163
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
MUAMMOLI TA'LIM METODLARI VA ULARNING MAKTAB
TA'LIMINI RIVOJLANTIRISHDAGI AHAMIYATI
Bekmuratova Umit Kenesbay qizi
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti magistranti
https://doi.org
/10.5281/zenodo.14755228
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:23-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 25-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 28-yanvar 2025 yil
Maqolada muammoli ta'lim metodlarini ta'lim
tizimiga joriy etishning afzalliklari, qiyinchiliklari
va
samaradorligini
baholash
masalalari
muhokama
qilinadi.
Mualliflar
metodlarni
o'qituvchilarning metodologik tayyorgarligi, ta'lim
muassasalarining
infratuzilmasi
va
o'quvchilarning tayyorligi bilan bog'liq bo'lgan
muammolarni ko'rsatgan. Shuningdek, muammoli
ta'limning
o'quvchilarda
mustaqil
fikrlash,
tanqidiy qarash, ijodiy fikrlash va kommunikativ
ko'nikmalarni rivojlantirishdagi o'rni ta'kidlangan.
Samarali joriy etish va baholash orqali muammoli
ta'lim metodlarini yanada takomillashtirish
mumkinligi va ta'lim tizimini yaxshilashga xizmat
qilishi haqida xulosa chiqarilgan. Maqolada ta'lim
tizimining sifatini oshirish va o'quvchilarning real
hayotga
tayyorligini
kuchaytirish
uchun
muammoli ta'lim metodlarining ahamiyati batafsil
ochib berilgan.
Muammoli ta'lim, Problem-Based
Learning (PBL), ta'lim metodlari,
tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv,
jamoada ishlash, mustaqil o'rganish,
o'qituvchi tayyorgarligi, ta'lim tizimi,
samaradorlik,
ta'lim
sifati,
o'quvchilar, metodik qo'llanmalar,
ta'lim
infratuzilmasi,
o'qitish
uslublari,
ta'lim
innovatsiyalari,
o'qish motivatsiyasi, ta'lim jarayoni.
Zamonaviy ta'lim tizimi har bir o'quvchining faqatgina bilim olish bilan cheklanmay, balki
turli ko'nikmalarni rivojlantirishni maqsad qilmoqda. O'qitish jarayonida muhim ahamiyatga
ega bo'lgan metodlardan biri – muammoli ta'lim metodlari hisoblanadi. Ushbu metod,
o'quvchilarni faqat ma'lumot bilan ta'minlashdan tashqari, ularning muammolarni hal qilish,
tanqidiy fikrlash va mustaqil o'rganish kabi muhim ko'nikmalarini shakllantirishga qaratilgan.
Muammoli ta'lim metodlari o'quvchilarga real hayotdagi masalalarni tahlil qilish, yechimlar
taklif etish va ularni amalga oshirish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, bu metod ta'lim
jarayonini yanada samarali va qiziqarli qilishga yordam beradi. Maktab ta'limini
rivojlantirishda muammoli ta'lim metodlarining o'rni katta, chunki ular o'quvchilarda faqat
bilimlar, balki ijodiy va amaliy ko'nikmalarni ham rivojlantiradi. Bu metodda o'quvchilar
avvalo mavzu yoki muammo bilan tanishtiriladi, so'ngra ular ushbu masalani hal qilish uchun
izlanish olib boradilar, turli variantlarni ko'rib chiqadilar va o'zlarining fikrlarini ifodalaydilar.
Muammoli ta'lim metodlari o'quvchilarga muayyan mavzu yoki jarayonni o'rganishda
faqatgina ma'lumotni yodlash emas, balki chuqur tahlil qilish, yangi g'oyalarni sinab ko'rish,
fikrlarni baham ko'rish va jamoa bilan ishlashni ham o'rgatadi.
1. Muammoli ta'lim metodlarining mohiyati va asosiy prinsiplari
164
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
Zamonaviy ta'lim tizimi o'quvchilarga nafaqat bilimlarni o'rgatish, balki ularni mustaqil
fikrlashga, tanqidiy qarashlar bildirishga va real hayotdagi muammolarni hal qilishga ham
tayyorlashni maqsad qilmoqda. Bu jarayonda muammoli ta'lim metodlari alohida o'rin tutadi.
Ushbu metodlar o'quvchilarga mustaqil o'rganish va sinovdan o'tkazish imkonini beradi,
shuningdek, ularni real dunyodagi muammolarni hal qilishga tayyorlaydi. Muammoli ta'lim
metodlarining mohiyati, prinsip va usullarini tushunish, ta'lim jarayonini samarali qilishda
muhim ahamiyatga ega.
Muammoli ta'lim metodlari (Problem-Based Learning, PBL) o'quvchilarga ma'lum bir
bilimni o'rgatishdan ko'ra, ular o'zlari biror masala yoki muammoni hal qilish orqali
bilimlarni o'rganadilar.[10] Bu metodda o'quvchilar, odatda, guruhlar shaklida birgalikda
ishlaydi va ular muammoni hal qilish uchun kerakli ma'lumotlarni izlash, tahlil qilish va
baholashni o'z zimmasiga oladi. Muammoli ta'lim metodining eng muhim jihatlaridan biri
shundaki, u o'quvchilarga faqatgina nazariy bilimlarni o'zlashtirishni emas, balki ularni
amaliyotda qo'llashni o'rgatadi. O'quvchilar muammoni yechish uchun zarur bo'lgan
bilimlarni qidirish va bu bilimlarni birlashtirish orqali yangi ma'lumotlarni hosil qiladi.
Muammoli ta'limning yana bir ahamiyatli jihati – bu o'quvchilarni markazda tutish.[2]
O'qituvchi o'quvchilarga muammo yoki vaziyatni taqdim etadi, ammo ularni qanday hal
qilishni o'quvchilarning o'zlariga qoldiradi. Bu jarayonda o'qituvchi o'quvchilarni muammo
yuzasidan izlanishga, turli nuqtai nazarlarni hisobga olishga va yangi yechimlar izlashga
rag'batlantiradi. Bu metodning asosiy tamoyillaridan biri o'quvchilarni "o'rganishning
subyekti" sifatida faol ishtirok etishga jalb qilishdir.
Muammoli ta'lim metodlarining asosiy prinsiplari
1. Faol o'quvchi ishtiroki: Muammoli ta'lim metodida o'quvchilar faqatgina passiv
ma'lumotlarni qabul qiluvchi emas, balki faol o'rganuvchilardir. Ular muammo yoki
masala haqida fikr yuritib, o'z yechimlarini topishga harakat qiladilar. O'qituvchilar, o'z
navbatida, o'quvchilarga yo'l-yo'riq ko'rsatib, ularga muammo yechimini izlashda
yordam beradi.[3]
2. Jamoaviy ish: Muammoli ta'limning yana bir muhim jihati jamoada ishlashdir.
O'quvchilar guruhlar shaklida ishlashadi, bu esa ularning bir-biri bilan muloqot qilish,
fikrlarini almashish, hamkorlikda ishlash ko'nikmalarini rivojlantiradi. Jamoaviy ish
o'quvchilarga turli nuqtai nazarlarni tinglash va tahlil qilish imkoniyatini beradi, bu esa
muammoni yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi. [3]
3. Kontekstdan o'rganish: Muammoli ta'limda o'quvchilar real hayotdagi masalalar yoki
vaziyatlar bilan shug'ullanishadi. Bu metodning asosiy tamoyillaridan biri shundaki,
o'quvchilar faqat nazariy bilimlar emas, balki ularni amaliyotda qo'llashni o'rganadilar.
O'quvchilar muammoni hal qilish jarayonida turli xil manbalardan ma'lumotlar
to'playdi va bu bilimlarni real vaziyatlarda qo'llashni o'rganadilar. [3]
4. Kritik fikrlash: Muammoli ta'lim metodlari o'quvchilarda tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishga katta e'tibor beradi. O'quvchilar biror masalani hal qilishda turli
variantlarni tahlil qiladi, ularning kuchli va zaif tomonlarini o'rganadi, oxir-oqibat eng
yaxshi yechimni topishga harakat qiladi. Bu jarayon o'quvchilarda analiz qilish va tahlil
qilish ko'nikmalarini rivojlantiradi. [3]
5. O'z-o'zini o'rganish: Muammoli ta'lim metodida o'quvchilar faqatgina o'qituvchidan
emas, balki bir-birlaridan ham o'rganadilar. Ular o'z fikrlarini erkin ifodalashadi, turli
fikrlarni eshitib, o'z bilimlarini yangilashadi. Bu o'quvchilarda o'z-o'zini o'rganish va
mustaqil fikrlash ko'nikmalarini rivojlantiradi. [3]
165
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
6. Izlanish va muammo yechimi: Muammoli ta'limda o'quvchilar o'zlari bilmagan
masalalarni hal qilish uchun izlanish olib borishadi. Ular yangi bilimlarni topish,
ma'lumotlarni tahlil qilish va ulardan amalda foydalanishni o'rganadilar. Bu jarayon
o'quvchilarga mustaqil fikrlash, yaratish va yangi yechimlarni taklif qilish imkoniyatini
beradi. [3]
Muammoli ta'lim metodida o'qituvchining roli juda muhimdir. O'qituvchi o'quvchilarni
muammoga qarshi faollashtiruvchi, yo'l-yo'riq ko'rsatuvchi shaxs sifatida harakat qiladi. U
o'quvchilarga masala haqida dastlabki ma'lumotlarni taqdim etadi va ularni o'z bilimlarini
izlanish orqali yangilashga rag'batlantiradi. Shuningdek, o'qituvchi o'quvchilarning fikrlarini
tinglaydi, guruhlar orasida muhokama olib borishga yordam beradi va jamoaviy ishlashni
yo'naltiradi. Bunday yondashuv o'qituvchining faqat ma'lumot beruvchi emas, balki
o'quvchilarning o'zaro o'rganish jarayonini boshqaruvchi va qo'llab-quvvatlovchi figura
sifatida rolini kengaytiradi.
Muammoli ta'lim metodlarining maktab ta'limini rivojlantirishdagi ahamiyati
Zamonaviy ta'lim tizimining asosiy maqsadi nafaqat bilimlarni o'rgatish, balki o'quvchilarda
amaliy ko'nikmalarni rivojlantirishdir. Shu nuqtai nazardan, muammoli ta'lim metodlari
(Problem-Based Learning, PBL) maktab ta'limini yanada samarali va interaktiv qilishda katta
ahamiyatga ega.[5] Bu metod o'quvchilarga real hayotdagi muammolarni tahlil qilish, turli
nuqtai nazarlarni baholash, yangi yechimlar topish va jamoaviy ravishda ishlashni o'rgatadi.
Ushbu metodlar o'quvchilarda tanqidiy fikrlash, ijodiy yondashuv va mustaqil o'rganish
ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu esa maktab ta'limining sifatini oshirish va
uning kelajakdagi muvaffaqiyatiga xizmat qiladi.
Misol uchun, o'quvchilar real hayotdagi masalani hal qilishda turli variantlarni
o'rganadilar, har bir variantning kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilishadi, shuningdek, bu
variantlarni bir-biri bilan solishtirib, eng samarali va amaliy yechimni tanlaydilar. Bunday
yondashuv o'quvchilarga nafaqat ma'lumotni qabul qilish, balki uni tanqidiy tahlil qilishni
o'rgatadi. Tanqidiy fikrlash esa o'quvchilarga murakkab vaziyatlarda to'g'ri qarorlar qabul
qilishda yordam beradi va ularni kelajakdagi murakkab muammolarni yechishga tayyorlaydi.
Muammoli ta'lim metodlari (Problem-Based Learning, PBL) ta'lim jarayonini yanada
samarali va interaktiv qilishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu metodlar nafaqat
o'quvchilarning bilimlarini kengaytiradi, balki ularning tanqidiy fikrlash, mustaqil o'rganish
va jamoada ishlash kabi ko'nikmalarini ham rivojlantiradi. Biroq, muammoli ta'lim
metodlarini ta'lim tizimiga keng joriy etishning o'ziga xos qiyinchiliklari va imkoniyatlari
mavjud. Ushbu metodlarning samaradorligini ta'minlash uchun, o'qituvchilarning
tayyorgarligi, metodik qo'llanmalar, ta'lim muassasalarining infratuzilmasi va metodologik
yondashuvlar muhim rol o'ynaydi.[9]
Muammoli ta'lim metodlarini ta'lim tizimiga joriy etishning katta imkoniyatlari mavjud.
Birinchidan, bu metodlar o'quvchilarda faqatgina akademik bilimlarni, balki ijtimoiy va amaliy
ko'nikmalarni ham rivojlantiradi. O'quvchilar muammolarni hal qilishda nafaqat nazariy
bilimlarga, balki jamoaviy ishlash, tanqidiy fikrlash va ijodiy yondashuvlarga ham tayanadilar.
Shu bilan birga, bu metodlar o'quvchilarning shaxsiy rivojlanishiga, ular uchun muhim bo'lgan
kasbiy ko'nikmalarni shakllantirishga yordam beradi.
Ikkinchidan, muammoli ta'lim metodlari o'qitish jarayonini yanada qiziqarli va
motivatsion qiladi. O'quvchilar o'zlari qiziqqan masalalarni o'rganadilar, o'z fikrlarini erkin
ifodalashadi, guruhlar bo'lib ishlashadi va birgalikda yechimlar ishlab chiqishadi. Bu
o'quvchilarni ta'lim jarayoniga yanada faolroq jalb qiladi va ularning o'qishga bo'lgan
qiziqishini oshiradi. Muammoli ta'lim metodlari o'quvchilarning mustaqil ishlashga va o'z
bilimlarini amaliyotda qo'llashga bo'lgan ishtiyoqini kuchaytiradi.[6]
Uchinchidan, muammoli ta'lim metodlari ta'lim muassasalarining rivojlanishiga ham hissa
qo'shadi. Maktablar va universitetlar muammoli ta'lim metodlarini qo'llash orqali o'z ta'lim
166
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
tizimini takomillashtirishi, yangi metodlarni sinab ko'rishi va tajriba almashishi mumkin. Bu
esa o'quvchilar uchun yuqori sifatli ta'lim olish imkoniyatlarini yaratadi. Maktablar va ta'lim
muassasalarining infratuzilmasini zamonaviylashtirish, o'quvchilarga onlayn resurslar,
interaktiv materiallar va ko'plab kutubxonalar yaratish, muammoli ta'lim metodlarini qo'llash
uchun zarur vositalarni taqdim etadi.
Muammoli ta'lim metodlarining samaradorligini baholash uchun aniq mezonlar va
metodologiyalarni ishlab chiqish zarur. O'qituvchilarning o'quvchilarga ta'lim berishdagi
yondashuvlarini, ularning fikrlarini, muvaffaqiyatlarini va muvaffaqiyatsizliklarini tahlil qilish
orqali metodlarning samaradorligini aniqlash mumkin. Shuningdek, o'quvchilar tomonidan
olib borilgan ishlar, guruh muhokamalari va yechimlar takliflarini baholash usullari ham
samaradorlikni o'lchashda yordam beradi. Bu tahlillar asosida ta'lim jarayonini yaxshilash
uchun kerakli o'zgarishlarni kiritish mumkin.
Xulosa tariqasida shuni aytishimiz mumkinki, muammoli ta'lim metodlari ta'lim
jarayonini faqatgina ma'lumot uzatishdan ko'ra, o'quvchilarda ko'nikmalarni rivojlantirishga
yo'naltirilgan. Bu metodlar o'quvchilarda mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashuv, ijodkorlik va
jamoada ishlash kabi muhim ko'nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. Shu bilan birga,
muammoli ta'lim metodlarini maktab ta'limiga joriy etish o'quvchilarning nafaqat bilimlarini,
balki ularning shaxsiy rivojlanishlarini ham ta'minlaydi. Shuning uchun, ushbu metodlarni
ta'lim tizimida yanada kengroq qo'llash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. N.N. Azizxo‘jaeva. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. -T.: TDPU. 2006 y
2. S.A. Madyarova va boshq. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.- T.: IQTISOD-
MOLIYA, 2009, 240 b.
3. R.Ishmuhamedov, M.Yuldashev. Ta’lim va tarbiyada innovatsion pedagogik texnologiyalar.
O‘quv qo‘llanma. – T.: 2013 y. -279 bet.
4. B.X. Xodjayev. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Darslik. - T.: «Sano-standart»
nashriyoti, 2017 yil. -416 bet. 5. Sh.S. Shodmonova va boshqalar. Umumiy pedagogika
nazariyasi va amaliyoti. – T.: “Fan va texnologiya”. 2019 y. -296 bet.
6. A.A. Xoliqov. Pedagogik mahorat. Darslik. Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. – T.: Iqtisod-
moliya, 2011 y. -420 bet.
7. G.Niyozov, M.E.Axmedova. Pedagogika tarixidan seminar mashg‘ulotlari. O‘quv qo‘llanma. -
T.: “Noshir” 2011 y. -140 bet.
8. M.E. Axmedova. Pedagogika nazariyasi va tarixi. (Pedagogika tarixi). O‘quv qo‘llanma. O‘zR
oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. - T.: Tafakkur bo‘stoni, 2011y. -128 bet.
9. N.T. Omonov, N.X. Xo‘jayev, S.A. Madyarova, E.U. Eshchonov. Pedagogik texnologiyalar va
pedagogik mahorat. Darslik.– T.: “Iqtisod-moliya” 2009 y. – 240 bet.
10. S.M.Raxmonova DIDACTIC POSSIBILITIES OF IMPROVING THE METHODOLOGY FOR
PREPARING FUTURE EDUCATORS OF THE PRESCHOOL EDUCATIONAL ORGANIZATION FOR
INNOVATIVE PROFESSIONAL ACTIVITIES. Pindus Journal of Culture, Literature, and ELT ISSN:
2792 – 1883 | Volume 2 No. 12 https://literature.academicjournal.io 16.12.2022 y.36-40 bet.
