116
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
GAYMORIT KASALIGI
Abdulxayeva Madinabonu Muxammadjon qizi
Central Asian Medical Universiy xalqaro tibbiyot universiteti
1-bosqich talabasi.
Ilmiy raxbar: Parpiyeva Odinaxon Raxmanovna
Central Asian Medical Universiy xalqaro tibbiyot universiteti
dotsent v.b.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14294268
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 7-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada gaymorit kasalligi, uning
kelib chiqish sabablari, turlari, davolash hamda
oldini olish chora-tadbirlari to‘g‘risida ma’lumotlar
keltirilgan.
gaymorit, sinus bo‘shliqlar,
allergiya, gaymorotomiya.
Kunlar sovib ketishi natijasida mavsumiy kasalliklar xavfi oshib bormoqda. Ko‘pincha
sochimizni yaxshi quritmasdan ko‘chaga, ishga va o‘qishga shoshamiz. Bu esa yuqori nafas
yo‘llarini shamollashiga olib keladi.
Gaymorit
– burun yon (yuqori jag’ bo’shlig’i) sinus shilliq qavatining yallig’lanishi bilan
ifodalanadigan kasallik, sinusitning bir turi sanaladi va eng keng tarqalgan kasallik
hisoblanadi. Kasallik kechish og’irligiga qarab,
o’tkir
yoki
surunkali
bo’lishi mumkin. Kasallik
erta tashxislansa va jiddiy shakllarga o’tmagan bo’lsa, ko’p hollarda gaymoritni uyda davolash
usuli ham samarali hisoblanadi.
Yuqori jag’ yoxud burun yon sinuslari – havoli bo’shliqlar bo’lib, ularning vazifasi atmosfera
va miyya ichi bosimini tenglashtirish, rezonator funktsiyalarni bajarish va havoni tozalash,
namlash sanaladi. Burun yon bo’shliqlarining yo’llari burun bo’shlig’iga chiqadi, ichida esa
suyakka birikib turgan shilliq qavat bilan qoplangan bo’ladi. O’sha shilliq qavatning
yallig’lanishi gaymorit kasalligi sanaladi.
Ko’pincha gaymorit kasalligining asosiy sababi yuqori nafas yo’llari infektsiyasi yoki allergiya
bo’ladi, shu sababli kuz-qish mavsumida bu kasallik rivojlanishi avj oladi. Bundan tashqari,
ba’zi bir kasalliklarni davolamaslik, zararli tashqi omillar ham gaymoritni keltirib chiqarishi
mumkin, jumladan:
Yuqori jag’ tishlari kariesi;
Immun tizimining zaiflashuvi;
Burun yon sinuslarini o’rab turuvchi shilliq qavat jarohatlari;
Havosi haddan tashqari quruq yoki yelvizak bo’lgan xonada uzoq vaqt bo’lish;
Og’iz bo’shlig’i gigienasiga rioya qilmaslik;
Shilliq qavatning zamburug’li kasalliklari;
Bekteriyalar (stafillokokklar);
Sil kasalligi;
Burun-halqum rivojlanishi anomaliyalari va uning shikastlanishlari;
O’smalar mavjudligi;
Burun bitishiga qarshi tomchilarni tez-tez ishlatish;
Rinit bilan kechuvchi allergik reaktsiyalar;
117
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
Burun to’sig’ining deformatsiyasi (qiyshayishi) va natijada sinusda havo
aylanishining buzilishi;
Surunkali infektsiyalar: faringit, tonzillit va h.k.
Gaymoritning dastlabki belgilari tana haroratining ko’tarilishi, isitma, kuchsizlik, tumov va
burun bitishi, yuz sohasida og’riqlar bilan namoyon bo’ladi. Og’riq peshona, jag‘ va chakkaga
tarqalish xususiyatiga ega. Bundan tashqari, qovoqlarning qizarishi va shishishi qayd qilinishi
mumkin. Bolalarda gaymorit bo‘lganda ularning injiqlik qilishi va charchaganligi ham seziladi.
Shu bilan birga, gaymorit qanday rivojlanishiga qarab, kasallik alomatlari ham farqlanishi
mumkin.
O’tkir gaymorit O’RVI belgilari fonida rivojlanadi va quyidagi alomatlar bilan ifodalanadi:
isitma, bo’g’imlardagi og’riqlar, yuqori jag’ va burun sohasidagi og’riq, kuchli tumov, bosh
og’rig’i, ko’z sohasidagi og’riqlar.
Surunkali gaymorit esa asta-sekin rivojlanadi va quyidagi alomatlar kuzatiladi: davomli
kechayotgan rinit, ko’z soqqasidagi og’riqlar, konyuktivit, ko’pincha bosh og’rig’i.
Bugungi kunda shifokorlar gaymorit kasalligining quyidagi turlarini ajratishadi:
Kataral gaymorit.
Kasallik shilliq qavatning yallig’lanishi, burun bo’shlig’ining shishishi va
qizarishi bilan tavsiflanadi. Kataral gaymorit bolalar orasida ko’proq tarqalgan. Sabablari
virusli infektsiyalar, allergik tumov va burun shilliq qavatining jarohatlari hisoblanadi.
Xarakterli alomatlari ishtaxa yo’qolishi, isitma va umumiy intoksikatsiya belgilari sanaladi.
Ikki tomonlama gaymorit.
Yuqori jag’ sinuslarining yallig’lanishi asoratlanishida ko’proq
uchraydi. Uning yorqin belgilaridan shish, burundan ko’p ajralma kelishi, burun bitishi, tana
haroratining ko’tarilishi, umumiy intoksikatsiya, shuningdek ko’zlarning yoshlanishi va apatik
holatlarni ajratib ko’rsatish mumkin. Kasallikning ushbu turi rivojlanishiga infektsion va
yallig’lanish jarayonlari sabab bo’lishi mumkin. Ikki tomonlama gaymoritga shubha
qilinganda otolaringolog kompleks davolash (dori vositalari va fizioterapiya) muolajalarini
buyuradi.
Allergik gaymorit.
Buning sababi burun sinuslarining ta’sirlanishi hisoblanadi. Uning
alomatlari ko’z yoshlanishi, shishganlik, tana harorati ko’tarilishi, bosh og’riqlari va umumiy
holsizlikdir. Kasallik asosan kuz va bahor oylarida kuzatiladi. Allergik gaymoritni davolash
uchun dastavval allergenni aniqlash va u bilan bemorning aloqa qilishini cheklash kerak.
Davolovchi shifokor to’liq tekshiruv o’tkazishi natijasida antiallergen terapiya, so’ng umumiy
qo’llab-quvvatlovchi preparatlar buyuradi.
Yiringli gaymorit.
Ko’pincha yuqori nafas yo’llarining davolanmagan yoki o’tkazib yuborilgan
infektsion kasalliklari oqibati hisoblanadi. Ushbu turdagi gaymorit sababchilari patogen
mikroorganizmlar va ularning hayotiy faoliyati mahsulotlari sanaladi. Agar kasallikning
yiringli turiga yetarli e’tibor qaratilmasa va uni davolash ortga surilsa, u suyaklar va yaqin
atrofdagi to’qima va a’zolarga tarqalishi mumkin.
Odontogen gaymorit.
Qo’zg’atuvchining kasallangan yuqori jag’ tishlari va og’iz bo’shlig’idan
burun yon bo’shliqlariga o’tishi oqibatida rivojlanadi. Qo’zg’atuvchilari ichak tayoqchasi,
stafilokokklar, streptokokklar va ularning kombinatsiyasi sanaladi. Odontogen gaymoritning
perforativ va noperforativ shakllari ham farqlanadi. Birinchisi yuqori jag’ tishini sug’urish
natijasida og’iz bo’shlig’i va yuqori jag’ sinuslari orasida fissura hosil bo’lishida kuzatiladi.
Aynan shu fissura orqali patogenlar sinuslarga yetib boradi.
Bundan tashqari, gaymorit infektsion, vazomotor, ekssudativ, produktiv, nekrotik va atrofik
bolishi mumkin.
Gaymorit kasalligini davolash: Ayni paytda gaymoritni davolashning ko‘p usullari mavjud,
lekin qay darajada samarali ekanligi haligacha noma’lum. Gaymoritni davolash usullari:
antibiotiklar, shilliq ajralishini sekinlashtiruvchilar; burun bo‘shliqlarini yuvish; burun
bo‘shliqlarini teshish; gaymorotomiya (bo‘shliqlarni tozalash uchun o‘tkaziladi).
118
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
Jarrohlik amaliyoti: Gaymorotomiya – og‘ir hollarda gaymor bo‘shlig‘ini sanatsiya qilish va
yiringli massadan, poliplardan, zamburug‘ va boshqa infeksiyalardan tozalash uchun
qo‘llaniladi. Bu amaliyot o‘ta samarali, murakkab emas va ortiqcha asoratlar qoldirmaydi.
Statistik ma’lumotlar gaymoritni xalq tabobati yordamida davolashda samaradorlik foizi
yuqori ekanligini ko’rsatadi. Ko’p tomchilar, damlamalar va malhamlar retseptlari mavjud va
ular gaymorit davosi hisoblanadi. Shu bilan birga, ular asosiy terapiya usuli emas va faqatgina
kompleks terapiya sifatida qo’llanilishi mumkin. Bemorda allergiya chaqirishi mumkin
bo’lgan mahsulotlardan foydalanish tavsiya etilmaydi.
Agar kasallik avj olib borayotgan va alomatlari kuchayib borayotgan bo’lsa, shifokorga tashrif
buyurishni kechga qoldirmang, xalq tabobati faqat o’rta va yengil hollarda samara berishi
mumkin.
Propolis bilan ingalyatsiya. Idishda 2 litr suvni qaynating. Qaynagan suvga propolisni spirtli
eritmasidan ikki choy qoshiq qo’shing (dorixonalarda shifokor retseptisiz beriladi). Idish
ustiga egilib, boshingizni sochiq bilan idishni qo’shgan holda yoping va bug’dan nafas oling.
Agar asalarichilik mahsulotlariga allergik reaktsiyangiz bo’lsa, u holda bu usuldan foydalanish
tavsiya etilmaydi.
Kartoshka bilan ingalyatsiya. Bu usulda yangi qaynatilgan kartoshkaning bug’lari bilan nafas
olinadi. Davomiyligi 15 daqiqani tashkil etadi.
Asal asosida tomchi. Miqdori teng bo’lgan asal va aloe sharbatini aralashtiring. Biroz suv
qo’shing va kuniga 2-3 marta 1-2 tomchidan burunga tomizing (ikki tomonlama). Qarshi
ko’rsatmalar yuqoridagi kabi.
Bundan tashqari chakanda (oblepixa) moyi; lavr yaproqlari yordamida kompresslardan
foydalanish mumkin.
Har qanday kasallikni davolagandan ko’ra oldini olish afzalroq. Gaymoritni oldini olish uchun
o’z vaqitda stomatolog ko’rigidan o’tib turish, sovuq havoda ko’p yurmaslik, sovuqda bosh
kiyimisiz ko’chaga chiqmaslik, shamollash va grippni o’z vaqtida davolash tavsiya etiladi.
Sport bilan hech bo’lmaganda kuniga 10-20 daqiqa shug’ullanish immuntitetni
mustahkamlash uchun foydalidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Лопатин А.С., Быкова В.П., Арцыбашева М.В. Современные принципы диагностики и
лечения хоанальных полипов // Вестник оториноларингологии. - 1997. - № 1. - С. 8-12.
2. Лопатин А.С., Пискунов Г.З., Горячкина Л.А. и др. Ведение пред- и
послеоперационного периодов при функциональных внутриносовых хирургических
вмешательствах: Учебное пособие. - М., 1998. - 12 с.
3. Пальчун В.Т. Противоречивая лечебная тактика при ряде основных заболеваний
ЛОР-органов (опыт ЛОР-клиники РГМУ) // Вестник оториноларингологии. Материалы
Российской конференции оториноларингологов (19- 20 ноября 2002). - М., 2002. - С. 16-
22.
4. Пискунов С.З. О хирургическом лечении хоанальных полипов // Труды ХV съезда
оториноларингологов России. - СПб., 1995. - Т. 2. - С. 87-90.
