Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 1, Issue 18, December 2024
www.in-academy.uz
TABIIY FANLARNI O‘QITISHDA AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Karimova Go‘zal Ibragimovna
Toshkent shahar Shayxontohur tumani
102-sonli umumta’lim maktabi ,boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi,
Kaxarova Muxlisa Xakimovna
PERFECT universiteti o‘qituvchisi , Toshkent shahar Uchtepa
tumani , 355-sonli ayrim fanlari chuqur oʻqitiladigan
sinflari mavjud umumiy oʻrta ta’lim maktabning
boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
Xozirgi kunda davlatimiz tomonidan o‘qituvchilarning darslarga ijodiy yondashishini
ta'minlash, ular faoliyatiga ilg‘or pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini
keng joriy qilish hamda o‘quvchilarning dastlabki bilim egallash poydevori mustahkam
bo‘lishi, barcha fanlarni o‘zlashtirishga qiziqishini oshirish maqsadida zarur chora-tadbirlar
ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etib kelmoqda.
Tabiiy fanlar haqidagi bilimlar uzoq yillar davomida amaliy izlanishlar tufayli qo‘lga kiritilgan.
Tabiatni bilishda, uni anglashda ilmiy-amaliy tajriba, hamda amaliy bilimlar muhim rol o‘ynab
kelgan va kelmoqda. Ma'lumki, tabiatshunoslik keng qamrovli moddiy dunyoni rangbarang
xususiyatlari, tabiatning har xil voqea hodisalarini o‘rganuvchi fan bolib, ilmiy tajriba asosida
shakllanadi, amaliyot esa mazkur fanning poydevori hisoblanadi. Insoniyatning tabiat
qonunlari haqidagi bilimlarini, ilmiy asoslangan amaliy faoliyatlarini bilish jarayonini ilmfan
taraqqiyoti belgilaydi. Nazariy bilimlar mazmun – mohiyatini anglashga bo‘lgan ehtiyoj
amaliyotda tug‘iladi va ularning to‘g‘riligi amaliyot orqali tekshiriladi hamda tasdiqlanadi.
Shuni alohida takidlash joizki amaliy ishlarga asoslangan tajribalarni o‘tkazish jarayonida
laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlarda jihozlar yetishmasa, asboblar nosoz bo‘lsa yoki
umuman mavjud bo‘lmasa, o‘tkaziladigan tajribani virtual laboratoriya orqali o‘tkazish imkoni
mavjud.
Bunday usullarning o‘ziga hos afzalligi shundaki, ular faqat o‘quvchi va o‘qituvchilarning
birgalikdagi faoliyat ko‘rsatishi orqali amalga oshiriladi. Bunday hamkorlik jarayoni o‘ziga hos
xususiyatlarga ega. Ya‘ni:
- o‘quvchilarning o‘quv jarayonida fanga bo‘lgan qiziqishlari doimiyligini ta‘minlash;
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 19
th
December 2024
Accepted:20th December 2024
Published:25th December 2024
Ushbu maqolada ta’lim sohasida yangi
bilimlarni
o‘rganish
jarayonida
o‘quvchilar
o‘zlashtirishning
turli
ko‘rinishlaridan
foydalanishlari haqida fikr yuritiladi. Bu esa
ma’lumotlarni qabul qilish, ularni qayta ishlash
hamda amaliyotga tatbiq etish kabi jarayonlarda
amalga oshadi.
KEYWORDS
tabiiy
fanlar,
axborot
texnologiyalari, metod, o‘qitish.
Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 1, Issue 18, December 2024
www.in-academy.uz
- o‘quvchilarning dars davomida mustaqil fikrlash, ijod qilish va izlanishga imkon yaratish;
- o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishlarini mustaqil holda har bir masalaga ijodiy
yondashgan holda bilimga ega bo‘lgan intilishlarini kuchaytirish.
Hozirgi davr o‘qituvchi va o‘quvchilari oldiga katta talablar qo‘ymoqda, bu talablarning eng
asosiysi - darsning samaradorligi, uning sifatliligi, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalariga,
maktablardagi turli xil o‘quv mashg‘ulotlari, ularni tashkil qilinishi va u orqali o‘quvchilarni
turli bilim va ko‘nikmalarni egallab olishidir. Bugungi kunda ta'lim jarayonini to‘g‘ri va
samarali tashkil etishda innovatsion texnologiyalar, texnik vositalarning, jumladan,
zamonaviy kompyuterlarning o‘rni beqiyosdir. Dars mavzusiga oid multimediya, animatsiya,
grafika va videofilmlardan foydalanish dars jarayonini yanada qiziqarli bo‘lishiga ko‘mak
beradi, buning uchun esa o‘qituvchi o‘z ustida ishlashi va har bir darsga «men bugungi dars
jarayoniga qanday yangilik bilan kirib, darsni qiziqarli tashkil qila olaman» deya o‘ziga savol
berishi ya'ni, an'anaviy ta'limdan qochib, noan'anaviy ta'lim berishga intilishi lozim.
Ma'lumki, ta'lim bu o‘qituvchi va o‘quvchilarning hamkorligidagi faoliyat turi bo‘lib, dars
orqali o‘qituvchi o‘z bilimi, ko‘nikma va malakalarini mashg‘ulotlar vositasida o‘quvchilarga
yetkazadi, o‘quvchilar esa uni o‘zlashtirib olishi natijasida undan foydalanish
kompetensiyalariga ega bo‘ladi. Yangi bilimlarni o‘rganish jarayonida esa o‘quvchilar
o‘zlashtirishning turli ko‘rinishlaridan foydalanishlari tabiiy hol masalan, ma'lumotlarni qabul
qilish, ularni qayta ishlash hamda amaliyotga tatbiq etish kabi jarayonlarda amalga oshadi.
Hozirgi kunda umumta'lim maktablarida zamonaviy kompyuter texnologiyalaridan
foydalanish imkoniyatlarini takomillashtirish, ta'lim jarayonida zamonaviy texnologiyalar
imkoniyatlaridan to‘laqonli foydalanish eng muhim ko‘rsatkichlaridan biri ekanligi yetuk
pedagog olimlar tomonidan e'tirof etilganligi xech kimga sir emas.
Shu jumladan bo‘lajak tabiiy fanlar o‘qituvchilarining o‘z mutaxassislik fanini o‘qitishda
metodik tayyorgarligini takomillashtirishda bu jarayonning maqsadi, vazifalarini yaxshi
tushunishlarida, innovatsion ta'lim, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini va raqamli
texnologiyalarni har tomonlama chuqur o‘zlashtirishlari zarur bo‘ladi. Zamonaviy axborot
jamiyatida media ta'lim, ta'lim jarayonida axborot texnologiyalaridan foydalanish, zamonaviy
o‘qituvchining ommaviy axborot vositalari bilan ishlash ko‘nikmasini shakllantishda,
ommaviy axborot vositalari yordamida ta'lim mohiyatini, ochib berish, pedagogik
salohiyatining oshishi va turli ommaviy axborot vositalaridan foydalanish shartlarini
tushunishiga, ta'lim jarayonida (axborot texnologiyalari, Internet, ijtimoiy tarmoqlar, ekran
san'ati, televizor, reklama, interaktiv o‘yinlar, kompyuter animatsiyasi va boshqalar),
pedagogik motodlar va ulardan foydalanishga tayyorligini shakllantirish vositasi sifatida
qaraladi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining tez taraqqiy etishi natijasida "mediya" atamasi
paydo boldi. "Media" atamasi lotin tilidan (media, medium so‘zidan) olinib, qollanma,
vositachi manolarini anglatadi."Media" atamasi XX asrda dastlab ommaviy madaniyatni
shakllantiruvchi vositalarga nisbatan qo‘llangan. Ko‘nikma-insonning ilgarigi tajribalari
asosida muayyan faoliyat yoki harakatni amalga oshirish qobiliyati.
Mediako‘nikma-axborot kommunikatsiya texnologiyalari bilimlarini amalda qo‘llay bilishga
oid faoliyatning tarkibiy qismidir. "Media savodxonligi"- ommaviy axborot vositalarini ishlab
chiqish, tahlil qilish/tahlil qilish va yaratish qobiliyati.
Media ta'limning asosiy vazifasi-yangi avlodni zamonaviy axborot sharoitida hayotga
tayyorlash, turli axborotlarni qabul qilish insonni psixikasiga ta'siri oqibatlarini tushunishga
o‘rgatishdir. Mediakompetentlik tushunchasi (media competence) ta'limga kirib kelayotgan
yangi atama hisoblanib, u mediama'lumotlarni turli ko‘rinishda uzatish va baholash, o‘rganish
yetkaza bilish kabi ma'nolarni o‘z ichiga oladi.
Bo‘lajak tabiiy fanlar o‘qituvchilari mediatexnologiyalardan foydalanish usuli o‘quv jarayonida
ta'limning dolzarb masalalalarini samarali yechish imkoniyatini yaratadi jumladan:
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 1, Issue 18, December 2024
www.in-academy.uz
-o‘quv jarayonini qizqarli va mahsuldot qilish hisobiga o‘quvchida materialni anglab olish
motivatsiyasi ortadi;
-mustaqil ishlash va o‘zini-o‘zi nazorat qilish ko‘nikmasi rivojlanadi; -darsning
samaradorligini va har bir o‘quvchining o‘zlashtirilishini ta'minlaydi;
-har bir o‘quvchining fikrlashini, bilish hissiyotini, maqsad sari intilishlarini, ma'naviy
tassavurlarini rivojlantirish hisobiga umumiy faol rivojlanishga erishiladi;
-sinfdagi barcha o‘quvchilarning faol ishlash ta'minlanadi.
Mediatexnologiyalarni o‘quv jarayoniga kirib kelishi, pedagoglar hayotida misli ko‘rilmagan
darajada
o‘qitishning
yangi
turlarini
shakllarini
keltirib
chiqardi.
Darslarda
mediatexnologiyalarda foydalanish pedagoglar oldiga quyidagi talablarni qo‘yadi:
-zamonaviy pedagog kompyuterdan foydalanishni bilishi;
-kompyuter yordamida o‘qitish vositalaridan foydalana olish va uni o‘quv jarayoniga tadbiq
qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lish;
-o‘z bilimini kompyuterli o‘qitish bo‘yicha doimo takomillashtirib borish;
Media ta'lim usullari quyidagilarga ko‘ra tasniflanishi mumkin:
- olingan bilim manbalari: og‘zaki (ma'ruza, hikoya, suhbat, tushuntirish, munozaralar);
-ko‘rgazmali (mediatekstlarning (mediatexistlarning tasvirlari va namoyishi);
- amaliy (media materiallarida turli xil amaliy vazifalarni bajarish).
Kognitiv faoliyat darajasiga ko‘ra:
tushuntirish-tushuntirish (o‘qituvchi tomonidan ommaviy axborot vositalari haqida aniq
ma'lumot, auditoriya tomonidan ushbu ma'lumotni qabul qilish va assimilyatsiya qilish);
reproduktiv (o‘quvchilarni hal qilish usullarini o‘rganish uchun media materiallarida turli
mashqlar va topshiriqlarni o‘qituvchi tomonidan ishlab chiqish va qo‘llash), muammoli
(tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun muayyan vaziyatlarni yoki ommaviy axborot
vositalarini muammoli tahlil qilish);
qisman qidirish yoki evristik, tadqiqot (tadqiqot va ijodiy faoliyatni tashkil etish).
Shu bilan birga, turli xil ijodiy vazifalarni o‘z ichiga olgan nazariy va amaliy mashg‘ulotlar
ustunlik qiladi. Mamlakatimizdagi deyarli barcha umumta'lim maktablari zamonaviy
kompyuter va telekommunikatsiya texnologiyalari bilan jihozlangan. Bu esa, o‘z navbatida,
boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarning o‘z mehnat faoliyatlariga yangicha yondashuvlarini talab
etadi. Boshlang‘ich sinf darslari o‘quv jarayoniga yangi texnologiyalarni joriy etilishi,
o‘qituvchini texnik vositalar tomonidan siqib chiqishiga emas, balki yangicha yondashuv
orqali uning vazifasi va rolini o‘zgartirib, o‘qituvchilik faoliyatini yanada serqirra, ijodiy va
kreativ yondashuvga asoslangan kasbga aylantiradi.
Kompyuter dasturi orqali oddiy didaktik materiallar tayyorlashda va ularni kompyuter
sinflarida o‘tiladigan darslarda o‘quvchilarga mustaqil ishlash uchun taqdim etish mumkin.
Bunday didaktik material izohli matn sifatida, rasmlar bilan bezalgan holda, nazorat savollari
bilan o‘quvchilarga beriladi va o‘quvchilar tomonidan bajarilishi nazorat qilinadi. O‘qituvchi
faoliyatida eng muhim jihatlardan biri bu o‘quvchilarning bilimini baholab borishdir. Barcha
umumta’lim fanlarining turli bo‘limlariga oid nazorat testlarini kompyuter yordamida tuzish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Bahromov A. va boshqalar. Tabiiyot. 5 sinf uchun darslik. Toshkent, 1995 y
2. Gorelov A.A. Konsepsii sovremennogo yestestvoznaniya. Moskva, 1999 y.
3. Mamatazimov M. Astronomiya. 11 sinf darslik. Toshkent, 2005 y.
4. Solopov Ye.F. Konsepsii sovremennogo yestestvoznaniya. Moskva, 1999 y.
5. To‘raqulov Yo.H. va boshqalar. Umumiy biologiya. Toshkent, 1996 y.
6. Hamdamov I.H. Tabiat ilmining zamonaviy konsepsiyasi. Ma‘ruza matni. Samarqand, 2000y
7. Hamdamov I.H. va boshqalar. Таbiiy fanlar zamonaviy konsepsiyasi. Т., 2007 y.
8. D.Sharipova, D.Xodiyeva, M.Shirinov “Tabiatshunoslik va uni o‘qitish metodikasi” darslik.
2018 yil.
Page 125
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 1, Issue 18, December 2024
www.in-academy.uz
9. M.Nuritdinova. Tabiatshunoslik o‘qitish metodikasi. T.:O‘qituvchi 2005.
10. Suyarov K. [va boshq.] Tabiiy fanlar: 1-sinf uchun darslik. – Toshkent: Respublika ta’lim
markazi, 2021.- 88b
11. Suyarov K. [va boshq.] Tabiiy fanlar: 2-sinf uchun darslik. – Toshkent: Respublika ta’lim
markazi, 2021.- 120b
12. Sangirova Z. [va boshq.] Tabiiy fanlar: 3-sinf uchun darslik. – Toshkent: Respublika ta’lim
markazi, 2022.- 136b
