TABIIY POLIMERLARNI OLISHDA XITOZAN ISHLAB CHIQARISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

62

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)

TABIIY POLIMERLARNI OLISHDA XITOZAN ISHLAB

CHIQARISHNING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

J.M.Sharopov

Islom Karimov nomidagi Toshkent Davlat Texnika Universiteti stajyor-

tadqiqotchisi

https://doi.org/10.5281/zenodo.14515763

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 11-dekabr 2024 yil

Ma’qullandi: 13-dekabr 2024 yil

Nashr qilindi: 17-dekabr 2024 yil

Ushbu

maqolada

xitozanni

ishlab

chiqarishning zamonaviy texnologiyalari va

innovatsion usullari, xususan, past haroratli ishlov

berish jarayonlari asosida ishlab chiqarishning

afzalliklari va samaradorligi muhokama qilingan.

Tadqiqotlarda xitozan sifatini yaxshilash, ekologik

xavfsiz texnologiyalarni joriy qilish va uning

qo‘llanilish doirasini kengaytirish masalalari

yoritilgan.

Shuningdek,

ilmiy

tadqiqotlarda

foydalanilgan

zamonaviy

usullar,

ularning

natijalari va xitozan asosidagi materiallarning

turli sohalardagi qo‘llanilishi o‘rganilgan.

Xitozan, tabiiy polimerlar,

past

haroratli

ishlov

berish,

zamonaviy texnologiyalar, ekologik

xavfsizlik,

materiallar

modifikatsiyasi,

biomateriallar,

xitozan asosidagi materiallar.

Xitozanning olinishi

ilmiy doiralarda keng qamrovli tadqiqot mavzusiga aylangan. Xitozan

— tabiiy polimer bo‘lib, u biologik degradatsiyaga uchraydi, ekologik xavfsiz va tibbiyot,

qishloq xo‘jaligi, ozuqa sanoati kabi sohalarda keng qo‘llaniladi. Ushbu tadqiqotda 10 ta

muhim maqola asosida xitozan olishning turli usullari va ularning qo‘llanilishi tahlil qilindi.

Grzybek, P., Jakubski, Ł., & Dudek, G. (2022)

,

Neat Chitosan Porous Materials: A Review of

Preparation, Structure Characterization and Application

nomli maqolasida xitozan asosida

g‘ovakli materiallarni kriogen fazaviy ajratish texnologiyasi yordamida olishni ko‘rib chiqdi.

Ushbu usul, xitozanning struktura va xususiyatlarini yaxshilashga xizmat qiladi. Ular xitozan

materiallarining xususiyatlarini aniqlashda zamonaviy usullardan foydalanganligi aytib

o'tilgan.

1-rasm:Xitozan strukturasi

Wang, J., & Zhuang, S. (2022)

,

Chitosan-based materials: Preparation, modification and

application

nomli maqolasida kriogen usullar yordamida xitozanni qayta ishlash jarayonlarini

63

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)

tahlil qilgan. Mualliflar kriogen sharoitlarning moddiy xossalarni yaxshilash va atrof-muhitga

zarar yetkazmaslik imkonini taqdim etishini ta'kidlagan.

No, H. K., & Meyers, S. P. (1995)

,

Preparation and characterization of chitin and chitosan—a review

nomli maqolasida chitin va

xitozan olishning kriogen usullari haqida yozilgan. Mualliflar past haroratda alkali ishlov

berishning mahsulot sifatini sezilarli darajada yaxshilashiga urg‘u bergan.

Aranaz, I., Alcántara, A. R., va boshqalar(2021)

,

Chitosan: An overview of its properties and

applications

nomli maqolasida kriogen usullar orqali xitozanning fizik-kimyoviy xossalarini

yaxshilash imkoniyatlari o‘rganilgan. Ular kriogen modifikatsiya xitozan biologik faolligini

oshirishini qayd etgan.

Guibal, E. (2005)

,

Heterogeneous catalysis on chitosan-based materials:

A review

nomli maqolasida kriogen sharoitda tayyorlangan xitozan materiallarining katalizda

qo‘llanish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Mualliflar kriogen usullar ekologik xavfsizlikni

ta'minlashi va yuqori katalitik samaradorlikka ega ekanligini ta'kidlagan.

2-rasm:Xitin va xitozan monomerlari,xitozanning molekulyar tuzilishi

Mohan, K., Ganesan, A. R., va boshqalar(2022)

,

Green and eco-friendly approaches for the

extraction of chitin and chitosan: A review

nomli maqolasida ekologik xavfsiz texnologiyalarni

qo‘llagan holda xitozan olish usullari ko‘rib chiqilgan. Mualliflar kriogen usullarning

64

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)

chiqindilarni minimallashtirishdagi ahamiyatini qayd etgan.

Huq, T., Khan, A., va

boshqalar(2022)

,

Sources, production and commercial applications of fungal chitosan: A

review

nomli maqolasida zamburug‘dan xitozan olish usullari va kriogen usullarning energiya

samaradorligi o‘rganilgan. Ular kriogen texnologiyalarni zamonaviy ekologik echim sifatida

ko‘rsatgan.

Pellis, A., Guebitz, G. M., & Nyanhongo, G. S. (2022)

,

Chitosan: sources, processing

and modification techniques

nomli maqolasida kriogen usullarning xitozanni qayta ishlash va

undan turli materiallar yaratish imkoniyatlari o‘rganilgan. Mualliflar kriogen jarayonlarni

material sifatini oshirish uchun foydali deb baholagan.

Souza, V. G. L., va boshqalar(2020)

,

Chitosan composites in packaging industry—current trends and future challenges

nomli

maqolasida kriogen texnologiyalarning qadoqlash sanoatida xitozan asosidagi materiallarni

ishlab chiqarishga ta’siri o‘rganilgan. Ular kriogen texnologiyalar ekologik yechim ekanligini

ta'kidlagan.

Isomitdinova, D. S., & Ikhtiyarova, G. A. (2024)

,

Study of the physical-chemical properties of

chitosan synthesized by the cryogenic method from Apis Mellifera bees

nomli maqolasida

kriogen usullar yordamida xitozan olishning fizik-kimyoviy xususiyatlari o‘rganilgan. Ular

kriogen texnologiyaning xitozan biokimyoviy faolligini oshirishda yuqori natijalar

ko‘rsatishini ta'kidlagan.
Yuqoridagi tadqiqotlar xitozan olish va uni qo‘llashda kriogen texnologiyalarning ahamiyatini

tasdiqlaydi. Ushbu usullar mahsulot xossalarini sezilarli darajada yaxshilashga yordam beradi

va ekologik xavfsizdir. Xususan, kriogen usullarning energiya samaradorligi va ishlab

chiqarishdagi barqarorligi, ushbu texnologiyalarni kelajak uchun istiqbolli deb bilishga asos

bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:

1.

Grzybek, P., Ł. Jakubski, and G. Dudek. "Neat Chitosan Porous Materials: A Review of

Preparation, Structure Characterization and Application."

International Journal of Molecular

Sciences

23, no. 17 (2022): 9932.

2.

Wang, J., and S. Zhuang. "Chitosan-Based Materials: Preparation, Modification and

Application."

Journal of Cleaner Production

2022.

3.

No, H. K., and S. P. Meyers. "Preparation and Characterization of Chitin and Chitosan—

A Review."

Journal of Aquatic Food Product Technology

4, no. 2 (1995): 27-52.

4.

Aranaz, I., A. R. Alcántara, M. C. Civera, C. Arias, B. Elorza, and others. "Chitosan: An

Overview of Its Properties and Applications."

Polymers

13, no. 19 (2021): 3256.

5.

Guibal, E. "Heterogeneous Catalysis on Chitosan-Based Materials: A Review."

Progress

in Polymer Science

30, no. 1 (2005): 71-109.

6.

Mohan, K., A. R. Ganesan, P. N. Ezhilarasi, and others. "Green and Eco-Friendly

Approaches for the Extraction of Chitin and Chitosan: A Review."

Carbohydrate Polymers

285

(2022): 119240.
7.

Huq, T., A. Khan, D. Brown, N. Dhayagude, Z. He, and others. "Sources, Production and

Commercial Applications of Fungal Chitosan: A Review."

Journal of Bioresources and

Bioproducts

2022.

8.

Pellis, A., G. M. Guebitz, and G. S. Nyanhongo. "Chitosan: Sources, Processing and

Modification Techniques."

Gels

8, no. 7 (2022): 393.

65

YANGI O'ZBEKISTON ILMIY

TADQIQOTLAR JURNALI

www.in-academy.uz

1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)

9.

Souza, V. G. L., J. R. A. Pires, C. Rodrigues, I. M. Coelhoso, and others. "Chitosan

Composites in Packaging Industry—Current Trends and Future Challenges."

Polymers

12, no.

2 (2020): 417.
10.

Isomitdinova, D. S., and G. A. Ikhtiyarova. "Study of the Physical-Chemical Properties of

Chitosan Synthesized by the Cryogenic Method from Apis Mellifera Bees."

Technical Science

2024.