16
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
AXBOROTLASHGAN JAMIYATNING O‘ZIGA XOS JIHATLARI,
AXBOROTLASHGAN JAMIYATDA INSONNING TUTGAN
O‘RNI.
Qodirov Farrux Ergash oʻgʻli
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Informatika va uni oʻqitish metodikasi” kafedrasi mudiri i.f.f.d PhD,
E-pochta: fqodirov@shdpi.uz
Norova Dilobar Bahromovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Matematika va informatika” yoʻnalishi 2-bosqich talabasi
E-pochta: norovadilobar3@gmail.com.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14501658
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 11-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 13-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Mazkur maqola axborotlashgan jamiyatni
insoniyat tarixida bosib oʻtgan yoʻli, uning
ahamiyati va bugungi kunda inson hayotida tutgan
oʻrni
kengroq
yoritilgan.
Mamlakatimizda
jamiyatni axborotlashtirishga qaratilgan bir
qancha ishlar va bu borada olib borilgan sa’y-
harakatlar koʻrsatilib oʻtilgan. Shuningdek, jamiyat
axborot madaniyatiga e’tiborli boʻlishi, undan
toʻgʻri foydalanishi va samarali bilimlardan olish
kerakligi haqida ochib berilgan.
Axborotlashgan
jamiyat,
silivizatsiya,
ierogliflar,
axborot
texnologiyalar, internet, kompyuter,
axborot madaniyati.
Kirish. “
Axborot” so‘zi lotincha informatio so‘zidan olingan bo‘lib, tushitirish, biror narsa va
hodisa haqida ma’lumot berish degan ma’noni bildiradi. Insoniyat axborotni ko‘rish, eshitish
va his qilish orqali qabul qiladi. Bizni o‘rab turgan olam haqidagi tushunchalar, qarashlar va
bilimlarimiz orqali dunyoni anglab, ular haqida axborotga ega bo‘lamiz. Axborot – bu
ma’lumotlarni qabul qilish, uzatish, saqlash va qayta ishlash jarayonidagi mazmunli va foydali
bilimlardir. Axborotlashgan jamiyat bugungi kunda zamonaviy dunyoning rivojlanish
bosqichini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib, axborot va texnologiyalarning ijtimoiy,
iqtisodiy hamda madaniy hayotdagi o‘rni tobora ortib bormoqda. Ushbu jamiyatda axborot
asosiy resurs sifatida qaraladi va texnologiyalar orqali inson faoliyatining barcha jabhalariga
chuqur kirib boradi. Mazkur jarayon faqatgina texnologik rivojlanishni emas, balki
insoniyatning ijtimoiy ongini o‘zgartiruvchi kuch sifatida ham ahamiyatlidir.
Axborotlashgan jamiyatning asosiy xususiyati – insonning bilim va ma’lumotlarni yaratish,
tarqatish va ulardan foydalanishdagi roli tubdan o‘zgarishi bilan bog‘liq. Bu jarayonda inson
axborotni qayta ishlovchi subyekt sifatida nafaqat axborotni iste’mol qiladi, balki uni ishlab
chiqaruvchi va tarqatuvchi asosiy omilga aylanadi. Shu bois, axborotlashgan jamiyatda
insonning o‘rni jamiyatning barcha sohalarida katta ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, bu jamiyatni shakllantirishda axborot texnologiyalari, internet, sun’iy intellekt va
raqamli platformalarning roli beqiyosdir. Ushbu vositalar orqali axborotning global tarqalishi,
yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratilishi va madaniyatlararo muloqotning rivojlanishi
ta’minlanmoqda. Ammo shu bilan birga, axborotlashgan jamiyatda insonning shaxsiy erkinligi,
ma’lumotlarning xavfsizligi va ijtimoiy tenglik kabi muhim masalalar ham dolzarb bo‘lib
qolmoqda. Ushbu mavzu doirasida axborotlashgan jamiyatning o‘ziga xos jihatlari va unda
insonning tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Bu jarayonda jamiyatning rivojlanish istiqbollari,
17
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
insonning ijtimoiy va kasbiy hayotidagi o‘zgarishlari, shuningdek, raqamli dunyo keltiradigan
imkoniyatlar va xavf-xatarlar ko‘rib chiqiladi.
Insoniyatning axboratlashgan jamiyat sari bosib o‘tgan yo‘li.
Insoniyat paydo bo‘lgan
davrdan boshlab to bugungi asrga qadar o‘zining bilimlari va ilmiy izlanishlari natijasida turli
xil sohalarda rivojlanish yo‘llarini bosib o‘tdi.Bu rivojlanish sivilizatsiya deyiladi. Sivilizatsiya
davrning eng muhum jarayoni bu axborot hisoblanadi Axborot insoniyat taraqqiyoti uchun
muhum ahamiyat ega. Tarixga nazar solsak, polyalit davriga kelib insonlar bir-birlari bilan
axborot almashishda va o‘z fikrini bayon qilishda so‘zlardan foydalanishgan. Qadimgi
davrlarda insonlarlar so‘zlar orqali bir-birlaridan informatsiya olishgan, bu jarayon
“informatsion inqilob” atamasi yuzaga kelgan.
Birinchi informatsion inqilob, miloddan avval
Ⅴ
-
Ⅳ
ming yilliklarda Qadimgi Misr, Janubiy
Messopotamiya va Qadimgi Xitoyda yozuvning paydo bo‘lishi edi. Yozuv belgi va rasmlar
shaklida bo‘lib, ierogliflar deb atalgan. Bu ixtiro insoniyat tarixidagi eng katta yutug‘i
hisoblanadi. Endilikda insonlar yozuv orqali o‘z bilimlarni oshirish, ularni saqlash va kelajak
avlorga kerakli ma’lumotlarni yetkazishga imkon beradi
Ikkinchi informatsion inqilob
ⅩⅣ
asrda Yevropada qog‘oz yozish yoyildi, ammo maktab
o‘quvchilari va talabalarga kitob hamon yetishmas edi.
ⅩⅤ
asr o‘rtalarida nemis olimi Iogani
Gutenberg kitob bosishni ixtiro qildi. U kitob bosadigan Matbaa dastgohini kashf qildi. Kitob
ixtiro qilinishi insoniyat tarixida yana bir eng buyuk kashfiyot bo‘ldi. Inson tomonidan
to‘plangan bilimlar va axborotlar kitob orqali tezroq tarqala boshladi. Endi kitobxonlar
kitobdan bilim olishda, zarur axborotlarni saqlashda va kelajak avlod uchun kerakli
ma’lumotlarni qoldirishda yaxshi asos bo‘ldi
Uchunchi information inqilob
Ⅺ
Ⅹ
asr oxirida insoniyat tarixida aloqa vositalar davri bo‘ldi.
Ⅺ
Ⅹ
asrning birinchi choragida electromagnet, telegraf, 80 yillarda yillarda telefon kashf
qilindi. Yana bir kashfiyotlardan biri radio va televideniya ixtiro qilindi. 1885 yili Nemis olimi
Genrix Gerts rodio to‘lqinlarini yaratdi. 1901 yili esa Italiya olimi Markoni izlanishlari
sharofati bilan radio eshittirish yuzaga keladi. Aloqa vositalari telefon, telegraf, radio va
televideniya axborot uzatish va tarqatish yanada tez va samarili bo‘ldi. 1939 yillarda AQSh va
Angiliyada uzatuvchi va qabul qiluvchi tarmoqlar ish boshladi. Faqatgina Britaniya orollarida
yigirma ming priyomnik ishlar edi. Radio vositasida millionlab kishilar ro‘y berayotgan voqiya
hodisalardan va madaniyat yutuqlaridan muntazam ravishda xabardor bo‘lib turdilar.
To‘rtinchi information inqilob
ⅩⅩ
asrning 70 yillarida mikroprosessorli texnika va
personalkompyuterlar paydo bo‘ldi.Yaratilgan texnika yangilik axborotlarni saqlash, izlash,
tarqatish va uzatish yanada chuqur bilimlarni keng tarqalishiga sabab bo‘ladi. Aynan bu
jarayon “Axborotlashgan jamiyat” atamasiga asos soldi. “Axboratlashgan jamiyat” atamasi
birinchi bo‘lib, Yaponiyada paydo bo‘lgan. 1961yilda Kisho Kurokava va Tadao Umesao
o‘rtasida bo‘lgan suhbatda paydo bo‘lgan. Keyinchalik bu atama T. Umesao va F. Machlup
asarlarida qo‘llashgan. Yaponlarning fikricha axboratlashgan jamiyatda kompyuterlash
jarayoni odamlarga axborot manbalaridan foydalanishishlab chiqarish sohalarda axborotni
qayta ishlashni yuqori darajada avtomatlashtirishni taminlaydi. Jamiyat rivojlanishida
axborot moddiy mahsulot emas, balki bo‘lmog‘i. lozim.1992 yilda axborotlashgan jamiyat
atamasi G‘arb davlatlarida qo‘llanila boshlandi.
Axborotlashgan jamiyat – bu fuqorolar bilimini ishlab chiqarish, saqlash, qayta ishlash,
uzatish va tarqatish jarayonidir. Axborotlashgan jamiyat eng muhim ijtimoiy, iqtisodiy va
madaniy faoliyatga aylangan jamiyat. Axborot texnologiyalari turmush tarzini va qadryatlar
tizimini o‘gartiradi Masalan, qanday ishlash va biznes qilish, kelajak avlodga qanday ta’lim
berish o ‘qib-o rganish va izlanish zamonaviy axborot texnalogiyalarning ta’siridir. Axborot
texnalogiyalar tufayli insonning faoliyati, yashash sharoitiva uning muloqotidunyo ishlab
chiqargan sivilizatsiyasi ishlab chiqqan tajribasi, bilimva ma’naviy qadriyatlarni jalb etish
behad kengaymoqda. Bu o‘z navbatida, jamiyatning yuqori darajada axborotlashganjamiyat
18
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
bo‘lishini
talab
etadi.
Axborotlashgan
jamiyatda
fuqorolar,tashkilotlarlar
va
davlatningaxborotga bo‘lgan ixtiyojini qondirishda hamma sharoitlar yaratilgan. Jamiyat
fuqorolari axborot madaniyatiga ega bo‘lishi, ya’ni axborot tizimlariva texnologiyalaridan
foydalanishni bilish zarur.
Axborot texnalogiyalarsiz hayotni tasvvur qilish qiyin. Axborot tashkilotlarda, ta’lim
muassalarida va shu kabi turli sohalar rivojida munosib o‘rin egallaydi. Axborotlashgan
jamiyatda axborot insonlarning bilim olish jarayonida asosiy manbadir. Kitob, internet
resuslari, ilmiy maqolalar, o‘quv materiallari insonlarni yangi bilim va malakasini oshiradi.
Axborotlashgan jamiyarni rivojlantirishda mamlakatimizda internet tarmog‘iga ulanish,
geografik joylashuvidan qa’tiy nazar fuqorolarning o‘sib borayotgan axborotga ehtiyojlarini
qondirish maqsadida palasali simsiz va mobil texnologiyalar rivojlantirildi. Bu esa jamiyatda
axborotni sifatli, tez yetkazish va fuqorolarni axborot bilan taminlashga yo‘l ochib
berilishidir.Axborot texnalogiyalar bizning ihtiyojlarimizdan kelib chiqqan holda qilishimiz
kerak bo‘lgan maqsad va vazifalarimizni oson tatbiq etishimizga imkon beradi.
Axborotlashgan jamiyat insoniyat hayotidagi ijobiy ta’sirlarini ko‘rish mumkun. Eng avvalo
insonlar o‘zlariga kerakli turli manbalarni, bilim va ma’lumotlarni tez va oson olishni
ta’minlaydi Internet va axborot texnologiyalar orqali onlayn ta’lim resuslari, kurs va dasturlar
ta’lim olishni osonlashtiradi. Bundan tashqari ijtimoiy tarmoq va messaging ilovalari
odamlarni bir birlari bilan muloqatini, ijtimoiy aloqalarini va fikr almashishlariga yordam
beradi. Ayniqsa ITva texnolodiya sohalari iqtisodiy o‘sish va rivojlanishni ta’minlaydi,yangi
imkoniyatlarni yaratishga hissa qo‘shadi.
Haqiqatdan ham axboratlashgan jamiyat fuqorolarga ijobiy va foydali ta’srlari ko‘p, lekin
undan noto‘g‘ri foydalanish natijasida sabiy oqibatlarga olib kelishi mumkun. Birinchi
navbatda shaxsiy aloqalarni kamaytiradi va bolalar tarbiyasida nojo‘ya ta’sir ko‘rsatadi,
shuningdek yolg‘on axbarotlar tarqalishida jamiyatda noto‘g‘ri tushuncha va fikrlar paydo
bo‘lishiga olib keladi. Eng hafvli tomoni kiberhujumlar, xakerlik va shaxsiy ma’lumotlarga
noqonuniy kirish holatlari ko‘payadi.
Xulosalar va takliflar.
Xulosa qilib shuni aytish lozimki, axborothayotimizning barcha
jabhalariga ta’sir qiluvchi, bilimlarni oshiruvchi ijtimoiy aloqalarni samarali olib boruvchi va
ishlab chiqarish uchun zarur vosita. Axborotlashgan jamiyatdainson jamiyatning har bir
sohasida faol ishtirok etuvchi, axborotni ishlab chiqaruvchi va tarqatuvchi. Shuningdek
texnolagiyalardan samarali foydalanishda intiluvchi asosiy subyekt hisoblanadi.
Ⅹ
Ⅺ
asr axborot va kommunikatsiya texnalogiyalari asridir. Axborotlashgan jamiyatda
axborotlarni to‘plash, saqlash, tarqatish va ulardan foydalanishda madaniyat va odob axloq
qoidalar bilan bog‘liq holda ishlatiladigan jaroyon axborot madaniyati deyiladi. “Axborot
madaniyati” tushunchasi odamlar hayotining axborotlardan to‘ri foydalanishda axborot
muhuti qonunlarini bilishini va axborot oqimlarini boshqarish qobiliyatini talab qiladi.
Hozirgi vaqtda axborot oqimlarining yig‘indisi shunchalik katta va xilma-xil bo‘lib, undagi
ma’lumotlar odamlar hayoti uchun qanchalik muhum va samaraliligini bilish va undan qanday
foydalanishni bilish zarur. Axborot madaniyatida insonlar axborotni qabul qilishda va
uzatishda uni ishonchliligini, yangiligini, dolzarbligini ko‘rib chiqish, axborot manbasi muallifi
va uning maqsadini tahlil qilish muhim.
Jamiyat va shaxsning axborot madaniyati insonni uzluksiz tarbiyalash imkoniyaatini
ta’minlashi va uning qabul qilingan qarorlarining ma’suliyatini oshirishi kerak. Axborot
madaniyatida vaziyatni har tomonlama tahlill qilish asosida mustaqil ravishda bilimlarni
oshirish va o‘z xatti-harakatlarini tartibga solishda qodir bo‘lishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
F Qodirov. Aholiga tibbiy xizmatlar ko'rsatishning rivojlanishini iqtisodiy-matematik
modellashtirish. Scienceweb academic papers collection . 2023/1/1.
2.
F Qodirov. Zamonaviy to'lov tizimlari tahlili va elektron pul birliklari. Scienceweb
academic papers collection. 2023/1/1.
19
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
3.
Farrux Qodirov. Zamonaviy trenajyor va simulyatsiya qiluvchi dasturlarning hozirgi
kundagi ahamiyati. Scienceweb academic papers collection. 2023/1/1
4.
Farrux Qodirov. BUSINESS INNOVATION MODEL OF INCOME AND COSTS FROM THE
PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION. Scienceweb academic papers
collection. 2023/1/1
5.
Farrux Qodirov. ECONOMIC-MATHEMATICAL MODELING OF THE DEVELOPMENT OF
THE PROVISION OF MEDICAL SERVICES TO THE POPULATION. Scienceweb academic papers
collection. 2023/1/1
6.
Farrux Qodirov. THE PLACE OF ECONOMETRICAL MODELING OF HEALTHCARE
QUALITY IMPROVEMENT IN THE DIGITAL ECONOMY.
Scienceweb academic papers
collection. 2023/1/1
7.
Farrux Qodirov. DEVELOPMENT OF SCIENTIFIC AND TECHNOLOGICAL SYSTEM OF
MANAGEMENT OF INDUSTRIAL ENTERPRISES. Scienceweb academic papers collection.
2023/1/1
8.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "CREATION OF ELECTRONIC MEDICAL BASE WITH THE
HELP
OF
SOFTWARE
PACKAGES
FOR
MEDICAL
SERVICES
IN
THE
REGIONS." Conferencea (2022): 128-130.
9.
Ergash o’g’li, Qodirov Farrux. "IMPORTANCE OF KASH-HEALTH WEB PORTAL IN THE
DEVELOPMENT OF MEDICAL SERVICES IN THE REGIONS." Conferencea (2022): 80-83.
10.
Qodirov, Farrux. "THE ROLE OF ICT IN THE DEVELOPMENT OF HEALTH
SERVICES." RAQAMLI TRANSFORMATSIYA JARAYONIGA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI
JORIY ETISHDA MA’LUMOTLARNI HIMOYALASH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI MA’RUZALAR TO’PLAMI (2022).
11.
Фаррух Қодиров. Аҳолига хизмат кўрсатиш соҳасининг моделлаштиришни
тизимли имитация қилиш. Biznes-Эксперт. Том 173. Номер №5. Страницы 102-106. Дата
публикации 2022.
12.
Farrux, Qodirov. "Foreign experience in the development of medical services to the
population." Хоразм Маъмун академияси (2022).
13.
ҚОДИРОВ,
Фаррух.
"АҲОЛИГА
СОҒЛИҚНИ
САҚЛАШ
ХИЗМАТЛАРИ
КЎРСАТИШНИНГ ИЖТИМОИЙ-ИҚТИСОДИЙ РИВОЖЛАНИШИ ТАҲЛИЛИ." AGRO
ILM (2022).
14.
Qodirov, Farrux. "VEKTOR VA SKALYAR MAYDONLAR. GRADIYENT VA YO’NALISH
BO’YICHA HOSILA. DIVERGENSIYA VA ROTOR. SATH CHIZIQLARI. GRADIYENT MAYDONLAR.
OQIMLAR." Analytical Journal of Education and Development (2022).
15.
Qodirov,
Farrux.
"FURYE
QATORI
FUNKSIYALARNI
FURYE
QATORIGA
YOYISH." МАТЕМАТИК ФИЗИКА ВА МАТЕМАТИК МОДЕЛЛАШТИРИШНИНГ ЗАМОНАВИЙ
МУАММОЛАРИ Халқаро илмий-амалий анжуман материаллари тўплами (2021).
16.
Qodirov, Farrux. "MASOFAVIY TA’LIMDA MOODLE. TUITKF. UZ PLATFORMASINING
O’RNI VA AHAMIYATI." ИЖТИМОИЙ СОҲАЛАРНИ РАҚАМЛАШТИРИШДА ИННОВАЦИОН
ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИНГ ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ РЕСПУБЛИКА ИЛМИЙ-АМАЛИЙ
АНЖУМАНИ МАЪРУЗАЛАР ТЎПЛАМИ (2020).
17.
Qodirov, Farrux. "RASPBERREY PI QURILMASINING TEXNIK XUSUSIYATLARI VA
UNING
IMKONIYATLARI."
ИЖТИМОИЙ
СОҲАЛАРНИ
РАҚАМЛАШТИРИШДА
ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИНГ ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ РЕСПУБЛИКА ИЛМИЙ-
АМАЛИЙ АНЖУМАНИ МАЪРУЗАЛАР ТЎПЛАМИ (2020).
18.
Qodirov, Farrux. "PROTECTING WEBSITES FROM VARIOUS ATTACKS." АХБОРОТ-
КОММУНИКАЦИЯ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ
ШАРОИТИДА
ИННОВАЦИЯЛАР мавзусидаги Республика илмий-амалий анжуман МАЪРУЗАЛАР
ТУПЛАМИ (2019).
19.
Кодиров, Ф. "PROTSESS RAZRABOTKI IGROVOGO DVIJKA UNITY." Scienceweb
academic papers collection (2019).
