111
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
O‘ZBEK TILI TURISTIK TERMINLARINING LEKSIK-
SEMANTIK XUSUSIYATLARI VA LEKSIKOGRAFIK TAHLILI
Raximova Maloxat Alloberganovna
O‘zDJTSU, O‘zbek va chet tillari kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14547708
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 23-dekabr 2024 yil
Maqolada o‘zbek tili turistik terminlarining
dublet ma’nosi hamda leksik-semantik va
leksikografik xususiyatlari haqida mulohazalar
yuritilgan.
termin,
turistik
,evristik,
dublet, sinonimiya, omonimiya, ko’p
ma’nolik, antonimiya.
Terminlar ilmiy bilimlarni, ilmiy natijalarni qayd qilish va ularni sistemalashtirish bilan bir
qatorda juda katta evristik vazifani ham bajaradi, ya’ni ular yangi bilimlarni ochishga ham
ko’maklashadi. Terminologiyadagi doimiy masalalardan biri terminlar sinonimiyasi,
omonimiyasi, ko‘p ma’noligi va antonimligidir. O‘zbek tili turizm terminologiyasida sinonim
yoki dublet termin juftliklar uchraydi. O‘zbek tili terminologiyasida “otel” – “mehmonxona”,
“nomer” – “xona”, “marshrut” – “yo’nalish”, “reseption”, “administratsiya” – “ma’muriyat”,
“turist” – “sayyoh”, “turizm” – “sayohat”, “agentlik” – “tashkilot”, “rekreatsion” – “ko‘ngilochar”,
“piknik” – “sayr”, “ikkinchi klass – ekonom klass”, “bronlamoq – bandlash” kabi dublet
terminlar uchraydi. Bu juftliklardagi birinchi birliklar xalqaro terminoelementlardan tashkil
topganligi uchun umumiylik kasb etsa, ikkinchilari o‘z qatlamga mansubligi uchun ularda
milliy-madaniy unsur yorqinroq ifodalanadi. “Otel” – “mehmonxona” dubletligida “otel” leksik
birligi asosan turizmga oid darsliklarga va soha mutaxassislari nutqida ko’p uchraydi.
So’zlashuv nutqida “mehmonxona” va uning ruscha “гостиница” shakli faol iste’mol qilinadi.
Shuningdek, inglizcha “hotel” varianti ham ko‘p uchraydi. Mehmonxonalardagi xonalar
raqamlanganligi uchun ularga nisbatan “nomer” termini faol ishlatiladi. Xalqaro turizm
terminologiyasini kuzatar ekanmiz, unda ham xuddi shu holat mavjudligini ko’ramiz:
accommodation - room. Har ikki termin ham xona birligi ifodalagan ma’noni bildiradi.
“Sayyoh” – “turist”, “sayohat” – “turizm” kabilarga dublet terminlar deb qaralsa-da, soha
doirasida ma’lum bir farqli jihatlarga ega. “Sohalardan hayot faoliyatining alohida jozibador
usuli sifatida yangi shakl – turizm ajralib chiqib, u o‘ziga xos xususiyatlar va xislatlar bilan
tavsiflanadi. Turizmni sayohatlardan ajratib turuvchi asosiy jihati bu uning tashkiliy jihatdan
yo‘lga qo‘yilganligida, maqsadli va ommaviyligidadir”. [1.1]
Sayyoh termini ham turist birligiga nisbatan kengroq ma’noga ega. Turizmga doir
adabiyotlarda quyidagicha ta’rif beriladi: “Sayyoh – bu birinchi navbatda, agar ta’bir joiz bo‘lsa,
kasb bo‘lib, odamlarning kun ko‘rish manbai yoki sayohatda ishtirok etuvchilarning turmush
tarziga aylanishi mumkin. Bu esa faoliyatning maqsadi bo‘lib, turizm maqsadlaridan farq
qiladi”. [2.1] Demak, turist bo‘sh vaqt va mablag‘ga ega shaxs sifatida turli hududlarga tashrif
buyuradi. Uning asosiy maqsadi sayyohdan farqli ravishda vaqtni ko’ngilli va mazmunli
o‘tkazish, yangi joylar bilan tanishishdir. Yuqoridagi terminlar dublet terminlar deb
112
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
hisoblansa-da, semantik nuqtai nazardan farqli jihatlarga ega. Turizm sohasidagi mutaxassis
esa bu farqlarni yaxshi bilishi maqsadga muvofiqdir. Aytilganlarni hisobga olgan holda o‘zbek
tili turizm terminologiyasida sistema nuqtai nazaridan asosiy ilmiy termin sifatida
baynalminal xarakterdagi terminlarni qoldirib, ularning dubletlarini uslubiy maqsad uchun
umumadabiy til boyligi hamda texnikaviy termin sifatida foydalanish mumkin deb
hisoblaymiz. Administratsiya birligiga o‘zbekcha ma’muriyat birligi muvofiq kelsa-da, bugungi
kunga kelib uning o’zlashma shakli faol ekanligi kuzatiladi. Bundan tashqari, bu terminlarning
inglizcha “reception” shakli ma’lum tovush o‘zgarishiga uchragan holda (“resepshn”)
so‘zlashuv nutqida keng iste’moldagi birlikka aylanib bormoqda. Shu o‘rinda,
mehmonxonalarda kelib-ketuvchilarni ro‘yxatga olish bilan shug‘ullanuvchi bo‘limni
anglatgan ma’muriyat termini bir vaqtning o‘zida ikkita sinonimga (“administratsiya”,
“reception”) ega bo‘ldi. Bu holatni ijobiy deb hisoblaymiz. Retsipient tilning fonetik
xususiyatlarini hisobga olish, tilning sofligini saqlash nuqtayi nazaridan reception shakli
o‘zbek tili qonuniyatlariga muvofiq kelmaydi. “Administratsiya” shakli esa so‘zlashuv uslubida
mustahkam o‘ringa egaligi va faol iste’molda ekanligini inobatga olsak, sinonim termin
sifatida ishlatilishini salbiy holat deb hisoblamaymiz. Terminlar sinonimiyasi doimo
termonologiyaning muammolaridan biri sifatida qayd etib kelinadi. Yangi tushunchaga
berilgan nom o‘sha tilga singib, lisoniy fonddan mustahkam joy olgunga qadar uning
o‘zlashma varianti ma’lum muddat iste’molda faol qo‘llanishi bir qator tilshunoslar tomonidan
qayd etiladi. Rus va ingliz tillaridan farqli ravishda o‘zbek tili turizm terminologiyasida
polisemiya va antonimlik hodisalari uchramaydi. O’zbek tili turistik terminlarining izohli,
tarjima lug‘atlarini yaratish bugungi kundagi muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Turistik
terminlarni lug’atga qaysi tartibda joylashtirish, ma’nolari izohida qaysi tamoyillardan
foydalanish kabi masalalar dolzarbdir. O’zbek tilining 5 jilddan iborat izohli lug’atida 183ta
turistik termin tanlab olingan va mazkur qo‘llanma va yo’riqnomalarda, boshqa qo‘llanma va
tadqiqotlarda berilgan tavsiyalarga qat’iy amal qilingan. Izohli lug’atga kiritilgan har bir so‘z
yoki termin bosh so‘z hisoblanib, bosh so‘z va unga oid materiallar alohida lug‘at maqolasini
tashkil etadi. Bosh so‘zga oid materiallar esa asosan so‘zning o‘zi, u haqdagi etimologik
ma’lumot, grammatik va uslubiy belgilar, uning izohi (agar so‘z yoki termin ko‘p ma’noli bo‘lsa,
ayni ma’nolarni qayd etish va izohlash) hamda dalillovchi misollardan iborat bo‘ladi. Bosh
so’zga oid etimologik ma’lumot lug‘at maqolasining bosh so‘zdan keyingi komponenti
hisoblanadi va u o‘quvchida qiziqish uyg‘otadi, uning bilim saviyasini oshiradi,
dunyoqarashini kengaytiradi. Turistik terminlarning bir ma’noli ekanligi yoki bu holat
terminologiyaning ideali bo‘lganligi sababli izohlash umumiste’moldagi, ayniqsa, ko‘p ma’noli
so‘zlarni izohlashdan ko‘ra osonroq kechadi. Albatta, izohda muayyan terminning barcha
semalari (belgilari)ni qamrab olishning imkoni bo‘lmaydi. Aks holda, lug‘at izohli lug‘atdan
ko‘ra ensiklopedik lug‘atga o‘xshab qoladi. Turistik terminlarni izohlashda ularning eng
muhim jihati – termin ifodalab kelgan ma’no asos qilib olinadi. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”ga
bir qator turistik terminlar kiritilgan bo‘lib, “O‘zbek tili turistik terminlari izohli lug‘ati” ni
yaratishd ham shu tamoyillar saqlab qolinishi lozim. Izohli lug‘atda gid termini quyidagicha
keltiriladi: Gid (fr. Quide – yo‘lboshlovchi; o‘tkazgich) Turistlarni, sayyohlarni shaharning yoki
biror hududning xushmanzara, diqqatga sazovar joylari bilan tanishtiradigan shaxs. [3.2]
Termin qisqa, aniq, tushunarli izohlangan. Turist – (fr.touriste -touriste) Turizm bilan
shug‘ullanuvchi shaxs; turistik sayyoh, yurish qatnashchisi. [4.2] Bu termin ham izohlashdagi
barcha talablarga muvofiq holatda keltirilgan. “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”ga kiritilmagan
kelgusida yaratiladigan “O‘zbek tili turistik terminlarining izohli lug‘ati”ga kiritilishi lozim
bo‘lgan ayrim terminlar ifodasini taklif sifatida taqdim etmoqchimiz. Treking – [ingl. raking –
“izidan quvish, axtarish qidirish”] tog’li hududlar bo‘ylab piyoda yurishga asoslangan turizm
shakli. Rafting – [ingl.rafting – solda suzish] mahalliy tez oqar daryolarda, sharsharalar, tez
oquvchi qiyaliklar, sayoz toshli, qoyali oqimlarda suzish. Villa – [lot.villa – qishloq uyi]
O‘rtayer dengizi uslubida quriluvchi dengiz qirg‘oqlarida joylashgan shahar tashqarisidagi
113
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
hashamatli uy. Shamol syorfingi – [ingl.windsurfing, wind – shamol, surfing – to‘lqin] suv
sportining yelkanli maxsus doska (syorf)da suziladigan ko‘rinishi. Botel – [ingl.boat – qayiq,
kema; hotel - mehmonxona] – suzib yurivchi mehmonxona. Karaoke – [yapon.kara- bo’sh, oke
- orkestr] – jo‘rlik ostida qo‘shiq aytishga asoslangan ko‘ngilochar mahsulot turi. Piknik –
[ingl.picnic - sayr] ziyofat maqsadida tabiat qo‘yniga uyushtiriladigan jamoaviy sayr. Масштаб
- Xaritada muayyan joy tasvirining kichraytirilgan darajasi, o‘lchami. Sanoqli masshtab –
joyning o‘lchami qay darajada kichraytirib berilgani sanoq sonlarida ifodalanadi. Tabiiy
masshtab – o‘lchamning so‘z bilan ifodalanishi (bir sm. kartada 25ming sm.li so‘z mujassam
bo‘ladi). Chiziqli masshtab – joyning har qarichi, metri yo kilometri to‘g‘ri chiziq bilan
tasvirlanadi.
Маятник - Sayyohlik musobaqalaridagi sahna tebranadigan arqoncha bilan jihozlangan bo‘lib,
yuqori uchi bilan mahkamlangan nuqtada yopiladi, Ishtirokchi harakatlanuvchi pastki uchini
ushlab, bir qirg‘oqdan itarib, to‘siqni (oqim, ariq va boshqalarni) yengib o‘tishi kerak.
Местность (joy) - Har qanday belgilarning (tabiiy, tarixiy yoki boshqa) umumiyligi bilan
ajralib turadigan hududning bir qismi. Yotoq qopi (мешок спальный) - Dala sharoitida ikki
qavatli yengil to‘qilgan matodan qilingan, orasi yoyilgan - sintetik qishlash moslamasi, suvda
uchadigan qush pati bilan jihozlangan uxlash qopi. Микрорельеф -Kichik tebranishlarga
asoslangan relyef shakli (tepaliklar, past qiyaliklar, chuqurlar va boshqalar). Sayyohlik
ko‘pkurashi (многоборье туристское) - Sayyohlik turlari bo‘yicha musobaqalar, u sayyohlik
ko‘pkurashi qoidalariga muvofiq o‘tkaziladi. Joy - Muayyan mo‘ljallarga ega bo‘lmagan joy, yer
uchastkasi. Муфта - Karabinning ochilishini oldini olish uchun ishlatiladigan detal. Ta’mirlash
to‘plami (набор ремонтный) - Sayohat qilish uchun zarur bo‘lgan uskuna va inventarlarni
ta’mirlash uchun ishlatiladigan asboblar, materiallar va mahkamlagichlar. Himoya niqobi
(накомарник) - Bosh va bo‘yinni chivin va pashsha chaqishidan himoya qilish uchun yuqori
qismi halqa bilan ingichka to‘rdan yasalgan maxsus g‘ilof. Sayyohlik yurishida asalarichining
to‘ridan va himoyalanuvchi preparatlar singdirilgan doka niqobidan ham foydalanish mumkin.
Sayyohlik ko‘nikmalari (навыки туристские) - Sayohat davomida orttirilgan ,bilim, malaka,
ko‘nikma va mahorat. Нарты – Tog‘ chang‘i sayohatida yuk yoki shikastlangan (kasal)ni
tashish uchun moslama. Наст - Qor yaxshi erimagan paytda hosil bo‘lgan qattiq qobiq.
Носилки - Bemorlarni yoki jarohat olganlarni tashish moslamasi. Sayyohlik paytida ular turli
xil qo‘lbola vositalardan - ustunlar, chang'ilar, bo‘ronli etiklar, arqonlar yordamida quriladi.
85 Sovuqda tunash (ночевка холодная) - Chodirlar va uxlash qoplarisiz sovuq havoda
(noldan past yoki noldan yuqori haroratlarda) majburiy tunda uxlash. Muzlamaslik uchun
bunday tunda sayyohlar olov o‘chib qolmasligi uchun qo‘riqlab, navbat bilan uxlashadi. Ustun
(стойка) - Chodirni o‘rnatishdagi tayanch element. Yig‘iladigan ustunlar diametri 1-1,5 sm,
uzunligi 40-45 sm bo‘lgan duralumin naychalarining bo‘laklaridan tayyorlanadi, odatda
chodir bilan birga g‘ilofda tashiladi. Shamolga qarshi tomon (сторона подвертренная) -
shamoldan himoyalangan taraf. Sayyohlik sug‘urtasi (страховка туристская) - Sayyohlarning
xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlar majmui. Tog‘ sayyohlari musobaqasida
murakkab joyda qaltis harakatlangan ishtirokchini saqlash jarayonida sug‘urta usullari jamoa
a’zolari tomonidan arqon va karabin yordamida amalga oshiriladi. Sublimat (сублимат) -
Mahsulotning tashqi ko‘rinishini, ta'mini, hajmini, xushbo‘yligini va ozuqaviy qiymatini saqlab,
vazni va namlikni kamaytiradigan, salbiy harorat va vakum sharoitida namlikni bug‘lanishiga
asoslangan quritish usuli. Ko‘p kunlik sayohat vaqtida quritilgan go‘sht, tvorog, sabzavot
tavsiya etiladi. Tagan (taганок) - Olovda pishirishda idish-tovoq tayyorlash uchun tayanch
vazifasini bajaradigan metall. Uchburchakli metaldan yasalgan oyoqli, moslamali halqa.
Harakat tempi (темп движения) – Yo‘nalish bo‘ylab sayyohlik guruhining harakat tezligi.
Odatda piyoda sayrda 12-15 daqiqada 1 km ga teng (yerning tabiati va ob-havoga qarab).
Tezlik guruhning eng yosh va zaif a'zosiga qarab belgilanadi. Tent (тент) - Sayyohlarning
yuklari, xaltasi, oziq-ovqatini tabiat ofatlari, quyosh nuridan saqlash, guruh a’zolarining dam
olishini ta’minlashga xizmat qiluvchi mato yoki polietilendan tayyorlangan yengil yopinchiq.
114
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Sayyohlik uskunalari (техника туристская) - Chodirlarni o‘rnatishda, tabiiy to‘siqlardan
o‘tishda va boshqalarda qo‘llaniladigan texnikalar to‘plami. 86 O‘tish (переход) - Turizmda
bir kun mobaynida bosib o‘tiladigan masofa, kunlik yurish harakatining normasi. Sug‘urta
arqoni (перила страховочные) -Sayyohlik vaqtida daryo bo‘ylab sayyohlar o‘tayotganda
ushlab turadigan arqon tortilgan moslama. Xuddi shu arqonlar jarliklarni, baland daraxt
tanalari bo‘ylab oqadigan ariqlarni, ingichka daralarni, tik ko‘tarilishlarni va tushishlarni
kesib o‘tishda ham foydalanishga mo‘ljallangan. Turistik musobaqalarda texnik bosqichlarda
xavfsizlik tutqichlari ishlatiladi. Пикет-Sayyohlik musobaqalari masofasida joylashgan va
masofani bosib o'tishni boshqarish uchun xizmat qiluvchi nuqta. Safar oziq-ovqati (питание
походное) - Yo'nalishdagi sayyohlarning energiya sarfini qoplaydigan yuqori kaloriyali oziq-
ovqat zahirasi. Reja (план) -Muayyan joyning uncha katta bo‘lmagan maydon yoki
ob'ektlarining qog'ozdagi tasviri. Xaritada aksini topmagan ma’lumotlar rejada batafsil
berilishi mumkin. Sababi – xarita masshtabining kichraytirilishi hisobiga ma’lumotlar
qisqarishi mumkin. Планшет - Turizmda suratga olish uchun kompas va qog'oz yopishtirilgan
planshet yoki papka. Tog' chang'isida xarita va kompas uchun stol vazifasini bajarib, u
ko'krakka bog'lanadi va xohlagan paytda xaritaga qarashga imkon beradi. Плащ-палатка-Suv
o'tkazmaydigan matodan tayyorlangan, yomg'irda chodir yoki plash sifatida ishlatiladigan
mato. Плот - Odamlar va yuklarni quyi oqim bo’yicha tashishga mo’ljallangan cho’kmaydigan
predmetlar bilan o'zaro bog'langan (taxta, bochkalar va boshqalar) platforma. Pishirish idishi
(посуда варочная) - Dala sharoitida ovqat pishirish uchun chelaklar, kostryulkalar va boshqa
idishlar: sayyohlarning guruh uskunalariga kiritilgan. Ovqat pishirish uchun ruhlangan
idishlardan foydalanish taqiqlanadi. O’quv maydoni (полигон) - O'quv mashg'ulotlari yoki
musobaqalarni o'tkazish uchun jihozlangan sayyohlik yo'li, shuningdek o'quv mashg'ulotlari
yoki yo'nalish bo'yicha musobaqalar o'tkaziladigan maydon, 87 Xulosa qilib aytganda, izohli
lug’atlarda, turistik terminlar uchun tuziladigan maxsus lug’atlarda terminlarning berilishi va
izohlanishi o’quvchining shu fanga doir eng zaruriy va umumiy tushunchalar bilan tanishishga,
uning bilim saviyasini oshirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-1947-son «O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi Farmoni.
2. Mirzayev M., Aliyeva M. Turizm asoslari. – Toshkent, 2011. – B. 66.
3. O‘zbek tilining izohli lug‘ati. – T.O’z.milliy ensiklopediyasi, 2006. -4-j.-b-195
4. Арутюнова, Н. Д. Язык и мир человека Текст. / Н. Д. Арутюнова. М.: Язык ўзбекской
культуры, 1999. - 896 с
