167
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
BURUN VA YON BO‘SHLIQLARINING SURUNKALI
KASALLIKLARI HAMDA DAKRIOSTITLI BEMORLARDA
ENDOSKOPIK JARROHLIK USULI ORQALI DAVOLASH
TAKTIKASINI TANLASH
Makhmudova Matlyuba Olimjon kizi
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, Pediatriya fakulteti, 6 kurs
talabasi
Otaboev Mirsoat Panjievich
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 1-son Davolash fakulteti, 6
kurs talabasi
Xolboev Ramazon Asror o’g’li
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 1-son
Otorinolaringologiya kafedrasi 2-kurs klinik ordinatori
Ilmiy rahbar: Isxakova Fotima Sharifovna
Samarqand davlat tibbiyot universiteti, 1-son Otorinjlaringologiya
kafedrasi assistenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14755246
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:23-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 25-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 28-yanvar 2025 yil
Ko‘z kasalliklari orasida ko‘z yoshi ajralishi
muhim guruhni tashkil etadi va kasalliklar
tuzilmasida yuqori o‘rinni egallaydi. Bir qator
mualliflarning ma’lumotlariga ko‘ra, ambulator
bemorlarning 8-25,6% ko‘z yoshining ko‘payishi
bilan bog‘liq muammolardan aziyat chekadi.
Ushbu maqolada dakriotsistit bilan og‘rigan
bemorlarda
endoskop
ostida
burun
yon
bo‘shliqlaridan o‘tuvchi rinosinusitni jarrohlik yo‘li
bilan olib tashlash amaliyoti ko‘rib chiqiladi.
akriotsistit,
endoskopiya,
dakriorinostomiya, ko‘z yoshi kanali,
rinosinusit.
Kirish.
Ko‘z yoshi ajralishi ko‘z kasalliklari orasida muhim guruhni tashkil etadi va kasalliklar
tuzilmasida yuqori o‘rinni egallaydi. Bir qator mualliflarning ma’lumotlariga ko‘ra, ambulator
bemorlarning 8-25,6% ko‘z yoshining ko‘payishi bilan bog‘liq muammolardan aziyat chekadi.
Ko‘rish organlari kasalliklari bo‘yicha statsionar sharoitda davolanayotgan bemorlar orasida
ushbu ko‘rsatkich 7,45% dan 10% gacha. Qoida tariqasida, ko‘z yoshi yo‘llarining gorizontal
qismi patologiyasi vertikal qismga qaraganda ko‘proq uchraydi. Shu sababli, gorizontal qism
(ko‘z yoshi kanallari, yosh yo‘llari) patologiyalari 75% dan 85% gacha tashkil etadi. Vertikal
qism, xususan, ko‘z yoshi xaltachasi va nazolakrimal kanal patologiyasi nisbatan kam uchraydi
va 5-13% hollarda kuzatiladi.
125 nafar ko‘z yoshining ko‘payishi bo‘yicha shikoyat qilgan bemorlar orasida quyidagi
kasalliklar aniqlangan: yiringli dakriotsistit – 26%, ko‘z yoshi yo‘llarining idiopatik torayishi –
27%, yiringli dakriotsistit va ko‘z yoshi yo‘llarining qisman o’tkazuvchanligi – 10%,
konyunktivit – 21%, demodekoz – 11%, ko‘z yoshi nuqtalarining ektopiyasi – 5% hollarda.
Ko‘z yoshi yo‘llarining torayish darajasi va ko‘z yoshi ajralishining xususiyatlari har xil bo‘ladi.
Torayish odatda bemorlarning 30% ida bir tomonlama va 10% ida ikki tomonlama bo‘ladi.
Krauze qopqog‘i sohasidagi torayish holatlari 50% dan ko‘proq hollarda (asosan ayollarda)
kuzatiladi, undan keyin Gasner qopqog‘i sohasida torayish 25% bemorlarda uchraydi. Ko‘z
168
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
yoshi yo‘lining vertikal qismidagi yallig‘lanish bilan xarakterlanadigan nisbatan og‘ir va keng
tarqalgan kasallik shakli DTs (dakriotsistit) hisoblanadi. Turli manbalarga ko‘ra, DTs barcha
ko‘z yoshi organlari kasalliklarining 4-8% ini tashkil etadi. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, ko‘z
yoshi xaltachasining surunkali yallig‘lanishi barcha oftalmologik kasalliklarning 2,0-7,5% ini
tashkil qiladi. Ko‘pincha o‘rta yoshdagi odamlar (50-60 yosh) ushbu kasallikdan aziyat
chekadilar. DTs ayollarda erkaklarga nisbatan 7-8 marta ko‘proq uchraydi, bu nazolakrimal
kanalning anatomik tuzilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ayollarda ushbu kanalning
diametri erkaklarnikiga qaraganda sezilarli darajada kichikroq. Ayollarda DTs uchrash
tezligini oshiruvchi boshqa bir qator nazariyalar mavjud bo‘lib, ular quyida muhokama
qilinadi. DTsning klinik tasnifi uni uchta asosiy guruhga ajratishni o‘z ichiga oladi: o‘tkir,
surunkali va yengil DTs. Ushbu bo‘linish shartli bo‘lsada, tashxis jarayon bosqichini,
ajralmalarning xarakterini va asoratlarning mavjudligini aks ettiradi.
Boboxonov G.K. va Xasanov S.A. tomonidan DTs ning (dakriotsistit) klinik tasnifi [1998]
ma’lumotlariga ko‘ra quyidagicha: kelib chiqishiga qarab tug‘ma, orttirilgan va qaytalanuvchi
turlarga bo‘linadi. Orttirilgan DTs esa ikki turga ajratiladi: noma’lum etiologiyali va travmadan
keyingi turlar.
Klinik kechishiga ko‘ra DTs murakkablanmagan va murakkab turlarga bo‘linadi.
Murakkablanmagan turlari: kataral va yiringli. Murakkab turlari: flegmonoz, abstsess, fistula,
ko‘z va burun bilan bog‘liq asoratlar bilan kechuvchi. Kombinatsiyalangan turlar: yuqori jag‘-
yuz sohasidagi nuqson va jarohatlar natijasida, ko‘z yoshi tizimi va LOR organlarining boshqa
bo‘lim patologiyalari bilan birgalikda yuzaga kelishi hisoblanadi.
Jarayonning tarqalish darajasi va kasallikni tashxislash bir-biri bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, unchalik murakkab emas. Umumiy klinik usullardan tashqari, maxsus usullar ham
qo‘llaniladi – ko‘z yoshi yo‘llarini yuvish (irrigatsiya), truba testi, nazolakrimal testlar,
zondlash, shuningdek, rentgenodiagnostik usullar va endoskopik tekshiruvlar.
Truba va nazolakrimal testlar minimal jarohatlanish tufayli juda qimmatli hisoblanadi. Ushbu
testlarni o‘tkazish uchun kollargolning rangli eritmasi qo‘llaniladi. Eritma konyunktiva
xaltasiga tomiziladi va uning ko‘z yoshi yo‘llari orqali so‘rilish vaqti hisoblab chiqiladi yoki
burun bo‘shlig‘ida rangli eritma izlari aniqlanadi.
Ko‘proq qo‘llaniladigan usullar – bu zondlash va ko‘z yoshi yo‘llarini yuvish usullaridir. Ular
arzon bo‘lsada, yetarli darajada informativ hisoblanadi. Ammo kanallar epitelial
qoplamasining jarohatlanish ehtimolini hisobga olgan holda, mutaxassislar tomonidan
bajariladigan operatsiyalar juda aniq bajarilishi kerak. Ishlatiladigan ignalar ko‘z yoshi
nuqtalari va kanallarning o‘lchamlariga mos bo‘lishi lozim.
Dakriologiya sohasida qo‘llaniladigan yorug‘lik, ultratovush va optik diagnostika usullari
orasida ularning klinik tekshiruvlar asosida to‘g‘ri kombinatsiyasini aniqlash juda muhimdir.
Hozirgi vaqtda burun ichki tuzilmalari ham patologik jarayonga jalb qilinishini inobatga olgan
holda, MSKT (multispiral kompyuter tomografiyasi) tekshiruvi o‘tkazilishi zarur va muhimdir.
Bu holda, koronariya proyeksiyasida skanerlash mezonlari kamida 2 mm hajmda bajarilishi
kerak. Kontrast yordamida o‘tkaziladigan dakriosistografiya kasallik haqida qo‘shimcha
ma’lumot beradi. Ko‘z yoshi yo‘llarining kontrastli KT (kompyuter tomografiyasi) bugungi
kunda ko‘z yoshi yo‘llarini tekshirishning odatiy usuliga aylandi.
Va nihoyat, hozirgi paytda ko‘z yoshi yo‘llarining ichki yuzalari va bo‘shliqlarini bevosita
vizual tekshirish imkonini beradigan yagona yangi usul – bu dakriovideoendoskopiyadir.
Diagnostika usullarining rivojlanishi jarrohlik amaliyotlarining yangi usullarini ishlab chiqish
uchun asos yaratadi. Burun bo‘shlig‘ining lateral devori anatomik tuzilmalarini yaxshi bilish
burun ichidagi tuzilmalar va ko‘z yoshi yo‘llariga jarrohlik operatsiyalarini muvaffaqiyatli
o‘tkazish uchun muhim shart hisoblanadi. Ma’lumki, ko‘z yoshi apparati ikki qismga bo‘linadi
– ko‘z yoshi ishlab chiqaruvchi va ko‘z yoshi ajratuvchi qismlar. Ko‘z yoshi ishlab chiqaruvchi
qism ko‘z yoshi bezi va yordamchi ko‘z yoshi bezlarini o‘z ichiga oladi, ularning vazifasi ko‘z
yoshi suyuqligini ishlab chiqarishdan iborat.
169
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
Rinoxirurglar nuqtai nazaridan ko‘proq qiziqish uyg‘otadigan qism ko‘z yoshi yo‘llaridir. Ko‘z
yoshi yo‘llari yuqori va pastki ko‘z yoshi nuqtalari, gorizontal qismdan iborat bo‘lgan ko‘z
yoshi yo‘llari, ko‘z yoshi xaltasi va vertikal qismga bo‘linadigan nazolakrimal kanaldan tashkil
topgan. Yuqorida aytib o‘tilgan anatomik tuzilmalarning uzunligi o‘rtacha 16-18 mmni tashkil
qiladi. Ular burun bo‘shlig‘ining lateral devori bo‘ylab ko‘proq joy egallaydi.
- Ko‘z yoshi ishlab chiqaruvchi apparat:
1. Ko‘z yoshi bezi – Lacrimal gland
- Ko‘z yoshi apparati:
2. Ko‘z yoshi nuqtalari – Lacrimal punta
3. Ko‘z yoshi yo‘llari – Lacrimal canaliculi
4. Ko‘z yoshi xaltasi – Lacrimal sac
5. Burun-ko‘z yoshi yo‘li – Nasolacrimal duct
6. Pastki burun chig‘anog‘i
7. Burun-ko‘z yoshi kanali chiqish teshigi
Tuzilishiga ko‘ra, ko‘z yoshi nuqtalari yumaloq shaklga ega bo‘lib, diametri 0,6 mm dan oshadi
va konyunktiva xaltasining shilliq qavatiga tegib turadi. Ko‘z yoshi nuqtasi ko‘z yoshi yo‘liga
ulanadi, u esa o‘z navbatida vertikal va gorizontal tizzalardan iborat. Vertikal tizza taxminan
1,0 mm uzunlikda bo‘lib, deyarli to‘g‘ri burchak ostida gorizontal tizzaga o‘tadi, bu tizzaning
uzunligi 4,3 mm ni tashkil etadi. Shuning uchun ko‘z yoshi yo‘llarini zondlashda Bowman
zondi avval vertikal holatda kiritilishi, so‘ngra kanallar teshilishining oldini olish uchun
gorizontalga burilishi kerak.
Ko‘z yoshi xaltasi o‘ziga xos naychali tuzilma bo‘lib, aniq chegarasiz nazolakrimal kanalda
davom etadi. Ba’zi hollarda o‘tish nuqtasi sohasida Krauze klapani tufayli torayish kuzatilishi
mumkin. Ko‘z yoshi xaltasining uzunligi o‘rtacha 8-9 mm, eni esa o‘rtacha 4-6 mm ni tashkil
etadi. Nazolakrimal kanal o‘rtacha 16-18 mm uzunlikda va 2-4 mm kenglikda bo‘ladi.
Nazolakrimal kanal burun bo‘shlig‘ining lateral devori bo‘ylab joylashgan bo‘lib, yuqori
jag‘ bo‘shlig‘ining medial devori bilan birga bo‘ladi va ba’zida bo‘shliq ichiga yetarlicha chuqur
kirib, uning medial devorida qavariq hosil qiladi. Nazolakrimal kanal pastki burun yo‘lining
old uchida tugaydi.
L.I. Sverjevskiy (1932) tomonidan taklif qilingan tasnifga ko‘ra, nazolakrimal kanalning pastki
burun chig‘anog‘i ostida tugashining 4 ta anatomik turi ajratib ko‘rsatilgan. Topografik
jihatdan nazolakrimal kanal ikki qismga bo‘linadi: yuqori – suyak qismi, uning uzunligi
o‘rtacha 12 mm bo‘lib, nazolakrimal kanalga o‘tadi va pastki – membranali qism, uning
uzunligi 5-6 mm, pastki burun yo‘lining lateral devori shilliq qavatning ostida joylashgan.
Nazolakrimal kanalning chiqish teshigi pastki burun chig‘anog‘i ostidagi “voronka”ga ochiladi,
burun bo‘shlig‘i yo‘lagidan 30-35 mm masofada joylashgan.
Nasolacrimal kanali chiqish ochilishi shakli bo‘yicha dumaloq, oval, yirtiq-shaklli yoki
nuqtaviy bo‘lishi mumkin. Nasolacrimal kanalning o‘rtacha diametri 2-4 mm ni tashkil etadi.
Lakrimal cho‘ntak va nasolacrimal trubka, ularning anatomik joylashuviga ko‘ra, labirint bilan
chambarchas bog‘langan. Yuqori qismlarida, lakrimal cho‘ntak oldingi qismga o‘xshash
labirint hujayralari bilan yopilgan. Shuning uchun, glomerul labirintidagi yallig‘lanish
jarayonlari, yirtilgan suyuqlik ajralishini buzishi mumkin. Shuningdek, tirgakshakl o‘sma
(processus uncinatus) va burun-faringeal hujayralar (aggerna) organik bog‘lanishga ega.
Ko‘pgina hollarda, jarrohlik amaliyotlarida ushbu anatomik tuzilmalar bo‘yicha
operatsiyalarni amalga oshirish zarur bo‘ladi, shuning uchun lakrimal cho‘ntakning pastki
qismlari burun bo‘shlig‘ining anatomik tuzilmalaridan ozod va bu hududga kirish nisbatan
yengil bo‘ladi, bu esa dakriostoma hosil qilishda juda muhimdir. Ba’zi hollarda, nasolacrimal
trubka va lakrimal cho‘ntak to‘liq yoki qisman o‘rtacha burun conchasining oldingi uchidan
yopilgan bo‘lishi mumkin. Agar lakrimal cho‘ntak to‘liq yopilgan bo‘lsa, tashqi DTsR tavsiya
etiladi. A. Alherabiet va boshqalar (2017) lakrimal cho‘ntakning lateral devorga nisbatan
normal, pastki va yuqori pozitsiyalarini ajratib ko‘rsatadilar.
170
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
DTs, burun bo‘shlig‘ida va BYoBda jarrohlik aralashuvlarida operatsion jarohatlar natijasida
yuzaga kelgan holda, alohida guruhni tashkil etadi. Hozirgacha, adabiyotda funksional
endoskopik jarrohlikning orbital komplikatsiyalariga asosiy e’tibor qaratilgan. Endonazal
jarrohlikdan keyin nasolacrimal trubkaning jarohatlanishi haqida juda kam ma’lumot mavjud.
Caldwell-Luke bo‘yicha, rinoplastika va sinus jarrohliklari vaqtida nasolacrimal trubkaning
jarohatlangani haqida ma’lumotlar mavjud. Caldwell-Luke jarrohligi davomida nasolacrimal
trubkaning jarohatlanishi, odatda, dakriostoma hosil qilish jarayonida distal septal foramen
(Gasner) ga bevosita zarar yetkazilishi natijasida yuzaga keladi.
Turli mualliflarga ko‘ra, tajribali jarrohlar o‘rtacha burun yo‘lini ochish jarayonida 0.3-1.7%
hollarda epifora rivojlanishini kuzatadilar. Ba’zi mualliflar labirint hujayralarini ochish
jarayonida nasolacrimal kanalining jarohatlanishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Shuningdek,
tirgakshakl o‘sma kesilganda nasolacrimal trubkaning jarohatlanishi va maxillektomiya
paytida peshona cho‘ntagiga ta’sir qilish natijasida lakrimal cho‘ntakning shikastlanishi yuz
berishi mumkin. C. L Serdahli va hamkorlari endoskopik jarrohlikdan keyin 8 bemorda
nasolacrimal trubka obstruksiyasini kuzatganlar. Barcha hollarda DTsR amalga oshirish
zarurati bo‘lgan. Nasolacrimal trubkaning jarohatlanishi, o‘rtacha burun conchasi sohasida va
nasofaringeal ochilmani teskari suyak kesgichi yordamida kengaytirish jarayonida yuzaga
kelishi mumkin. E. Figueira va boshqalar 28 ta nasolacrimal kanalining olingan stenoz holatini
eslatib o‘tadilar, ulardan 5 tasi endonazal jarrohlikning komplikatsiyalari hisoblanadi.
C. Xie va boshqalar nasolacrimal trubkaning obstruktsiyasi rinoplastika va UJBda amalga
oshirilgan jarrohlik amaliyotlarida kuzatiladigan ko‘plab komplikatsiyalardan biri ekanligini
ta’kidlaydilar. Muallif 11 ta post-jarrohlik epifora holatini keltirib o‘tadi, bu holatlarda
jarrohlik aralashuvini talab qilgan. Anamnezga ko‘ra, bu holatlarning 7 tasida bemorlar ENT
bo‘yicha jarrohlik amaliyotlarini o‘tkazgan, 3 tasida esa rinoplastika amalga oshirilgan. Muallif
ikki hududni lakrimal trubkalardan kelib chiqadigan komplikatsiyalar nuqtai nazaridan
lakrimal cho‘ntak va nasofaringeal ochilmaning distal qismlarini eng xavfli deb hisoblaydi. S.
Bharangar va hamkorlari istiqbolli tadqiqot o‘tkazdilar, uning maqsadi endoskopik endonazal
jarrohliklar vaqtida nasolacrimal kanal jarohatlari tarqalishini aniqlash, shuningdek, bu
jarohatlarning ahamiyatini baholashdir.
B. Ray va boshqalar 8 ta holatda postoperativ epiforaning davom etishini qayd etganlar, bu
FESS komplikatsiyasi bo‘lib, jarrohlik davolanishni talab qilgan. Mualliflar FESSning yuqori
samaradorligini tan olishadi, bu esa ushbu usulni yanada mashhur qiladi va qo‘shimcha qilib,
ushbu shakldagi jarrohlik amaliyotlarining ko‘payishi komplikatsiyalarni, shu jumladan
nasolacrimal trubkaga bog‘liq bo‘lganlarni ko‘payishiga olib kelishini ta’kidlaydilar. V. Cervelli
o‘z ishlarida burun to’sig’i (septum)ning og‘ishiga ega bemorlarda ko'z yosh yo‘llarining
holatini davolashdan oldin va intranasal tuzilmalarni jarrohlik bilan to‘g‘rilashdan keyin
o‘rganib chiqqan. Muallif ma’lumotlariga ko‘ra, burun septumining og‘ishiga ega bemorlarning
45.8%da nasolacrimal kanalning funksional obstruksiyasi aniqlangan, bu lakrimal kanalning
burun qobig‘i bilan yopilishi natijasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Burkhanov U. M., Khushvakova N. D. Surunkali rinosinusit bilan kasallangan bemorlarda
endoskopik operatsiyadan keyingi davrda antimikrob neytrofil peptidlarini o'rganish
//Journal of Biomedicine and Practice. – 2020. – Т. 5. – №. 5.
2. Ulugbek B., Nilyufar K. Clinical experience of laser therapy use in rhinosinusitis patients
after endoscopic operations //International Journal of Psychosocial Rehabilitation. – 2020. –
Т. 24. – №. 6. – С. 9843-9848.
3. Khushvakova N., Burkhanov U., Nurmuhamedov F. MEDICAL SCIENCES //EARTH SCIENCES.
– С. 19.
4. Бурханов У.М. Хушвакова Н.Ж. Применение метода лазеротерапии у больных с
хроническими риносинуситами после эндоскопических операций // INTERNATIONAL
171
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
SCIENTIFIC REVIEW OF THE PROBLEMS OF NATURAL SCIENCES AND MEDICINE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC REVIEV // 2019/11 C.- 64-75.
5. Xushvakova N., Burxanov U. Surunkali rinosinusit bilan og'rigan bemorlarda endoskopik
jarrohlik amaliyotidan so'ng fagotsitozni neytrofil bo'g'ini ko'rsatkichlarini baxolash
//Журнал вестник врача. – 2020. – Т. 1. – №. 4. – С. 120-123.
6. Хушвакова Н.Ж., Бурханов У.М. ДИНАМИКА ИЗМЕНЕНИЙ УРОВНЯ ЦИТОКИНОВ В
СЫВОРОТКЕ КРОВИ И В НАЗАЛЬНЫХ СЕКРЕТАХ У БОЛЬНЫХ С ХРОНИЧЕСКИМИ
РИНОСИНУСИТАМИ// Проблемы биологии и медицины. - 2021. №3. Том. 128. - С. 141-
143. DOI: http://doi.org/
7. Хушвакова Н.Ж. Бурханов У.М. ОЦЕНКА ПОКАЗАТЕЛЕЙ НЕЙТРОФИЛЬНОГО ЗВЕНА
ФАГОЦИТОЗА У БОЛЬНЫХ ХРОНИЧЕСКИМИ ФОРМАМИ РИНОСИНУСИТА ПОСЛЕ
ЭНДОСКОПИЧЕСКИХ ОПЕРАЦИЙ // ВЕСТНИК ВРАЧА // Том 97 Номер №4 С.- 119-122.
8. Шаматов И. Я., Хушвакова Н. Ж., Бурханов У. М. Эндоскопическая ультразвуковая
дезинтеграция при гипертрофическом рините с одновременной коррекции устья
слуховых труб //БИОЛОГИЯ ВА ТИББИЁТ МУАММОЛАРИ PROBLEMS OF BIOLOGY AND
MEDICINE ПРОБЛЕМЫ БИОЛОГИИ. – 2019. – С. 144.
9. Хамракулова Н. О. и др. ВЫБОР ТАКТИКИ ЛЕЧЕНИЯ БОЛЬНЫХ ХРОНИЧЕСКИМ
ГНОЙНЫМ СРЕДНИМ ОТИТОМ ИСХОДЯ ИЗ ОСОБЕННОСТЕЙ ЕГО ТЕЧЕНИЯ //Научные
механизмы решения проблем инновационного развития. – 2016. – С. 233-239.
10. Хушвакова Н. Ж., Хамракулова Н. О., Исхакова Ф. Ш. Возможности местного
применения озонотерапии в лечении хронических средних гнойных отитов у больных
с заболеваниями крови //Российская оториноларингология.–2015. – 2015. – Т. 5. – С. 76-
78.
11. Хушвакова Н. Ж., Исхакова Ф. Ш. МЕХАНИЗМ ДЕЙСТВИЯ ЛЕЧЕНИЯ
АЛЛЕРГИЧЕСКОГО РИНИТА НА АСТМУ //O'ZBEKISTONDA FANLARARO INNOVATSIYALAR
VA ILMIY TADQIQOTLAR JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 17. – С. 120-128.
12. Хушвакова Н. Ж., Давронова Г. Б., Исхакова Ф. Ш. Усовершенствование методов
лечения
приобретенной
сенсоневральной
тугоухости
//Российская
оториноларингология.–2015. – 2015. – Т. 4. – С. 102-105.
13. Хушвакова Н. Ж. и др. ОПТИМИЗИРОВАННЫЙ МЕТОД ЛЕЧЕНИЯ ОСТРОГО
КАТАРАЛЬНОГО СРЕДНЕГО ОТИТА У ДЕТЕЙ //Евразийский Союз Ученых. – 2020. – №.
11-2 (80). – С. 18-20.
14. Шаматов И. Я., Хушвакова Н. Ж., Исхакова Ф. Ш. КОМПЛЕКСНОЕ ЛЕЧЕНИЕ ОСТРЫХ
ЛАРИНГИТОВ //Сборник научных статей по итогам работы Международного научного
форума. – 2019. – С. 98.Yokubovich S. I., Sharipovna I. F., Jurakulova H. N. New approaches in
the treatment of odontogenic sinusitis //central asian journal of medical and natural sciences.
– 2021. – т. 2. – №. 2. – с. 57-60.
15. Isxakova F. МОЛЕКУЛЯРНО-ГЕНЕТИЧЕСКАЯ ДИАГНОСТИКА АЛЛЕРГИЧЕСКИХ
РИНИТОВ У БОЛЬНЫХ С БРОНХИАЛЬНОЙ АСТМОЙ //Medical science of Uzbekistan. –
2023. – №. 4. – С. 04-09.
16. Iskhakova Z. S., Iskhakova F. S., Narzieva D. B. THE USE OF OSTEOGENIC MATERIAL TO
REPLACE JAW CAVITY DEFECTS //Applied Information Aspects of Medicine (Prikladnye
informacionnye aspekty mediciny). – 2022. – Т. 25. – №. 4. – С. 20-25.
17. Sharipovna I. F., Jurakulovna K.N., Bakhtiyorovna G.D. Improvement of the diagnosis and
treatment of allergic rhinitis in patients with bronchial asthma (molecular genetic analysis)
//American journal of medicine and medical sciences. - 2021, -11(6): 459-464 doi:
10.5923/j.ajmms.20211106.01
18. Sharifovna I. F. Treatment of Allergic Rhinitis by Modern Methods from the Point of View
of a Doctor: The Main Problems and Mistakes //Texas Journal of Medical Science. – 2023. – Т.
18. – С. 52-56.
172
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
19. Yokubovich S. I., Sharipovna I. F., Jurakulova H. N. New Approaches in the Treatment of
Odontogenic Sinusitis //Central Asian Journal of Medical and Natural Science. – 2021. – Т. 2. –
№. 2. – С. 57-60.9. Leynaert B, Neukirch F, Demoly P, Bousquet J. Epidemiologic evidence for
asthma and rhinitis comorbidity. J Allergy Clin Immunol. 2000; 106(5 Suppl): S2015
20. Iskhakova F., Akhmedova K., Tulayev B. SYMPTOMS OF LARINGITIS IN CHILDREN, SOME
COMMENTS ABOUT PREVENTION MEASURES //Евразийский журнал академических
исследований. – 2024. – Т. 4. – №. 2. – С. 197-201.
21. Хушвакова Н. Ж., Насретдинова М. Т., Исхакова Ф. Ш. Применение нейромидина и
инстенона в комплексном лечении нейросенсорной тугоухости //Таджикский
государственный медицинский университет имени Абуали ибни Сино. – 2012. – Т. 109.
22. Хушвакова Н., Искандарова Ш., Болиев И. ПРИЧИНЫ ОСТРОГО ЛАРИНГИТА, МЕРЫ
ЛЕЧЕНИЯ И ИХ ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ //Евразийский журнал
академических исследований. – 2024. – Т. 4. – №. 2 Part 2. – С. 7-14
23. Хушвакова Н., Искандарова Ш. ЭФФЕКТИВНЫЕ СТРАТЕГИИ ПРОФИЛАКТИКИ
ОСТРОГО ЛАРИНГИТА У ДЕТЕЙ: СОВРЕМЕННЫЕ ПОДХОДЫ //Международный журнал
научной педиатрии. – 2024. – Т. 3. – №. 2. – С. 489-494.
24. Очилов Т., Хушвакова Н. ИММУНОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ДИАГНОСТИКИ
АТРОФИЧЕСКОГО ФАРИНГИТА У ДЕТЕЙ //Международный журнал научной педиатрии.
– 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 516-522.
25. Хушвакова Н., Бекеев Ж., Гадоев Р. ВЛИЯНИЕ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ УСЛОВИЙ НА
РАЗВИТИЕ АЛЛЕРГИЧЕСКОГО РИНОСИНУСИТА: ИММУНОЛОГИЧЕСКИЙ ПОДХОД
(краткий обзор литературы //Международный журнал научной педиатрии. – 2023. – Т.
2. – №. 11. – С. 385-392.
26. Хамракулова Н. О., Хушвакова Н. Ж., Исакова Ю. Н. ИССЛЕДОВАНИЕ КАЧЕСТВА
ЖИЗНИ БОЛЬНЫХ С ХРОНИЧЕСКИМ ГНОЙНЫМ СРЕДНИМ ОТИТОМ //ТОМ-1. – 2022. – С.
485.
