156
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
MUHAMMAD YUSUF ASARLARIDA PUBLITSISTIK RUH
Ravshan Sabirov,
Qoraqalpoq davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14559598
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 16-dekabr 2024 yil
Ma’qullandi: 18-dekabr 2024 yil
Nashr qilindi: 26-dekabr 2024 yil
Mazkur
maqolada
Muhammad
Yusuf
asarlarida publitsistik ruh haqida so‘z boradi.
Jumladan, shoirning she’riy satrlarida Vatanga
muhabbat,
insoniylik
va
mehr-muhabbat
mavzusidagi qarashlari va uning auditoriyaga
ta’siri tahlil qilingan.
publitsistik ruh, xalqchillik,
soddalik, samimiyat, ta’lim, tarbiya
Har bir yozuvchi yoki shoir o‘z asarida keng ommaga nimadir demoqchi, nimanidir
tushuntirmoqchi bo‘ladi. Bu uning ijtimoiy-siyosiy, madaniy va axloqiy masalalardagi aniq,
hayotiy ko‘z qarashlarini yoki ularni tushuntirishga bo‘lgan intilishini biz – publitsistik ruh
deymiz. Barcha ijodkorlarning faqat o‘zlarigagina xos bo‘lgan til uslubi va o‘quvchiga yetkazib
bera olish yo‘llari mavjud. Muhammad Yusuf she’riyati ham o‘zining sofligi, samimiyligi va
xalqchilligi bilan ko‘pgina ijod ahlining asarlaridan ajralib turadi. She’riy satrlarini o‘qir
ekansiz, qalbingizda – g’urur, jasorat, muhabbat va Vatanga bo‘lgan tuganmas iftixorni his
qilasiz, har bir misradan joziba va bir olam ma’no topasiz.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ko‘pgina asarlarida o‘sib kelayotgan
yosh avlod uchun ta’lim va tarbiyaning beqiyos o‘rni, ulug’ allomalarimizning hayoti va ijodini
barchamiz birdek o‘rganishimiz kerakligini ta’kidlaydilar. Xususan, o‘zlari aytganlaridek:
“Bizni hamisha o‘ylantirib keladigan yana bir muhim masala – bu yoshlarimizning odob-axloqi,
yurish-turishi, bir so‘z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan bog’liq. Bugun zamon shiddat bilan
o‘zgaryapti. Bu o‘zgarishlarni hammadan ko‘proq his etadigan kim – yoshlar. Mayli, yoshlar
o‘z davrining talablari bilan uyg’un bo‘lsin. Lekin ayni paytda o‘zligini ham unutmasin. Biz
kimmiz qanday ulug’ zotlarning avlodimiz, degan da’vat ularning qalbida doimo aks-sado
berib, o‘zligiga sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya,
tarbiya va faqat tarbiya hisobidan”. [1] Darhaqiqat, yoshlarning ta’lim va tarbiyasiga kata
e’tibor qaratish zarur. Ularni xalqiga, Vataniga muhabbat, sodiqlik tuyg’ularida tarbiyalashda,
asosan, shoirlarimizning o‘rni beqiyos. Negaki faqat she’riyatgina inson qalbiga ziyo olib
kirishi, uni o‘zi bilmagan holda tarbiyalashi mumkin. Ana shunday she’rlari orqali Vatanga
bo‘lgan muhabbatini tarannum etgan shoirimiz Muhammad Yusufning “Izhori dil” she’rida
shunday satrlarni ko‘ramiz:
Ko‘hna tol beshikdan
Boshlangan olam,
Senga iddaolar
Qilmay sevaman.
Bir kuni singlim, deb
Bir kuni onam –
157
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Vatan,
Kimligingni
Bilmay sevaman!..
Shoirning Vatanga muhabbati shu darajada kuchliki, hech narsa talab qilmasdan “…iddaolar
qilmay sevaman!” – deyishida! Inson Yer yuzining qaysi burchagida tug’ilmasin, baribir unga
o‘zi tug’ilgan, onadek Vatani hammasidan suyukdir. Doimo shunday bo‘lib qoladi. Bu esa
bugungi kun yoshlari uchun bir ibrat namunasi desak, adashmagan bo‘lamiz. Muhammad
Yusuf haqida “O‘zbekiston Qahramoni” va “Xalq shoiri” Erkin Vohidov shunday deb yozadi:
“Muhammad Yusufni men taniqli yozuvchi Nazir Safarov orqali tanigan edim. Muhammadjon
Nazir aka xonadonida turar, yoshgina o‘smir yigitchaning poytaxtdagi ilk qadamlari mana shu
ostonadan boshlangan, bu uydagi adabiy muhit bo‘lajak shoirga kata maktab bo‘lgan edi. Bu
ozg’ingina, istarasi issiq, qorachagina yigitcha bir ko‘rishdayoq meni o‘ziga tortgan edi. Shu
o‘rinda bir narsani ta’kidlamoqchimanki, inson umrining oxirigacha ilm o‘rganadi, hayot
darsini o‘rganadi. Ammo she’r yozish ilmi shunday ilmki, uni o‘rganib bo‘lmaydi. U tug’ma
bo‘lishi kerak. Muhammadjon tug’ma iste’dod sohibi edi”.[2] Nafaqat shoirimizning iste’dodi,
balki Vatanga bo‘lgan muhabbati ham tug’ma va cheksizligi yuqoridagi fikrlarning yaqqol
dalilidir. Birgina “Vatanim” she’ri 1989-yilda yozilgan bo‘lsa ham bugunga qadar sevib
kuylanib kelinadi.
Men dunyoni nima qildim,
O‘zing yorug’ jahonim,
O‘zim xoqon,
O‘zim sulton,
Sen taxti Sulaymonim,
Yolg’izim,
Yagonam deymi,
Topingan koshonam deymi,
O‘zing mening ulug’lardan
Ulug’imsan, Vatanim…
Vatanga bo‘lgan muhabbatini ko‘pgina shoirlar ta’riflashga qiynalishadi. Shoirimizga dunyo
kerak emas, birgina shu Vatanning o‘zi yorug’ jahonga teng
ekanligini o‘zgacha ta’riflaydi. Vatan – yagona va barchasidan ulug’i ekanini yoshlarga bir
nasihat tarzida yetkazib beradi. Milliyligimizning, umuman, barcha millatning o‘zligidan, shu
millat va yurtning farzandi ekanidan nishona beruvchi bu do‘ppidir. Undagi naqshlar esa shu
xalqning o‘tmishidan, qanday elat ekanligidan so‘ylaydi.
Do‘ppi kiymay qo‘ydi odamlar,
Bir shoirdan, bir noshirdan boshqa.
Sochlar silliq,
Silliq qadamlar,
U og’irlik qilyapti boshga…
Bu qandayin ko‘rgulik savdo,
Do‘ppi kiymay qo‘ydi xaloyiq.
Boshga loyiq do‘ppi yo‘qdir yo –
Bosh qolmadi do‘ppiga loyiq.
To‘g’ri-da, hozir deyarli hech kimning boshida do‘ppi ko‘rmaymiz. Bizning milliyligimiz
tokchalarda chang bosib yotibdi. Kiyishsa, faqat Navro‘rda kiyishadi, o‘zlarini ko‘rsatish
uchungina, xolos. Nega endi doim kiyib yurmaymiz-a? Axir, bizga yarashadi-ku! Yoki shoir
aytganidek, “Bosh qolmadi do‘ppiga loyiq”, balki shundaydir!? Shoir do‘ppining “moda”dan
qolganligi uchun kuyinadi. Bu she’r haqida “O‘zbekiston xalq yozuvchisi” Muhammad Ali
shunday eslaydi: “Esimda bor, o‘tgan asrning yetmishinchi yillar oxirlari edi chamasi,
Yozuvchilar uyushmasida katta mushoira bo‘ldi. Qorachadan kelgan bir yigitcha minbarga
chiqib, taniqli shoirlar qatorida she’r o‘qidi, o‘qidi-yu uloqni olib ketgani bilindi! Bu yosh
158
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
shoir Muhammad Yusuf edi, uning she’ri do‘ppiga bag’ishlangandi. “Bosh qolmadi do‘ppiga
loyiq” satrini keltirganda, zal olqishlarga to‘ldi. Nazokat bilan aytilgan, chuqur ramziy ma’noga
ega bu she’r o‘zbeklikni, o‘zbekni ulug’lovchi, g’ururimizni yuksakka ko‘taruvchi timsol
sifatida jaranglagandi. Ha, shoir do‘ppiga yoyiq odamlar bo‘lishini, shularning safida shaxdam
yurishni orzu qildi. O‘z she’ridan qiyos keltirib aytish mumkinki, Muhammad Yusuf
xalqimizning “do‘ppiga loyiq bosh”laridan – insonlaridan biri bo‘lib kamolga etdi”.[3]
Shoirimiz o‘zligimizni ko‘rsatuvchi do‘ppilarimizni bugun ham boshdan qo‘ymay kiyib
yurishimizni chuqur ma’noga ega so‘zlar orqali nasihat qiladi, ongimizga singdiradi.
Odamzoddan bu dunyoda qilgan yaxshi ishlari-yu yaxshi nomi qoladi. Xalqimiz bejizga:
“Yaxshidan bog’ qoladi”,- deya aytmagan. Muhammad Yusufning “Mehr qolur” she’rida esa
“qiyomat oxir kelganda ham” mehr va muhabbat insonlarning qalbida yashashini aytib o‘tadi.
O‘tar qancha yillar to‘zoni,
Yulduzlar – ko‘zyoshi samoni.
O‘tar inson yaxshi-yomoni,
Mehr qolur, muhabbat qolur.
Bunday pok va sof tuyg’ular kishida, umuman, dunyoda necha yuz asrlar va necha ming
yillar o‘tsa-da qoladi. Bu haqiqat. Mehr va muhabbat bizgacha ham bor edi, bizdan keyin ham
bo‘ladi. Chunki bu – hayot. Insondan boshqalarga bergan mehri, muhabbati qolar ekan, ularni
birovdan qizg’onishning mutlaqo keragi yo‘q. Shuning uchun atrofimizdagilarga, kimligidan
qat’i nazar, yaxshilik qilishni, yaxshi so‘zlar aytishni kanda qilmasligimiz lozim. Axir, ertaga
“bir mehribon edi…”,“juda ochiq ko‘ngil, saxiy edi…” degan yaxshi nom qoladi.
Mayli-da, kimgadir
Yoqsa,
Yoqmasa,
Ularga qo‘shilib
Yig’lasharmidik.
Biz baxtli bo‘lamiz
Xudo xohlasa,
Xudo xohlamasa
Uchrasharmidik…
“Biz baxtli bo‘lamiz” she’ri hayotiyligi, boshqalarning nima deb o‘ylashlariga qaramasdan,
Xudo xohlaganligi uchun ham odamlarning bekordan bekorga uchrashib qolmasligi, shuning
o‘zi bir baxt va kelajakdagi baxtga komil ishonch ekanligini zo‘r mahorat bilan tasvirlaydi.
Bundan esa “Odamga baxt – kutilmagan joydan keladi” degan xulosa chiqarishimiz mumkin.
She’riyatning inson qalbida, hayotida o‘ziga yarasha o‘rni bor. Muhammad Yusuf ijodidagi
publitsistik ruhni boshqa ijodkorlarnikiga solishtirib bo‘lmaydi. Har bir ijodkorning o‘z
dunyosi bor. Muhammad Yusufning dunyosida esa soddalik, xalqiga, Vataniga hamma narsaga
cheksiz muhabbat, mehr-u shafqat, insoniylik kabi yuksak fazilatlar joy olgan. Mana shu tanti
xalqini sevib, ardoqlaydi, o‘z navbatida xalqi ham shoir o‘zi yozganidek:
Yomon she’r yozsang ham betingdan o‘pib,
Kam bo‘lma bolam, deb yashaydi o‘zbek!
Muhammad Yusuf ijodini o‘qir ekansiz, har bir misradan o‘ziningizga kerakli xulosalar
chiqarib olaverasiz. Barchasi – hikmatlar darajasiga yetgan satrlar. Ruhiy dunyoning
boyishiga ko‘maklashadi. Bugungi kun yoshlarini vatanparvarlik, insonparvarlik, burchga
sadoqat, va’daga vafo, mehr-shafqat kabi yuksak insoniy fazilatlar ruhida tarbiyalashga
yordam beradi. Milliyligimiz timsoli bo‘lmish naqshinkor do‘ppi-yu uzun atlas ko‘ylaklarni
yana odamlar egnida, boshida ko‘rishni orzu qiladi va o‘zligimizni unutmaslikka chaqiradi.
Kimlarning avlodlari ekanligimizni bizga har qachon uqtiradi. Muhammad Yusuf o‘zidan mana
shunday yorqin iz qoldirdi.
159
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 15-SON (YOʻITJ)
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2017.
2.Yusuf M. Saylanma. – Toshkent: Sharq, 2016.
3.Yusuf M. Biz baxtli bo‘lamiz. – Toshkent: Nihol, 2008
