122
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
QURILIS TARAWINDA SEMENTTEN KEŃ TÚRDE
PAYDALANÍW
Nasurıllaeva Jupargúl Júginis qızı
Ilimiy basshı:
Stajyor- oqıtıwshı
QMU.Qurılıs injenerligi baǵdarı
1-kurs studenti.R.Rzamuratov
https://doi.org/10.5281/zenodo.14552413
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 24-dekabr 2024 yil
Usı maqalada qurılıs tarawında sementten
keń túrde paydalanıw haqqında aytıladı
bekkemlik,shıdamlılıq,mortlıq,suw
ótkermew,jol
qurılısı,imarat
qurılısı,infrastruktura.
Cement hám onıń túrleri.
1.Bekkemligi: Cementtiń eń áhmiyetlisi ózgesheliklerinen biri bekkemlik. Ol beton, gerbish
hám basqa qurılıs materiallarına bekkemlik beredi.
2.Shıdamlılıǵı: Cementten tayarlanǵan materiallar hár túrli hawa-rayına sharayatına shıdamlı
boladı.
3.Mortlıǵı: Cementtiń áhmiyetli ózgesheliklerinen biri mortlıq
4.Suw ótkermew: Cement beton hám basqa
qurılıs materialları suw ótkermeytuǵın qásiyetke iye.
Cement (latınsha: caementum - shaǵal, shaqmaq) - jasalma organikalıq emes untaq tárizli
baylawshı mineral. Cement dáslep 1824-jılı Angliyanıń qublasındaǵı Portlend qalası janında
(portlandsement atı sonnan) inglis oylap tabıwshısı J.Aspdin tárepinen belgili bir qatnasta
qosılǵan hák hám topıraq aralaspasın kúydirip alınǵan. XIX ásirdiń 30-jıllarınan baslap Ullı
Britaniya, AQSH, Rossiya, Germaniyada cement zavodları qurıla basladı. XIX ásirdiń 70-
jıllarına kelip cement jáhán qurılıs texnikası rawajlanıwınıń tiykarǵı baǵdarın belgilep,
jıynalatuģın temirbetonnıń oylap tabılıwına alıp keldi. XX ásir dawamında dúnyanıń
rawajlanǵan mámleketlerinde Cement sanaatı joqarı pátlerde ósti hám cement islep
shiǵarıwdıń ulıwma kólemi 1500 mln. tonnanı quradı (1998). Orta Aziyada birinshi bolǵan
Xilkovo (házirgi Bekabad) cement zavodı 1913-jildan baslap qurıla baslaǵan. 1926-jılı kárxana
qayta iske túsirildi. 1932-jilı Quvasay cement zavodında hár túrli markadaǵı cementler islep
shıǵarıla baslandı. 50-jıllardan bul kárxanalar keńeytirilip, kombinatlarǵa aylandırıldı, olarda
cementten tısqarı shifer, hák, asbotsement trubaları hám taǵı basqalar jolǵa qoyıldı. Xalıq
xojalıǵınıń cementke bolǵan ósip atırǵan talabın qanaatlandırıw maqsetinde 1962-jılı jıllıq
quwatı 1,7 mln. Tonna bolǵan Ahangaran cement kombinatı, 1976-jılı jillıq joba quwatı 3,4
mln. tonna bolǵan Nawayı cement kombinatınıń 1-náwbetiniń (jıllıq quwatı 1150 mıń tonna)
iske túsirildi. 70-jıllardıń ortalarına kelip cement sanaatında 3536 mıń tonna hár túrli
markadaǵı cement islep shıǵarıldı.
Suw qosılsa, qamır tárizli massa payda boladı, waqıt ótiwi menen qattı, tas tárizli denege
aylanadı, hawada da, suwda da qatıw qásiyetine iye. Cement qurılısta júdá keń qollanılatuģın
betonnıń tiykarǵı quram bólegi esaplanadı. Cementtiń romansement, portlandsement,
123
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
glinozyomsement, keńeyiwshi, gidravlik qosımsha sıyaqlı túrleri bar. Romansement háktasın
900° ǵa shekem kúydiriw jolı menen alınadı, keyin maydalap untaq halına keltiriledi. Shiyki
zattıń túrine qarap, romansementtiń qatıw múddeti 15 minuttan 24 saatqa shekem bolıwı
múmkin. Onıń bekkemligi birqansha tómen bolıp, 25 ten 100 ge shekemgi markalı boladı.
Sonıń ushın da onıń ornın XX ásirdiń ortalarınan baslap portlandsement iyeley basladı.
Glinozyomsement glinozyom (alyuminiy oksidi) ge bay taw jınısları boksit (alyuminiy rudası),
hák yamasa hák tas aralaspasın kúydiriw jolı menen alınadı.
Ximiyalıq quramı 40% CaO; 40% Al2O3; 6-8% SiO2 dan ibarat. Tez qatıwı, bekkemliginiń
joqarılıǵı hám minerallasqan suwlarǵa shıdamlılıǵı menen ajıralıp turadı.
1-súwret.
Portlant cement.
Markası 300; 400; 500. Bahası portlandcementke qaraǵanda 2,5-3 ese joqarı.
Glinozyomcement joqarı bekkemlilik talap etiletuǵın beton hám temir-beton
konstrukciyalarda, teńiz hám minerallasqan suwlar tásirinde bolǵan qurılıslarda, operativ jol
hám qurılıs jumıslarında, qısta betonlawda qollanıladı. Keńeyiwshi cementtiń quramında
glinozyom cementten tısqarı hák hám gips de boladı; tez qatadı; júdá bekkem hám suw
ótkermeytuģın material esaplanadı. Keńeyiwshi cement gidroizolaciya jumıslarında, tigislerdi
jabıw hám ońlaw jumıslarında qollanıladı. Gidravlik qosimsha bar portlandsement (geyde
"putssolan portlandsement" dep te aytıladı) Cement klinkeri (tasqalaq) hám kislotalı gidravlik
qosımshalar (trepel, diatomit, trass, pemza hám basqalar)ın birgelikte maydalanıw (poroxlaw)
jolı menen tayarlanadı.
Gidravlik qosımshalar aralaspa muǵdarınıń 20-40% in qurawı múmkin. Bul cement
portlandsementke qaraǵanda arzanraq bolıp, gidrotexnika, suw ótkiziw hám kanalizaciya
qurılmalarında qollanıladı. Agressiv suwlar tásirine shıdamlı. Cement sanaatta 19-ásirden
baslap islep shıǵarıldı.
Juwmaq
124
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Cement bul qurılıs jumıslarında keń túrde paydalanatuǵın ónim bolıp esaplanadı. Imáratlardı
bekkem uslap turıwın támiynleydi (tiykarınan jer silkiniwge shıdamlı). Cementtiń abzal
tárepleri tez qatıwshı, suw ótkermeytin, gerbish betonǵa bekkemlik beretuǵın ónim. Cement
ónimleriniń bekkem hám sapalı bolıwı ushın onı tayarlaytuǵın jas qániyge kadırlardıń bilim
dárejesin arttırıw kerek.
Paydalanılǵan ádebiyatlar !
1. Texnologiya vyajushix veshestv, M., 1965; Qosimov E.Q.,
2. Qurilish ashyolari, T., 2003. Botir Hobilov.
3. “Qurilish materiallari” (o‘quv qo‘llanma) – Mualliflar jamoasi, Toshkent: O‘zbekiston
davlat arxitektura-qurilish instituti nashriyoti, 2020.
4. “Qurilish materiallari texnologiyasi” – R.A. Tursunov, Toshkent: O‘zbekiston milliy
universiteti nashriyoti, 2018.
5. O‘zDSt 310.1-2016 – Portlandsement: Texnik shartlar.
6. GOST 10178-85 – Portlandsement va shlak-portlandsement.
