113
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
ЛОГИСТИК БОШҚАРУВДА “BIG DATA”
ТЕХНОЛОГИЯСИДАН ФОЙДАЛАНИШ ИМКОНИЯТЛАРИ
Бабаев Насим
Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти
"Marketing" кафедраси доценти, и.f.n.
Баҳриддинов Мирзоҳид Сохиб ўғли
Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти талабаси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14294248
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:29-noyabr 2024 yil
Ma’qullandi: 1-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi:7-dekabr 2024 yil
Ушбу иш Big Data технологиясининг
логистика
соҳасидаги
имкониятларини
ўрганишга
бағишланган.
Логистика
жараёнларини
оптималлаштириш,
таъминот
занжирини
бошқариш
самарадорлигини ошириш ва харажатларни
камайтириш учун катта маълумотлардан
фойдаланиш имкониятлари таҳлил қилинади.
Big
Data,
логистика,
таъминот занжирини бошқариш,
оптималлаштириш,
маълумотларни таҳлил қилиш,
башорат
қилиш,
сунъий
интеллект, машинани ўрганиш
нарсалар интернети
Бугунги кунга келиб, ушбу соҳадаги технологияларнинг ривожланиши ва янги
қурилмаларнинг пайдо бўлиши туфайли маълумотлар экспонент равишда кенгайиб
бормоқда. Бироқ, ушбу маълумотларни қайта ишлаш тадқиқотчилар учун барча янги
муаммоларни келтириб чиқаради, чунки уларнинг аксарияти тузилмаган ва
тартибсиздир.
Бу Big Data-нинг янги йўналишига олиб келди, унда нақшларни аниқлаш ва янги
маълумотларни очиш учун катта ҳажмдаги маълумотларни ўрганиш ёндашувлари
шакллантирилди.
Бизнес-жараёнлар
доирасида
ушбу
технологиялардан
компанияларнинг логистика жараёнлари доирасида фойдаланиш энг муваффақиятли
ва истиқболли йўналиш ҳисобланади.
Шу муносабат билан, ушбу соҳадаги хорижий компанияларининг долзарб тажрибасини
эмпирик ўрганиш асосида муаллифлар, уларнинг фикрига кўра, Big Data соҳасидаги
технологик янгиликлар компанияларга ўз фаолияти самарадорлигини тубдан
оширишга имкон берган энг муваффақиятли мисолларни тизимлаштирдилар.
Натижада логистика соҳасидаги энг муваффақиятли бешта йўналиш ажратилди:
товарлар ва транспорт воситаларини йўналтириш; компанияларнинг операцион
қувватини режалаштириш, мижозлар эҳтиёжини қондириш даражасини таҳлил қилиш,
бизнес талабини режалаштириш. Таҳлил доирасида муаллифлар нафақат ушбу соҳада
янги ўзига хос тенденциялар ва ахборот эчимларининг пайдо бўлишини қайд этишади,
балки Биг Дата соҳасида маълум технологиялардан фойдаланиш умуман
компаниянинг самарадорлигини оширишга қандай ҳисса қўшганига эътибор
беришади.
Шу билан бирга, катта маълумотларнинг технологик ва услубий жиҳатлари соҳасидаги
ютуқларга қарамай, ушбу соҳада Россия компаниялари учун катта фойдаланилмаган
салоҳият мавжуд бўлиб, уларнинг ошкор этилмаслиги яқин келажакда юқори
рақобатбардош соҳаларда ўз позицияларининг заифлашишига олиб келиши мумкин.
114
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
Калит сўзлар: катта маълумотлар; маълумотларни йиғиш усуллари; маълумотларни
қайта ишлаш усуллари; статистика; логистика жараёнлари.
Бугунги “Рақамли коинот” ҳар икки йилда бир марта маълумотлар миқдорини икки
баравар оширадиган тезликда ўзгариб, кенгайиб бормоқда (Jeske, Grüner, Wei ß, 2014).
Ахборот ҳажмининг ушбу экспоненциал ўсишига қўшимча равишда, унинг сифат
хусусиятлари ҳам сезиларли даражада ўзгаради.
Биринчидан, маълумотларни тўплаш ва узатишга қодир бўлган янги қурилмаларнинг
пайдо бўлиши туфайли маълумотлар турлари кенгаймоқда: смартфонлар, RFID
ўқувчилари, веб-камералар ва тармоқ сенсорлари бизнинг ҳаётимизга мустаҳкам
ўрнашган. Аслида, ушбу қурилмаларнинг барчаси инсон аралашувисиз доимий
равишда маълумотлар оқимларини яратадиган жуда кўп сонли автоном маълумотлар
манбалари.
Иккинчидан, янги яратилган маълумотларнинг аксарияти хавфсизлик камераси
тасвирлари, блог ёзувлари, форумлар, мунозаралар ва электрон тижорат
каталогларидан олинган. Ушбу маълумотлар тузилмаган, тартибсиз ва ҳар доим ҳам
ишончли эмас. Ушбу тенденцияларнинг барчаси тубдан янги йўналиш — Big Data-ни
қайта ишлаш технологияларининг пайдо бўлишига олиб келди.
Сўзнинг кенг маъносида-бу ҳар хил турдаги катта ҳажмдаги маълумотларнинг доимий
ўсиши ва янгиланиши шароитида тузилган ва тузилмаган маълумотларни қайта
ишлашнинг ёндашувлари, воситалари ва усуллари тўплами (Матраева, Башина, 2017).
Энг самарали, бизнинг фикримизча, ушбу технологиялар ҳозирда логистикада амалга
оширилмоқда ва агар қадимги юнон тилидан таржима қилинган "логистика"
"ҳисоблаш санъати" деган маънони англатишини эсласак, эҳтимол тасодиф эмас,
яъни.логистика дастлаб маълумотлар билан ишлашга йўналтирилган йўналиш эди.
Бугунги кунда логистика провайдерлари товарларнинг катта оқимини бошқаради ва
бу бошқарув жараёнида ўз навбатида улкан маълумотлар тўпламлари яратилади.
Қанчалик катта бўлса логистика операцияси, маълумотларнинг самарали ишлаши
учун талаблар шунчалик юқори бўлади. Буни логистика компанияларининг ўзлари ҳам
тушунишади, буни BVL Интернатионал (Handfield ва бошқалар, 2013) томонидан
ўтказилган "логистика тенденциялари ва стратегиялари" сўрови маълумотлари
кўрсатди, натижада респондентларнинг 60 фоизи келгуси беш йил ичида катта
маълумотлар таҳлилига сармоя киритишни режалаштирганликларини айтишди.
Товарлар ва транспорт воситаларини йўналтириш жараёнида БИГ DATA
технологияларидан фойдаланиш тажрибаси ва йўналишлари ушбу соҳадаги энг
машҳур эчимлар сони бўйича шубҳасиз этакчи товарлар ва транспорт воситаларини
йўналтиришдир. Бунинг сабаби шундаки, ушбу йўналишлар ҳар қандай компаниянинг
логистика тизимининг самарадорлигига таъсир қилувчи асосий омиллардир, чунки
улар нафақат этказиб бериш вақти, ёқилғи сарфи, балки солиққа тортишга ҳам
тегишли, чунки баъзи мамлакатларда бу атмосферага CO2 чиқиндилари билан боғлиқ.
Бироқ, ҳозирги вақтда, ҳар қачонгидан ҳам кўпроқ, авиакомпаниялар, автотранспорт
компаниялари ва темир йўллар ушбу муаммони ҳал қилишда кўплаб ташқи омилларни
ҳисобга олишлари керак — об-ҳаво шароитидаги ўзгаришларнинг оқибатларини,
мумкин бўлган тирбандликларни, транспорт вақтининг чекланишини, техник хизмат
кўрсатиш жадвалларини ва бошқа кўплаб омилларни тушуниш.
Компанияларнинг операцион қувватини режалаштириш иккинчи, аммо унчалик
истиқболли
эмас,
бизнинг
фикримизча,
йўналиш
операцион
қувватни
режалаштиришдир. Ушбу йўналиш юк машиналари, поэздлар ва самолётлар учун
юклаш имкониятларини режалаштиришни оптималлаштиришни ва омборларда
ходимларни қайта тақсимлашни режалаштиришни ўз ичига олади.
Кўпинча, ушбу муаммони анъанавий ҳал қилишда ходимларнинг тарихий ўртача ёки
шахсий тажрибаси қўлланилади, бу кўпинча қабул қилинган қарорларнинг
115
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 14-SON (YOʻITJ)
самарасизлигига
олиб
келади.
Бунинг
ўрнига,
кенгайтирилган
таҳлил
имкониятларидан фойдаланган ҳолда, Big Data технологиялари нафақат тарқатиш
тармоғида, балки ташқарида ҳам динамикани баҳолашга имкон беради.
Маълумотларга асосланиб, қувват эҳтиёжларига таъсири моделлаштирилади ва
баҳоланади ҳақиқий вақтда этказиб бериш ҳақида.
Ушбу маълумотлар автоматик равишда омборни бошқариш, тизимлар ва транспорт
занжири бўйлаб сенсор маълумотларидан олинади. Бундан ташқари, мижозларнинг
ташқи маълумотлари асосида талабнинг мумкин бўлган ўзгариши тўғрисидаги
маълумотлар тўпланади. Масалан, рақобатчиларнинг маҳсулот чиқарилиши
тўғрисидаги маълумотлар, талабга таъсир қилиши мумкин бўлган янги кашфиётлар
ёки яширин банкротлик тўғрисидаги маълумотлар.
Бундан ташқари, талабга таъсир қилиши мумкин бўлган тасодифий ҳодисалар
(масалан, бахтсиз ҳодисалар ёки табиий офатлар) аниқланади ва таснифланади. Big
Data технологиясидан фойдаланишга асосланган аниқ прогноз таъминот занжири
узилишларини башорат қилиш ва кутилмаган ҳодисалар таъсирини юмшатиш
имконини беради. Масалан, бундай эчимлар маршрутларда ёки транзит пунктларида
компания томонидан йўқ қилиниши мумкин бўлмаган, аммо уларнинг таъсирини
қайта йўналтириш ёки бошқа жараёнларни тезлаштириш орқали юмшатиш мумкин
бўлган кластерларни самарали равишда башорат қилади.
Бунга АҚШнинг энг йирик темир йўл компанияси бўлган Union Pacific Railroad
компаниясининг тажрибаси мисол бўла олади. Компаниянинг ҳар бир таркибида
термометрлар, акустик ва визуал сенсорлар ва бошқа сенсорлар ўрнатилган бўлиб,
уларнинг маълумотлари ишлов бериш марказига тўпланган. Ушбу марказ шунингдек
об-ҳаво шароити, тормоз тизимларининг ҳолати, композицияларнинг GPS
координаталари тўғрисида маълумотларни олади.
Ишлаб чиқилган модель сизга ғилдираклар ва темир йўлнинг ҳолатини кузатиш ва
бир неча кун ичида поэздларнинг рельсдан чиқиб кетишини башорат қилиш имконини
беради. Бу вақт муаммоларни тезда бартараф этиш, таркибга зарар этказмаслик ва
қолган поэздларнинг кечикишига йўл қўймаслик учун этарли. Натижада компания
таркибларнинг рельсдан чиқиб кетиши сонини 75 % камайтиришга муваффақ бўлди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Big date бўйича 12 та ҳолат: Биг дате пул ишлаб чиқарадиган саноатдан
тасдиқланган мисоллар (2016) [электрон ресурс] //
2. Ерохин, С. Г., Матраэва, Л. В., Филатова, ю.М. (2014) хорижий инвестициялар. М.:
Дашков ва К. 248 б.
3. Измалкова, С. А., Головина, Т. А. (2015) иқтисодий тизимларни бошқаришда "БИГ
ДАТА" глобал технологияларидан фойдаланиш // тула давлат университети
янгиликлари. Иқтисодий ва юридик фанлар. №4-1. 151-158-бетлар.
4. Матраэва, Л. В., башина, О. Э. (2017) хорижий ва маҳаллий компаниялар амалиётида
иқтисодий жараёнларда биг дата технологиясидан фойдаланишнинг замонавий
тенденциялари // Иқтисодиёт ва тадбиркорлик. №5-1 (82-1). 788-791-бетлар.
5. Ишлаб чиқариш соҳасида Биг Дата технологияларидан фойдаланишнинг эттита
ҳолати [электрон ресурс] // Ҳабраҳабр. 3 апрель куни. УРЛ: ҳттпс://;
6. Сунаева, ю. В. (2017) трансмиллийлаштиришнинг Миллий иқтисодиёт учун
оқибатлари // жаҳон тараққиётининг долзарб масалалари ва Россия иқтисодиётини
модернизация қилиш. Курск: университет китоби. 88-93 бетлар;
7. Шавшина, С. А. (2015) Россия давлат секторида катта маълумотлардан фойдаланиш
имкониятлари // Иқтисоди
ёт ва тадбиркорлик. №9-1 (62-1). 321-326-бетлар
