80
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
YAPON VA O‘ZBEK XALQ MAQOLLARIDA YAXSHILIK VA
YOMONLIK TUSHUNCHASI: ZOONIM KOMPONENTLI
FRAZEOLOGIK BIRLIKLARI ASOSIDA
Miraximova Malika Inomjon qizi
OʻzDJTU magistranti
M.X.Umarova
OʻzDJTU katta o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14538898
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 21-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada zoonim komponentlarni, ya’ni
hayvonlar nomlarini o‘z ichiga olgan yapon va
o‘zbek xalq maqollari madaniy o‘ziga xoslikning
muhim unsurlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Har ikki
xalq maqollari tahlil qilinib, ularda zoonimlar
hayotiy
saboqlar,
axloqiy
tushunchalar
ifodalangan.
Zoonimli
yapon
maqollarida
ko‘pincha xatoning muqarrarligi, uyg‘unlikning
ahamiyati
kabi
falsafiy
jihatlarga
e’tibor
qaratilgan bo‘lsa, o‘zbek maqollarida ishonch va
ehtiyotkorlik bilan bog‘liq amaliy hayotiy
maslahatlarga e’tibor qaratilgan. Shuningdek,
maqolada
Yaponiya
va
O‘zbekiston
madaniyatlarida hayvonlarni idrok etishdagi
o‘xshashlik va farqlar ochib berilgan holda qiyosiy
tahlil qilingan.
yapon maqollari, o‘zbek maqollari,
zoonimik
komponentlar,
zoonimlar,
xalq
hikmatlari,
madaniyat, frazeologik birliklar,
falsafa,
amaliy
maslahatlar,
qiyosiy tahlil.
KIRISH.
Maqollar har qanday xalq madaniy merosining muhim qismidir. Ular asrlar davomida
to'plangan tajriba, qadriyatlar va me'yorlarni aks ettirib, xalq donoligini o'z ichiga olgan
ixcham va ifodali bayonotlarni ifodalaydi. Maqollarni umrboqiy, hayotiy saboqlar, madaniy
an’analar va umume’tirof etilgan haqiqatlarni yetkazuvchi qisqa so‘zlar deb ta’riflash mumkin.
Maqollarning semiotik tuzilishi va ularning qisqaligi ularni eslab qolishni osonlashtiradi,
shuning uchun ular ko'p avlodlar davomida saqlanib qoladi va jamiyatga ta'sir qilishda davom
etadi.
Maqollarning asosiy jihatlaridan biri ularning madaniyat va milliy mentalitet bilan
bog‘liqligidir. Maqollar orqali biz nafaqat til xususiyatlarini, balki muayyan xalq
dunyoqarashining xususiyatlarini ham o'rganishimiz mumkin. Masalan, maqollarda ko'pincha
ma'lum bir madaniyat vakillari uchun tushunarli bo'lgan madaniy ahamiyatga ega bo'lgan
tasvirlar va belgilar mavjud. Ularda tarixiy voqealar, folklor va an'anaviy qarashlarga ishoralar
bo'lishi mumkin, bu ularni milliy o'ziga xoslikning ajralmas qismiga aylantiradi.
Yapon va o‘zbek madaniyatida hayvonlar obrazi orqali yaxshilik va yomonlikni idrok etishda
o‘ziga xos yondashuvlar mavjud bo‘lib, bu maqollarda namoyon bo‘ladi. Yapon
madaniyatidagi hayvonlar ko'pincha axloqiy fazilatlar bilan bog'liq bo'lgan xarakter
xususiyatlari haqida tasavvur hosil qiladi. Masalan, turna va tulki kabi hayvonlarga kontekstga
qarab ijobiy va salbiy xususiyatlar beriladi. Yapon maqollari hayvonot dunyosining ko'p
81
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
qatlamli idrokini ifodalaydi, unda har bir hayvon ma'lum bir joyni egallaydi va tegishli axloqiy
fazilatlarni ifodalaydi.
O‘zbek madaniyatida maqollardagi hayvon komponentlari ham katta ramziy o‘rin tutadi. Bo'ri,
eshak va tuya kabi hayvonlar yaxshilik yoki yomonlik tushunchasi bilan bog'liq bo'lgan turli
xarakter xususiyatlarini anglatadi. Misol uchun, bo'ri ko'pincha tajovuzkorlik va ayyorlik kabi
salbiy xususiyatlar bilan bog'liq bo'lsa, tuya mehnatsevarlik va sabr-toqatni, ijobiy deb
hisoblangan fazilatlarni anglatadi. Demak, o‘zbek madaniyati maqollarida hayvon obrazlari
orqali ijtimoiy me’yorlar, axloqiy ko‘rsatmalar o‘z ifodasini topgan.
Yapon va o‘zbek maqollarini solishtirganda yaxshilik va yomonlik timsoli bo‘lgan hayvonlarni
tanlashga har bir davlatning madaniyati va an’analari ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rish mumkin.
Yapon maqollarida maymun, tulki kabi hayvonlar tasvirlangan bo‘lsa, o‘zbek maqollarida
O‘rta Osiyoda keng tarqalgan tuya, ot, qo’y va burgut kabi jonivorlar ko’p uchraydi. Bu farqlar
yaxshilik va yomonlik tasvirlari qanday idrok etilishi va talqin qilinishini aniqlashda madaniy
kontekstning muhimligini ta'kidlaydi.
Zoonimik komponentli frazeologizmlar xalq dunyoqarashi va an’analarini aks ettiruvchi til
madaniyatining muhim elementini ifodalaydi. Zoonimlarni (hayvon nomlarini) o‘z ichiga
olgan yapon va o‘zbek maqollari madaniy o‘ziga xoslikni shakllantirishda, donishmandlikni
avloddan-avlodga yetkazishda katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada Yaponiya va
O‘zbekiston xalq maqollarida zoonimlarning qo‘llanilishi, ularning ma’nolaridagi o‘xshash va
farqli tomonlari ko‘rib chiqiladi.
1. Zoonimli yapon maqollari
Yapon tili hayvonlarning nomlarini o'z ichiga olgan maqollarga boy. Yapon maqollaridagi
zoonimlar ko‘pincha hayvonlarning xulq-atvori, ularning xususiyatlari yoki odamlar
hayotidagi o‘rni bilan bog‘liq muhim axloqiy yoki falsafiy g‘oyalarni ta’kidlash uchun
ishlatiladi.
Masalan, "
猿も木から落ちる
(Saru mo ki kara ochiru), so‘zma-so‘z tarjimasi “Maymun ham
daraxtdan qulaydi” degan maqol (Saru mo ki kara ochiru) eng tajribali kishilar ham xatoga
yo‘l qo‘yishi mumkinligiga ishora qiladi. Bu yerda maymun tajriba va epchillikni anglatadi,
ammo maqol eng epchil va uquvlilar ham xato qilishdan holi emas ekanligini ta’kidlaydi.
Yana bir mashhur yapon maqoli - "
犬 猿の 仲
(Inu to saru no naka), bu maqol so'zma-so'z
tarjimada "it va maymun o'rtasidagi munosabat" degan ma'noni anglatadi. Bu ibora bir-biri
bilan til topisha olmaydigan odamlarni tasvirlash uchun ishlatiladi, go‘yo it va maymun doimo
qarama-qarshi bo'lgani kabi.
「狐の嫁入り」
("Kitsune no yomeiri") - "Tulkining turmushga chiqishi". Bu ibora quyoshli ob-
havo paytida kutilmagan yomg'irni anglatadi, bu aldamchilik yoki mistik hodisalarni anglatadi.
Bu iborada tulki ayyorlik va sehr bilan bog'liq bo'lib, asosan salbiy obraz sifatida qabul
qilinadi.
1
国立国語研究所
. (2003).
日本語の諺辞典
.
東京
:
小学館
.
2
森田良行
. (2001).
動物を通して見る日本の文化
.
東京
:
講談社
.
82
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Yapon maqollaridagi zoonimlar ko'pincha uyg'unlik, sabr-toqat va mehnatsevarlik muhimligi
kabi madaniy jihatlarni ta'kidlash yoki haddan tashqari o'ziga ishonish xavfidan ogohlantirish
uchun xizmat qiladi. Ushbu maqollarda yapon madaniyati hayvonlar obrazlari orqali yaxshilik
va yomonlik tushunchalarining turli sifat va jihatlarini qanday ifodalashini ko‘rsatadi.
Hayvonlar ko'pincha ma'lum axloqiy kategoriyalar bilan bog'lanadi va yapon maqollari bu
ma'nolarni avloddan-avlodga yetkazish uchun xizmat qiladi.
2. Zoonimli o`zbek maqollari
O‘zbek tilida ham zoonimlar qo‘llanilgan ko‘plab maqollar mavjud bo‘lib, yapon madaniyatida
bo‘lgani kabi bu maqollarda ham hayvonot dunyosini kuzatishlar asosida axloqiy saboqlar,
hayotiy ko‘rsatmalar berilgan.
Shunday maqollardan biri “Tuya berganga ishona berma”
. O‘zbek madaniyatida tuya boylik
va kuch-quvvat timsoli bo‘lsa-da, maqolda haddan tashqari ishonch xato bo‘lishi
mumkinligidan ogohlantiriladi.
Yana bir o‘zbek maqolida “Itga yomg‘ir yoqmas”
bo‘lib, bu ibora istalmagan holat yoki
odamga yoqimsiz narsaga ishora qilish uchun ishlatiladi.
Tuyali boy – dunyoli boy.
Tuyaning dumi kalta bo’lsa ham,
tulkidan dum so’ramas.
Ushbu maqollarda tuya timsoli mehnatkashlik, matonat va boylikni ifodalaydi. Ikki
o‘rkachli tuya timsoli – chidamlilik, kuchlilik, g‘alaba va farovonlikni aks ettiruvchi belgi
hamda tarixda Buxorxudotlarning ramzlaridan biri, umrboqiylik, kuch-quvvat va donolikni
tasvirlaydi.
Yapon maqollarida bo‘lgani kabi o‘zbek maqollaridagi zoonimlarda ham mehnatga hurmat,
munosabatlarda ehtiyotkorlik, qarorlar yaxshilab o’ylangandan so’ng qabul qilinishi zarurligi
kabi ijtimoiy-madaniy jihatlar o‘z ifodasini topgan.
Qiyosiy tahlil
Zoonimlarni o‘z ichiga olgan yapon va o‘zbek maqollarida ham o‘xshashlik, ham farqlar
mavjud. Ikkala madaniyat ham hayvonlardan xalq donoligini yetkazish uchun ramz sifatida
foydalanadi. Biroq yapon maqollarida aksariyat falsafiy jihatlar, ichki uyg‘unlikning ahamiyati
ta’kidlangan bo‘lsa, o‘zbek maqollarida asosan amaliy hayot saboqlari, yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan xavf-xatar yoki yolg‘ondan ogohlantirish bilan bog‘liqdir.
Masalan, yapon maqolida maymun daraxtdan yiqilib tushdi, o‘zbek maqolida tuya bergan
odamga ishonmaslik to‘g‘risidagi maqollarda ham insonlar qanchalik tajribali va qudratli
bo‘lmasin, xato qilishlari yoki g‘arazli niyatlari borligini ta’kidlaydilar. Biroq, yaponcha
versiyada xatolarning muqarrarligi g'oyasiga e'tibor qaratilgan bo'lsa, o'zbek maqolida
ishonchda ham ehtiyot bo'lish kerakligi haqida ogohlantiriladi.
3
Azizov, A. (2005). O`zbek xalq maqol va matallari. Toshkent: Muxlis.
4
. Hamidov, U. (2010). O‘zbek adabiyotidagi frazeologizmlar. Toshkent: Universitet nashriyoti.
83
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
XULOSA
Yapon va o‘zbek xalq hikmatlaridagi zoonimik komponentli frazeologizmlar nafaqat hayot
saboqlarini, balki bu ikki xalqning madaniy xususiyatlarini yanada chuqurroq anglash
imkonini beradi. Har ikki xalq geografik uzoqligi va urf-odatlari farqiga qaramay, donolik,
ehtiyotkorlik, ichki uyg‘unlik kabi o‘xshash tushunchalarni ifodalashda zoonimli maqollardan
foydalanadi. Ushbu maqollarni o'rganish qadriyatlar va bilimlarning avloddan-avlodga til
orqali o'tishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI (REFERENCES):
1.
国立国語研究所
. (2003).
日本語の諺辞典
.
東京
:
小学館
.
2.
森田良行
. (2001).
動物を通して見る日本の文化
.
東京
:
講談社
.
3. Azizov, A. (2005). O`zbek xalq maqol va matallari. Toshkent: Muxlis.
4. Hamidov, U. (2010). O‘zbek adabiyotidagi frazeologizmlar. Toshkent: Universitet nashriyoti.
5. Maxamatova M. “O’zbek xalq maqollarida zoomorf kodlarning ifodalanishi” 2022y.
6. Muxammadaliyeva Sh. “Hayvonlar bilan bog’liq ramzlar talqini” 2022y.
