131
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
KOOPERATIV VA NOKOOPERATIV NAZARIYALARNING
XUSUSIYATLARI
Usmonov Murodjon Dusmurot o‘g‘li
SamISI “Raqamli iqtisodiyot” kafedrasi assistant-stajyori
Abdurahmonov Abubakir
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14363679
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 8-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 10-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada kooperativ mulk va o'yin
nazariyasining ikki asosiy shakli — kooperativ va
nokooperativ yondashuvlar o'rtasidagi farqlar
tahlil qilinadi. Shuningdek, ularning iqtisodiy
tizimlarda qanday qo'llanilishi mumkinligini
yoritadi, bu esa o'zgaruvchan ijtimoiy va iqtisodiy
sharoitlarda qarorlar qabul qilishda muhim rol
o'ynaydi.
kooperativ nazariya, nokooperativ
nazariya, iqtisodiy tahlil, Nesh
muvozanati, kooperativ o‘yin.
Kooperativ va nokooperativ nazariyalar iqtisodiy jarayonlarni tushunishda turli
yondashuvlarni taklif etadi. Kooperativ nazariya hamkorlik va o'zaro manfaatlarga asoslangan
bo'lsa, nokooperativ nazariya individual manfaatlar va raqobatga e'tibor qaratadi. Har ikkala
nazariya o'ziga xos vaziyatlarda qo'llanilishi mumkin va iqtisodiy tahlil uchun muhim
ahamiyatga ega.
Kooperativ mulk - jamoa mulkining bir shakli, ixtiyoriy ravishda kooperativ korxonaga
birlashgan kishilarning umumiy mulki. Kooperativ mulk kooperativ aʼzolarining badallari,
ular tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar, uni sotishdan tushgan daromad va korxona
nizomida belgilangan boshqa faoliyatlar hisobiga shakllanadi. Kooperativ mulk egalari
korxona faoliyatida oʻz mehnati bilan ishtirok etadilar. Kooperativ mulkning yana bir muhim
xususiyati — jamoa aʼzolari ixtiyoriy tartibda oʻz mulk ulushi bilan korxonadan chiqishi, yaʼni
bu mulk taqsimlanishi mumkin.
Kooperativ mulkning asosiy xususiyati ishlab chiqarish vositalari va mehnat natijalariga
egalik qilishning jamoa, guruhiy shaklidir. Bunda ishlab chiqaruvchilar (kooperativ aʼzolari)
bilan ishlab chiqarish vositalari (Kooperativ mulk)ning qoʻshilishi jamoa korxonasi boʻlgan
kooperativ korxona doirasida amalga oshadi.
Kooperativ mulk boshqa mulk turlari, jumladan, davlat mulkiga nisbatan bir qancha
ustunlikka ega (mehnatni ragʻbatlantirishning pirovard ish natijalariga bogʻliqligi, oʻz-oʻzini
moliyalashtirish va taʼminlash, boshqaruvning demokratik shakllari va boshqalar).
Neshning fikricha, kooperativ oʻyin nazariyasidan kooperativ boʻlmagan oʻyin nazariyasi
oʻrtasidagi farq shundaki, “(kooperativ oʻyin) nazariyasi oʻyin ishtirokchilari tomonidan
tashkil etilishi mumkin boʻlgan turli koalitsiyalarning oʻzaro aloqalarini tahlil qilishga
asoslanadi. Bizning (hamkor bo'lmagan o'yin) nazariyamiz, aksincha, koalitsiyalarning
yo'qligiga asoslanadi, chunki har bir ishtirokchi boshqalar bilan hamkorlik qilmasdan yoki
aloqa qilmasdan mustaqil ravishda harakat qiladi deb taxmin qilinadi."
Kooperativ bo'lmagan o'yin nazariyasi turli vaziyatlarni modellashtiradi, bunda agentlar bir-
biriga ba'zi harakatlarni majburlaydigan mojaroni hal qila olmaydi. O'yin nazariyasining bu
132
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
shakli jalb qilingan shaxslarga va ularning oqilona qaror qabul qilishga katta e'tibor beradi.
Har bir holatda g'oliblar va mag'lublar bo'ladi, ammo agentlar Pareto-past natijalar bilan
yakunlanishi mumkin, bunda har bir agentning ahvoli yomonroq va har bir agentning ahvoli
yaxshiroq bo'lishi mumkin. Agentlar o'z raqiblari nima qilishini bashorat qilish qobiliyatiga
ega bo'ladilar. Kooperativ o'yin nazariyasi majburiy kelishuv mumkin bo'lgan vaziyatlarni
modellashtiradi. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, kooperativ o'yin nazariyasi agentlar
umumiy maqsadga erishish uchun hamkorlik qilishlarini nazarda tutadi va ularni jamoa deb
atash shart emas, chunki to'g'ri atama koalitsiyadir. Har bir agentning koalitsiyaga kuch
beradigan ko'nikmalari yoki hissalari bor.
Bundan tashqari, kooperativ bo'lmagan o'yin nazariyasi mustaqil qarorlarning butun
jamiyatga ta'sirini tahlil qilish uchun mo'ljallangan deb taxmin qilingan. Taqqoslash uchun,
kooperativ o'yin nazariyasi faqat ma'lum bir koalitsiya ishtirokchilarining ta'siriga qaratiladi,
bunda koalitsiya jamoa farovonligini yaxshilashga harakat qiladi.
O'yin nazariyasi bilan shug'ullanuvchi agentlar tomonidan taklif qilingan ko'plab natijalar yoki
echimlar ushbu agentlar o'rtasidagi raqobatni strategik shartlar to'plamida tushunishda
muhim ahamiyatga ega.
Misol tariqasida aytishimiz mumkinki, tosh-qog'oz-qaychi o'yinida, agar 1-o'yinchi "rok"
o'ynashga qaror qilsa, "qog'oz" o'ynash 2-o'yinchining manfaatlariga mos keladi; agar 2-
o'yinchi "qog'oz" o'ynashni tanlasa, "qaychi" o'ynash 1-o'yinchining manfaatlariga mos keladi;
va agar 1-o'yinchi "qaychi" o'ynasa, 2-o'yinchi o'z manfaatlarini ko'zlab, "rok" o'ynaydi.
Kooperativ korxona oʻz faoliyatini toʻxtatganda yoki turli sabablarga koʻra bekor kilinganda
Kooperativ mulk byudjet, bank va boshqa kreditorlar bilan hisob-kitob qilinib boʻlingandan
soʻng kooperativ aʼzolari oʻrtasida nizomga asosan taqsimlanadi.
Kooperativ va nokooperativ nazariyalar iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarni tushunishda muhim
rol o'ynaydi. Ularning har biri o'ziga xos xususiyatlarga ega va turli vaziyatlarda qo'llaniladi.
Quyida har ikkala nazariyaning asosiy xususiyatlari keltirilgan:
Kooperativ nazariya
1. Hamkorlik: Kooperativ nazariya iqtisodiy agentlar o'rtasida hamkorlik va o'zaro
manfaatlarni ta'minlashga asoslanadi. Bu nazariya kooperativ tashkilotlar, ya'ni bir guruh
odamlar yoki firmalar o'rtasida resurslarni birlashtirish va umumiy maqsadlar uchun
ishlashni o'z ichiga oladi.
2. O'zaro manfaat: Kooperativ nazariya o'zaro manfaatlarni ta'minlashga qaratilgan. Har bir
ishtirokchi o'z manfaatlarini ko'zlaydi, lekin bir vaqtning o'zida umumiy manfaatlar uchun
ham harakat qiladi.
3. Resurslarni taqsimlash: Kooperativ nazariya resurslarni birgalikda taqsimlash va
boshqarish jarayonlarini o'rganadi. Bu jarayon ishtirokchilar o'rtasida adolatli va samarali
taqsimotga erishishga yordam beradi.
4. Ijtimoiy mas'uliyat: Kooperativ nazariya ijtimoiy mas'uliyatni ta'kidlaydi. Kooperativlar
ko'pincha ijtimoiy va ekologik masalalarga e'tibor qaratadi va o'z faoliyatlarini barqaror
rivojlanish tamoyillari asosida olib boradi.
5. Qaror qabul qilish: Kooperativ nazariyada qaror qabul qilish jarayoni demokratik va
ishtirok etuvchi bo'ladi. Har bir a'zo o'z fikrini bildirish va qarorlar qabul qilishda ishtirok
etish imkoniyatiga ega.
Nokooperativ nazariya
1. Individualizm: Nokooperativ nazariya iqtisodiy agentlarning individual manfaatlariga
asoslanadi. Bu nazariya har bir agentning o'z manfaatlarini maksimal darajada oshirishga
intilishini ta'kidlaydi.
2. Raqobat: Nokooperativ nazariya raqobatga asoslangan. Har bir agent o'z manfaatlarini
himoya qilish va raqobatchilariga nisbatan ustunlikka erishish uchun harakat qiladi.
133
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
3. Strategik qarorlar: Nokooperativ nazariya strategik qarorlar qabul qilishga e'tibor qaratadi.
Agentlar o'z qarorlarini raqobatchilarining harakatlariga qarab belgilaydi, bu esa o'zaro
ta'sirni hisobga olishni talab qiladi.
4. O'zaro bog'liqlik: Nokooperativ nazariya o'zaro bog'liqlikni o'rganadi, lekin bu bog'liqlik
kooperativ yondashuvdagi kabi hamkorlikka asoslanmaydi. Har bir agent o'z manfaatlarini
ko'zlaydi va raqobatga tayyor bo'ladi.
5. O'z-o'zini boshqarish: Nokooperativ nazariya ko'pincha o'z-o'zini boshqarish va individual
qaror qabul qilish jarayonlariga e'tibor qaratadi. Bu nazariya agentlarning o'z manfaatlarini
himoya qilishda mustaqil harakat qilishini ta'minlaydi.
Xulosa
Kooperativ va nokooperativ o'yin nazariyalari iqtisodiy va ijtimoiy tizimlarni tushunishda va
samarali qarorlar qabul qilishda muhim rol o'ynaydi. Kooperativ mulk, jamiyat a'zolarining
ixtiyoriy ravishda birlashib, umumiy mulkdan foydalanishlarini ifodalaydi. Bunda hamkorlik
va o'zaro manfaatlar asosida resurslarni taqsimlash va boshqarish jarayonlari amalga
oshiriladi. Kooperativ nazariyasida qarorlar demokratik tarzda qabul qilinadi va ishtirokchilar
o'zaro hamkorlik qilishga harakat qilishadi, bu esa ijtimoiy mas'uliyat va barqaror
rivojlanishni ta'minlashga qaratilgan.
Aksincha, nokooperativ nazariya individual manfaatlarga asoslanadi, bunda har bir
ishtirokchi o'zining foydasini maksimal darajada oshirishni maqsad qiladi. Raqobat, strategik
qarorlar va o'zaro bog'liqliklar bunga asos bo'ladi. Bu nazariya har bir agentning mustaqil
ravishda qaror qabul qilishiga urg'u beradi, bu esa o'zaro hamkorlikni rad etadi va raqobatni
kuchaytiradi.
Kooperativ va nokooperativ o'yin nazariyalari o'rtasidagi farqlar, resurslarni boshqarish,
qaror qabul qilish jarayonlari va agentlarning o'zaro ta'siri bilan bog'liqdir. Kooperativ
yondashuvda umumiy maqsadga erishish uchun hamkorlik va resurslarni birgalikda
taqsimlashga intilish mavjud bo'lsa, nokooperativ yondashuvda har bir agent o'z manfaatini
eng yuqori darajada oshirishga harakat qiladi. Bu farqlar iqtisodiy tizimlarning samarali
ishlashi uchun har ikki nazariyaning ham o'ziga xos afzalliklari va qo'llanilish sohalari
borligini ko'rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nash, John (1997). "3. Non-Cooperative Games. Annals of Mathematics 54 (1951) 286-
295". Classics in Game Theory. pp. 14–26. doi:10.1515/9781400829156-008. ISBN 978-1-4008-
2.
Aguirre, Inaki (2023-04-24). "Non-Cooperative Game Theory" (PDF). Retrieved 2023-04-
24.
3.
Non-Cooperative Game Theory. Monographs in Mathematical Economics. Vol. 1.
2015. doi:10.1007/978-4-431-55645-9. ISBN 978-4-431-55644-2.
[
]
4.
Chatain, Olivier (2018). "Cooperative and Non-cooperative Game Theory". The Palgrave
Encyclopedia of Strategic Management. pp. 345–346. doi:10.1057/978-1-137-00772-
8_468. ISBN 978-0-230-53721-7.
5.
"Noncooperative Games". Encyclopedia.com. Retrieved 2022-05-02.
6.
Hamidi, Maryam; Liao, Haitao; Szidarovszky, Ferenc (November 2016). "Non-cooperative
and cooperative game-theoretic models for usage-based lease contracts". European Journal of
Operational Research.
255
(1): 163–174. doi:10.1016/j.ejor.2016.04.064.
7.
Non-Cooperative Game Theory. Monographs in Mathematical Economics. Vol. 1.
2015. doi:10.1007/978-4-431-55645-9. ISBN 978-4-431-55644-2.
