko‘radi.
Tushida Oqtosh elidan Mahmud podshohning qizi Marg‘umonni ko‘rganini, oshiq bo‘lganini
Go‘ro‘g‘li bobosiga aytib otini so‘raydi.
Ketsin boshingdan qayg‘uli tuman,
So‘zima quloq sol, jonim, bobojon!
Qizlarning sarasi pari Marg‘umon,
Shunday dilbar edi mening tushuma.
Ustiga kiygani gulgun qirmizi,
Aqlimni olgandir jodugar ko‘zi.
Bu tushimda bir-bir qilib so‘radim,
Oqtosh elda Mahmud poshshoning qizi.
Jonim bobo, eshit aytgan dodimni:
Xafa qilma mendayin farzandingni!
Menga bersang nazarkarda otingni.
Nurali Marg‘imon yorini izlab safarga otlanadi, shunday qilib keyingi voqeliklar dostondagi
asosiy qahramon Nurali bilan davom etadi.
Nurali Oqtosh eliga borib, Mahmud shohning qizi Marg‘imon parini olib qochadi va yo‘lda
shohning lashkarlari bilan jang qiladi. Jangda Avazxonga Qayqam dev yordam beradi. Oradan
vaqt o‘tib Nurali va Marg‘umonlarning o‘g‘il farzandi bo‘ladi. Farzandiga Jahongirxon deb ism
qo‘yadi. Ular yo‘ldan adashib Maskan degan daryoning oldidan chiqadi. Daryodan
4
Tog‘ay shoir. Nurali dostoni. Qo‘lyozma. O‘zR FA Alisher Navoiy nomidagi O’zbek tili, adabiyoti va folklori instituti
arxivida saqlanadi.
26
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
o‘tayotganda ularni har tarafga oqizib ketadi. Jahongirxonni esa, baliq yutib ketadi. Baliqchi
Jahongirni baliq qornidan chiqarib olib, keyingi sarguzashtlar Jahongirxon bilan davom etadi.
Dostonning yakuni Jahongirxon onasi va otasini topib, bobosining yurtiga olib qaytadi.
Go‘ro‘g‘li ularga to‘y-tomosha qilib berib doston yakunlanadi.
“Nurali” dostonining Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li va Shomurod shoir kuylagan variantlari g‘oyaviyligi
va tuzilish jihatidan katta farq qiladi. Shomurod shoir variantida sarguzashtlar, asosan, Nurali
bilan kechadi.
Har bir baxshining doston kuylashda o‘z epik qolipi bo‘ladi. Shomurod shoir kuylagan “Nurali”
dostonida ham, “Alpomish” dostonida ham qahramonlarni yo‘lga chiqish tasviri bir xil qolipda
ifodalanadi:
Kechayu kunduz demadi,
Charchashni hech bilmadi.
Koʻring endi Boychibor,
Havolaba uchadi.
Bulutlarding pasidan
Uchib oʻtib boradi.
[Alpomish dostoni]
Kechaya-kunduz demadi,
Ot jonuvor boradi.
Osmondag‘i julduzay
Jer-u ko‘kti bilmadi.
Qanotini jozdiya,
Ga jerlarga tiyadi,
Ga tiymayin boradi.
[Nurali dostoni]
Yoki “Nurali” dostonida Xiromon pari tilidan aytilgan quyidagi parcha ham Shomurod shoir
kuylagan “Avazxon”, “Alpomish” dostonlaridan parchasida aynan malikalar tilidan kuylanadi.
Dugonalar dugana,
Qilmang meni begana.
Men seni suydim dugana,
Bir maydona uchaya.
Palaktiya qilsaya
Bo‘layimisha yagana.
Duganajon dugana
Nuralidan men bo‘mayman begana.
Doston Go‘ro‘g‘li va G‘irotni ta’riflash bilan boshlanadi:
Oov, omon omonda, Taka tomonda, Chambilning elida, Turkmanning belida Go‘ro‘g‘li o‘tdi.
Dong‘i Dog‘iston ketdi, ovozasi olamni tutdi. Ol Go‘ro‘g‘li kelishsa, beshikda bolalar yig‘lashmay
jotdi. Ol G‘irot kelishsa, momolar ko‘rpa o‘ralishib jotdi.
“Nurali” dostonining Shomurod shoir variantida asosan qahramonning o‘lib-tirilish g‘oyasi
(o‘lib-tiriluvchi tabiat kultlari haqidagi miflar), dualistik (ezgulik va yovuzlik kuchlari
o‘rtasidagi kurash haqidagi asotiriy qarashlarni o‘zida aks ettirgan miflar) qarashlar
yetakchilik qiladi. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li variantida esa, ishqiy kechinmalar va qahramonlik
asosan yetakchilik qiladi. Misol uchun, Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li variantida yetakchi qahramon dev
bilan kurashmaydi, aksincha, qahramonga yordam beradi. Bu yerda dev obrazi ijobiy
ko‘makchi obraz bo‘lib keladi. Shomirod shoir variantida esa, dev salbiy obraz qilib
tasvirlanadi, ezgulik va yovuzlik o‘rtasidagi kurash ifodalanadi. Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li variantida
dostonning yarmidan keyin Jahongirxon yetakchi obraz vazifasiga chiqadi. G‘oyaviy jihatdan
“Alpomish” dostoniga o‘xshab ketadi. Jahongirxonning ikkiga ayrilib ketgan onasi va otasini
topish va birlashtirish birinchi planga chiqadi. “Alpomish”da ham Hakimbekka shu vazifa
(g‘oya) yuklanadi.
27
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
Shomurod shoirning “Nurali” variantida ko‘makchi obrazlarning o‘rni katta ahamiyat tutadi.
Ulardan eng asosiysi ot obrazidir. Samoviy, mifologik ot hisoblangan G‘irot dostonda eng
yetakchi o‘rinlarda namoyon bo‘ladi. Qahramonni eng og‘ir vaziyatlardan olib chiqadi.
Nuralini chohdan chiqishi uchun ham asosiy vazifani bajaradi. Ot bilan bog‘liq keyingi yana bir
epezod, mayib bo‘lgan Nuralini sherlar hujumidan qutqarishda ko‘rinadi.
G‘irot to‘yib-to‘yib ichib olib, qaytib kelsa, to‘rtta sher Nuralini olaman deb turipti. Nurali yolg‘iz
qolgan bola, yuragida yo‘qdir og‘i-ola, qilichini qinidan sug‘irib, sherlardan o‘zini himoya qilib
jotipti. Yarim tanasi Nuralini mayib edi. Uchalari sinib ketgan edi. Xudoga nola qilib:
“Ey yolg‘iz Xudoyim, beparzandga parzand bergin ilayim. Bandi bo‘ldim, Ahmad sardor menga
qilig‘ini bildirdi. Xudoyjon O‘zing quvvat bermasang, endi Taqdirim yomon keldi, naylayin”, – deb
turgan joyi ekan.
Shunda ko‘ring Nuralini sherlardan qo‘riqlab, G‘irot kelib sherlarni tepib, oldidan kelganini
tishlab otdi, keyinidan keganini tuvrilab tepdi.
Dostonlarda qahramonga ot boshidan oxirigacha ko‘makchi obraz bo‘lib kelishi an’anaviy
shakl hisoblanadi. Epik ot ko‘makchi obraz bo‘lib kelishi bir tarafdan totemizm ildizi
hisoblansa, bir tarafdan tarixiy ildizga taqaladi. Zamonaviy texnikalargacha bo‘lgan davrda
manzilga yetkazish jihatdan ham, harbiy jihatdan ham ot eng afzali hisoblangan. Ot obrazini
folklorshunos, filologiya fanlari nomzodi Abdumurod Tilavov o‘zining “O‘zbek xalq
dostonlaridagi ot obrazining tarixiy asoslari va badiiy talqini” mavzusidagi nomzodlik
dissertatsiyasida juda yaxshi tahlil qilib bergan.
Shomurod shoirning “Nurali” variantida ko‘makchi obraz hisoblangan Soqibulbul boshqa
o‘rinlarda kelsa ham, sayis vazifasini bajarmaydi. Sayislik vazifasida hamisha uning o‘rnida
Aqilxon to‘ra maydonga chiqadi. Dostonda u G‘irot va uning ukasi Manjimko‘kni
tarbiyalovchisi hisoblanadi. Bu kabi obraz va epezodlar “Go‘ro‘g‘li” turkum dostonlarda
kelmaydi. Shomurod shoirning o‘ziga xosligi ana shu jihatlarda ham namoyon bo‘ladi.
Adabiyotlar:
1.
Афзалов М. Ўзбек халқ шоирлари // Шарқ юлдузи, 1946.
2.
Ergashev A. Qashqadaryo-Surxondaryo dostonchiligi. – Toshkent: Fan, 2008.
3.
Мирзаев Т. Халқ бахшиларининг эпик репертуари. – Tошкент, 1979.
4.
ALPOMISH MEDIA. Ovsar dev bilan Gupsar dev. Shomurod baxshi Tog‘ayev
5.
You tube. Favvora Film. Shomurod shoir Tog‘ayev. 2016.
6.
ALPOMISH MEDIA. Boysun bahori. Shomurod shoir Tog‘ayev. 2002.
7.
Турдимов Ш. Ўзбек мифологияси ва фолъклори. Илм ва фан. – Тошкент 2023.
Б.142
8.
ALPOMISH MEDIA. Nurali dostoni. Shomurod baxshi Tog‘ayev
9.
Турдимов Ш. Халқ қўшиқларида рамз. – Тошкент, 2020.
10.
Эшонқулов Ж. Миф ва бадиий тафаккур. – Тошкент: Фан, 2019.
