160
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
YURIDIK YORDAM OLISH – HAR BIR SHAXSNING
KONSTITUTSION HUQUQI
Saidjabbarova Dilshoda Shuxratjon qizi
Toshkent Davlat yuridik universiteti qoshidagi
M.Vosiqova nomidagi akademik litsey, 2-bosqich, 8-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14561885
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 27-dekabr 2024 yil
Ushbu maqolada advokatlik instituti va
yuridik yordam olish bilan bog‘liq konstitutsion
normalar tahlili, bugungi kunda advokatning
huquqiy maqomi bilan bog‘liq uchrayotgan
muammolar, isbotlash jarayonida advokatning
o‘ziga hos o‘rni va mazkur masalalarning huquqiy
tartibga
solish
jihatlari,
konstitutsiyada
mustahkamlangan huquqiy himoya va mavzuga
doir boshqa masalalar tadqiq etilgan. adqiqotda
analiz, sintez, induksiya, deduksiya, qiyosiy-
huquqiy tahlil kabi metodlar qo‘llanilgan. Tadqiqot
ishida ilg‘or xorijiy tajriba, ilmiy-nazariy qarashlar
va tergov hamda sud amaliyoti tahlil qilingan.
konstitutsiya,
yuridik
yordam, advokat, jinoyat protsessi,
gumon
qilinuvchi,
ayblanuvchi,
miranda qoidasi, isbotlash.
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev yangilangan konstitutsiyamiz borasida fikr bildira turib,
“Konstitutsiyada inson huquqlari kafolatlariga oid normalar ham
3 barobar ko‘paytirildi. Bu – avvalambor barcha sohada qonun ustuvorligi ta’minlanadi,
degani. Bundan buyon, qonunlardagi noaniqliklar inson foydasiga hal bo‘ladi.
Eng muhimi, “Qonun – muqaddas, har qanday holatda ham adolatni qaror toptirish shart!”
degan qarash jamiyatning har bir a’zosi, ayniqsa, mansabdorlar uchun hayot qoidasiga
aylanishi kerak”, deya ta’kidlaydi[1].
Yurtboshimiz yangilangan konstitutsiyamiz avvalo xalqimizning hohish irodasi ekanligini
alohida ta’kidlab, bu borada Konstitutsiyada inson huquqlari kafolatlariga oid normalar ham 3
barobar ko‘paytirilganligi keltiradi.
Mazkur islohotlar zamirida alohida e’tirof va e’tiborga sazovor jihat bu – advokatlik instituti
hamda shaxslarning jinoyat protsessidagi himoya huquqining konstitutsion normalar bilan
mustahkamlanganligidir.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 29-moddasida “Har kimga malakali yuridik
yordam olish huquqi kafolatlanadi. Qonunda nazarda tutilgan hollarda yuridik yordam davlat
hisobidan ko‘rsatiladi.
Har bir shaxs jinoyat protsessining har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa uning
harakatlanish erkinligi huquqi amalda cheklangan paytdan e’tiboran o‘z tanloviga ko‘ra
advokat yordamidan foydalanish huquqiga ega.
Huquqbuzarliklardan jabrlanganlarning huquqlari qonun bilan muhofaza qilinadi. Davlat
jabrlanganlarga himoyalanishni va odil sudlovdan foydalanishni ta’minlaydi, ularga
yetkazilgan zararning o‘rni qoplanishi uchun shart-sharoitlar yaratadi.”, deya belgilangan[2].
Mazkur moddaning o‘z o‘rnida jinoyat jarayoni bilan bevosita bog‘liqliligini inobatga olgan
holda belgilanishiga bir qancha omillar mavjud. Xususan, O‘zbekiston Respublikasida
161
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
istiqomat qilayotgan har bir shaxsning huquqlari uning bevosita davlat bilan vujudga
keladigan munosabatlarida ko‘proq namoyon bo‘ladi.
“Jahon odil sudlov loyihasi” (World Justice Project) xalqaro nohukumat tashkilotining Huquq
ustuvorligi indeksi – huquq ustuvorligi sohasidagi ma’lumotlarni ekspertlar va aholi o‘rtasida
o‘tkaziladigan so‘rovlar orqali tadqiq etib, 8 indikator va 44 subindikator bo‘yicha dolzarb
ma’lumotlarni aks ettiradi.
2023-yil oktyabrda e’lon qilingan Huquq ustuvorligi indeksida dunyoning 142 ta davlati
orasida O‘zbekiston 78-o‘rinni egalladi. Ta’kidlash lozimki,
2016-yildan 2023-yilga qadar mamlakatimiz huquq ustuvorligi eng tez yaxshilangan davlatlar
orasida 8,9 foiz o‘sish ko‘rsatkichi bilan birinchi o‘rinni egallagani e’tirof etildi[3].
Demak, mamlakatimizda inson huquqlarini ta’minlashdagi har bir ijobiy islohotlar o‘z o‘rnida
yurtimizning xalqaro imidjida ham namoyon bo‘ladi.
Jinoyat protsessi mamlakatimizda istiqomat qilayotgan har qanday shaxsga nisbatan uning
huquqlarini qonuniy yo‘l bilan cheklash imkonini beradigan munosabatlar tizimini tartibga
soladi. Shunday ekan bunda uning huquqlarini himoya qilinganlik darajasi o‘z navbatida
mamlakatda yashayotgan har bir shaxsni huquqlarini ta’minlaganlik darajasi sifatida
baholanishi tabiiy hisoblanadi. Mazkur munosabatlarga Konstitutsiya darajasida qoidalar
mustahkamlanishi esa, bu borada jinoyat protsessual normalarning inson huquqlariga oid
o‘zgarmas talablari shakllanishiga xizmat qiladi. Soddaroq qilib aytganda, endilikda jinoyat va
jinoyat protsessual qonunchilikka kiritilishi mumkin bo‘lgan har qanday o‘zgartirish yoki
qo‘shimchalar aynan Konstitutsiyamizda belgilangan qoidalarga mos bo‘lishni talab etadi.
Eski amaliyot advokatura instituti yoki shaxslarning jinoyat jarayonida himoyalanish hamda
huquqiy yordam olish bilan bog‘liq masalalarga panja ortidan qaralishiga omil sifatida xizmat
qilgan. O‘zbekiston Respublikasi Advokatlar palatasi tomonidan e’lon qilingan ma’lumotlarga
ko‘ra, 2016-yilda 32 nafar,
2017-yilda 29 nafar, 2018-yilda esa 9 nafar advokatlar jinoiy javobgarlikka tortilgan bo‘lib,
ularning aksariyati firibgarlik yoki pora olish-berishda vositachilik qilganlik uchun jinoyat
subyekti sifatida ishga jalb etilgan[4].
Yuqoridagi statistik ma’lumotlar tahlili yildan-yilga shaxslarni himoya huquqini ta’minlash
hamda advokatura institutini huquqiy jihatdan mustahkamlashga oid bo‘lgan islohotlar o‘z
samarasini berayotganligini isbotlaydi.
Biroq shu bilan mazkur institut o‘z-o‘zidan ravnaq topib qolmaydi, albatta. Davlatimiz rahbari
bu borada “Asosiy qonunga kiritilgan bu ilg‘or yangiliklarni amalda joriy etish oson bo‘lmaydi,
ko‘p jamiyatlar bunday o‘zgarishlarni faqat orzu qiladi.
Buning uchun sud-huquq idoralarining kadrlar salohiyatini yaxshilash va moddiy-texnik
bazasini mustahkamlash zarur. Eng muhimi, tergovchi, prokuror, sudya, advokatlarning bilim
va malakasi, ma’naviy dunyosini yuksaltirish bilan birga aholining ham huquqiy madaniyatini
oshirish, hammamizning dunyoqarashimizni o‘zgartirish talab etiladi.
Qanday og‘ir bo‘lmasin, bu ishlarni amalga oshirishni zamonning o‘zi taqozo etmoqda”[1],
deya juda o‘rinli ta’kidlaydi.
Demak, ushbu konstitutsion islohotlarni mazmun-mohiyatiga to‘la tushunib yetish ham bu
boradagi ishlarning samaradorligini yanada oshiradi. Shu bois, O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi 29-moddasida belgilangan qoidalarni qisqacha tahlil etamiz.
Chunonchi, moddaning birinchi qismida har kimga malakali yuridik yordam olish huquqi
kafolatlanishi bayon etilgan bo‘lib, bu nafaqat jinoyat jarayoni, balki fuqarolik, iqtisodiy,
ma’muriy yoki boshqa munosabatlarda ham inobatga olinishini anglatadi. O‘z o‘rnida jinoyat
protsessida yuridik yordam olishga ehtiyoj sezuvchi qatlam sifatida eng avvalo gumon
qilinuvchi, ayblanuvchi va sudlanuvchi gavdalanadi. Biroq Konstitutsiyada bu borada huquqiy
kafolat har kimga ekanligi aniq belgilab qo‘yilgan, shu bois kelgusida har bir jarayonni
tartibga soluvchi kodeks yoki tegishli qonunchilikka tegishli o‘zgartirish kiritish lozim bo‘ladi.
162
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Moddaning ikkinchi qismida “Har bir shaxs jinoyat protsessining har qanday bosqichida,
shaxs ushlanganida esa uning harakatlanish erkinligi huquqi amalda cheklangan paytdan
e’tiboran o‘z tanloviga ko‘ra advokat yordamidan foydalanish huquqiga ega.”ligi belgilangan
bo‘lib, aynan o‘z tanloviga ko‘ra advokat yordamidan foydalanish juda muhim ekanligini qayd
etish lozim. Bunda davlat rahbarining yuridik yordam olish bilan bog‘liq masalalarni
raqamlashtirish orqali amalga oshirish tashabbusi muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek moddaning to‘rtinchi qismida belgilangan qoida har bir huquqni qo‘llovchi uchun
juda mas’uliyatli majburiyatni yuklaydi. Jumladan moddada “Qonunni buzgan holda olingan
dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.”, deya qayd
etilgan.
Bu borada jinoyat protsessida dallilarni baholashga oid normalar mavjudligini keltirishimiz
mumkin, lekin mazkur qoidalar doimiy takomillashishni talab etishini unutmaslik lozim.
Ma’lumki, ko‘plab inson huquqlari bo‘yicha yutuqlarga erishgan davlatlarda, jinoyat
jarayonida juda kichik protsessual buzilishlar aniqlangan hollarda ham sud bunday dalillarni
nomaqbul dalil sifatida e’tirof etadi va ish bo‘yicha oqlov e’lon qiladi.
Xususan, anglo-sakson huquq oilasida sudga qadar ish yurituvi bosqichida, gumon
qilinuvchiga uning himoyalanish huquqi mavjudligi, sukut saqlash huquqi hamda bergan har
bir ko‘rsatmasi o‘ziga qarshi dalil sifatida foydalanishi mumkinligi to‘g‘risidagi (Miranda
qoidasi) ogohlantirilishi lozimligi, ushbu qoidalarga asossiz amal qilmaslik gumon
qilinuvchini zudlik bilan ozod etilishiga asos sifatida xizmat qilishi mumkin [5, 38-41-betlar].
Demak, konstitutsiyamizda belgilangan ushbu qoidalar jinoyat protsessida shaxs huquq va
erkinliklarini cheklash bilan bog‘liq jarayonlarda yuksak mas’uliyat va javobgarlik talab
etayotganligi, bundan keyin ham ushbu qoidalar takomillashishi va faqat inson huquqlariga
xizmat qilishi anglatadi.
Shunday ekan bu borada advokatlarning ham himoyasi ostidagi shaxslarni huquq va
manfaatlarini malakali ta’minlashi muhim ekanligi, ularning bilim va malakalari yuqori
bo‘lishi hamisha dolzarb ekanligini anglatadi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Adliya vazirligi huzuridagi Yuristlar malakasini oshirish markazida
2020-yilda 700 nafar, 2021-yilda 800 nafar va 2022-yilda 1000 nafar advokat malaka
oshirgan. Demak, uch yil ichida atigi 2500 ta. Holbuki, respublikamizda bugun 4600 dan ortiq
advokat faoliyat ko‘rsatmoqda. Joriy yilda advokatlikka talabgarlarga yuridik soha bo‘yicha
ikki yillik ish stajiga ega bo‘lish haqidagi talab bekor qilindi. Shuningdek, advokatura
institutining yangi konstitutsiyaviy maqomi belgilanayotganligi bois sohaning jozibadorligi
oshib, yaqin bir necha yilda advokatlar soni 6000 tadan oshishi kutilmoqda[6].
Demak yuqoridagilar ma’lum bo‘ladiki, huquqiy yordam ko‘rsatuvchi advokatlarni o‘qitish va
malaka oshirish tizimini ham qayta isloh qilish zarur.
Shuningdek, advokatning kasbiy faoliyat bilan shug‘ullanish huquqini beruvchi
litsensiyasining amal qilishini muayyan muddatga to‘xtatib qo‘yish yoki tugatish bilan bog‘liq
intizomiy jazoni qo‘llash mexanizmi juda chalkash va tushunarsiz. Malaka komissiyalari
to‘g‘risidagi nizomda advokat litsenziyasining amal qilish muddatini to‘xtatib qo‘yish haqidagi
malaka komissiyasi qarori tegishli adliya boshqarmalariga yuborilishi, adliya idorasi esa
ma’muriy sudga ariza bilan murojaat qilishi belgilangan bo‘lsa, advokat litsenziyasining amal
qilishini tugatish mexanizmi bundan ham murakkab: bunda komissiya qarori Oliy malaka
komissiyasi orqali Adliya vazirligiga yuborilishi, vazirlik esa, o‘z navbatida, tegishli hududiy
adliya idorasiga yo‘llashi va bu idora ma’muriy sudga ariza bilan murojaat qilishi lozim[7].
O‘tkazilgan ijtimoiy so‘rovlar davomida mazkur faoliyat bilan shug‘ullanuvchi advokatlarning
aksariyat mazkur tashabbusni qo‘llab-quvvatlab, intizomiy ta’sir chorasi sifatida advokatlik
litsenziyasining amal qilishini ma’lum muddatga (6 oygacha) to‘xtatib qo‘yish amaliyotidan
voz kechish lozimligini ta’kidlamoqdalar.
Haqiqattan ham, intizomiy ta’sir chorasi sifatida advokatlik litsenziyasining amal qilishini
ma’lum muddatga to‘xtatib qo‘yish amaliyoti nazoratsiz mexanizm ekanligini ko‘rsatmoqda,
163
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
binobarin litsenziyasi to‘xtatilgan advokatning o‘z faoliyatini davom ettirmayotganligini
nazorat qilish imkoniyati mavjud emas. Masalan, bir advokatga nisbatan bunday jazo
qo‘llanilgan bo‘lsa, ushbu davr mobaynida u fuqarolik yoki iqtisodiy sudlarga ishonchnoma
bilan vakil sifatida qatnashish, huquqiy maslahatlar berish, advokat so‘rovi orqali tegishli
hujjatlarni olish, ariza va shikoyatlar yozib berish bilan bog‘liq advokatlik faoliyatini davom
ettirishi mumkin. Bu kabi holatlarda advokatning litsenziyasini to‘xtatib qo‘yish bilan bog‘liq
qo‘llanilgan intizomiy jazo ijrosini nazorat qilish imkoniyati yo‘q yoki bunaqa mexanizm
ishlab chiqilmagan. Bundan tashqari, litsenziyasi to‘xtatib qo‘yilgan advokat yurituvidagi
ishlarning to‘xtalishi u bilan shartnoma tuzgan mijozlar manfaatlariiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi
va ular boshqa advokat yollashga majbur bo‘ladilar. Bu esa ularning sarson-sargardon
bo‘lishlariga olib keladi va aholining haqli e’tirozlarini keltirib chiqaradi. Shu bois intizomiy
ta’sir chorasi sifatida litsenziyaning amal qilishini to‘xtatib qo‘yish o‘rniga “jarima” jazosini
belgilash va jarimadan tushadigan mablag‘larni malaka komissiyalari faoliyatini
takomillashtirishga yo‘naltirish maqsadga muvofiq.
Yuqoridagi tahlillarga xulosa o‘laroq, konstitutsiyamizda himoya huquqi kafolatlanishi aniq
aks etishi, alohida bir bob hamda 141 va 142-moddalar advokatura institutiga bag‘ishlanishi
yurtimizda bugungi kun talabi bo‘lgan – inson qadrini ulug‘lash va mazkur jarayonning bosh
mezoni sifatida aynan inson qadrini belgilash kabi vazifalarni bajarishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis palatalari, siyosiy partiyalar, sud
va ijro etuvchi hokimiyat organlari rahbarlari hamda jamoatchilik faollari bilan referendum
yakunlariga bag‘ishlangan uchrashuvidan nutqi //
https://t.me/Press_Secretary_Uz/3095
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi //
3.
O‘zbekistonning
xalqaro
reyting
va
indekslardagi
o‘rni
qanday?
//
http://nhrc.uz/uz/news/ozbekistonning-xalqaro-reyting-va-indekslardagi-orni-qanday
4.
2018
yilda
9
nafar
advokat
jinoiy
javobgarlikka
tortilgan
//
https://advokatnews.uz/xabar/970.html
5.
Stepanov K.V. // Opravdatelnыy prigovor kak suщestvennыy defekt sovremennogo
ugolovnogo protsessa // EURASIAN 4 (41) 2019 ADVOCACY s. 37-41
6.
O‘zbekiston
advokaturasi:
istiqbol
haqida
o‘ylar
//
https://advokatnews.uz/xabar/1937.html
7.
O‘zbekiston Respublikasi Advokatlar palatasining hududiy boshqarmalari huzuridagi
malaka komissiyalari to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirining buyrug‘i [O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2009-yil 14-
martda 1921-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan] O‘zbekiston Respublikasi Advokatlar
palatasi hududiy boshqarmalari huzuridagi malaka komissiyalari to‘g‘risida Nizom //
