157
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
SHUKUR XOLMIRZAYEV “DINOZAVR” ROMANIDA BADIIY
TASVIR VA MAHORAT
Qayumova Laylo Isokjon qizi
Termiz Davlat Pedagogika Instituti O‘zbek tili
va adabiyoti yo‘nalishi 1 kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14750360
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:23-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 25-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 27-yanvar 2025 yil
Shukur Xolmirzayev XX asr o‘zbek adabiyotining
taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan taniqli
yozuvchidir. U o‘zining yuksak badiiy mahorat
bilan yaratgan asarlari bilan o‘zbek xalqining
qalbidan joy oldi. Sh. Xolmirzayev A. Qahhor, J
London, E. Xeminguey, S. Tompson kabi jahonning
mashhur yozuvchilari qatorida bir qancha nodir
asarlarni yaratdi. Ushbu maqolada Shukur
Xolmirzayevning ijodida badiiy tasvir va badiiy
mahoratni birlashtirgan holda insoniyatning eng
murakkab, nozik va kengaygan his-tuyg‘ularini
ifodalashga muvaffaq bo‘lganligi tadqiq etilgan.
hukur Xolmirzayev, Surxon koloriti,
Dinozavr, obraz, inson ruhiyati,
badiiy mahorat.
O‘zbekiston xalq yozuvchisi, Hamza nomidagi Respublika davlat mukofoti sovrindori,
“Mehnat shuhrati” ordeni sohibi Shukur Xolmirzayev o‘zining rang – barang ijodi bilan o‘zbek
adabiyotining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan zabardast adibdir. XX asr o‘zbek nasrini
Shukur Xolmirzayev ijodisiz tasavvur qilish qiyin.
Yozuvchi ijodida badiiy mahoratning yuksakligini uning asarlarida ko‘rishimiz mumkin.
Adibni boshqa yozuvchilardan ajratib turuvchi bir qirrasini, yani o’z asarlariga “Surxon
koloritini – o‘zi tug‘ulib o‘sgan Boysun tog‘larining manzaralarini, surxondaryoliklar hayotini,
udumlarini, betakror so‘zlash tarzini - dialektini olib kirganligi bilan ajralib turadi”. Bu
xususiyat ko‘pincha yozuvchining hikoyalarida uchraydi. Ammo yozuvchi ijodida badiiy
tasvirlarning sezilarli darajada xilma-xiligini uning romanlarida ham ko‘rishimiz mumkin.
Adabiyotda badiiy tasvir tushunchasi muhim jihatlardan biri bo‘lib, u mohiyatni, hissiyotlarni
va voqelikni tashkillashtiruvchi qobiliyatdir. Shukur Xolmirzayev asarlarida badiiy tasvir
ko‘plab qatlamlarga ega. U o‘z romanlarida aks ettirgan qahramonlar, ijtimoiy voqealar, o‘sha
davr muhiti orqali o‘quvchini o‘z dunyosiga, asar ichiga tortadi. Misol uchun adibning
“Dinozavr” romanida asar qahramonlarining xarakterini, o‘sha davr muhitini, tabiat tasvirini
o‘zgacha tasvirlaydi. Yozuvchi qahramonlarni shunday tasvirlaydiki, kitobxon ularni yaqinda
tanigandek his qiladi. Shukur Xolmirzayevning ijodida boshqalarda uchramaydigan yana bir
qirrasi bu asarlarida hamisha tabiatni, hayvonlarni, o‘simliklarni sevuchi qahramonning
shakillanishidir. Ushbu “Dinozavr” romanidagi bosh qahramon Mahkam obrazi fikrimizning
yaqqol misolidir. Shukur Xolmirzayevni o‘qitish va fikrlashga undaydigan mahorat egasi deb
ayta olamiz. Adibning badiiy mahorati nafaqat badiiy tasvirda, balki qahramonlarning ichki
holatini ochib berishda ham namoyon bo’ladi.Yozuvchi qahramonlarning fikrlari, his-
tuyg‘ulari va xatti-harakatlarini chuqur o‘rganadi. Chunki qahramonlarning shaxsiy fikrlari,
orzu-istaklari, o‘y-hayollari kitobxoni qiziqtiradi va o‘ziga jalb qiladi. Shukur Xolmirzayev o‘z
158
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
ijodida real hayot muammolarini yoritadi. Asarlardagi qahramonlar hayotidagi shaxsiy
muammolar, oilaviy muhit, qahramonlar hayoli va aqli o‘rtasidagi kurashlar hamisha
kitobxonni o‘ziga tortib turadi. Aynan “Dinozavr” romanida ham bu jarayonlarni yaqqol
ko‘rishimiz mumkin. Asar bosh qahramoni Mahkam jamiyatdagi turli o‘zgarishlarga
qaramasdan o‘zligini saqlab qola olgan shaxs sifatida gavdalangan. Uning birgina oilasi bilan
bo‘lgan suhbatlarida ayoli Shahlo bilan munosabatlari yaxshi emasligini, bu holat ancha
Mahkamning g‘ashiga tegishini, shunga qaramasdan farzandi Sobit uchun,hamda bu holat
vaqtlar o‘tib,yana avvalgi holatga qaytishiga ishonardi. Bu kabi tasvirlar kitobxon o‘quvchini
hayot muammolarni anglashga va hayotning asl ma’nosini o‘rganishga undaydi.
Shukur Xomirzayev o‘z asarlarida kichik bir detallar va ularning turli xil ko‘rinishlari orqali
voqealar rivojini ko‘rsatadi. Har bir qahramonni, har bir sahnani ehtiyotkorlik bilan
rejalashtiradi. Unda ma’no va tasvir bir-birini to‘ldirdi. Qahramonlarni, ular atrofidagi muhitni,
tabiatni, o‘sha davr voqealarini, o‘zbek xalqiga xos bo‘lgan urf-odatlarni juda chiroyli
tasvirlaganligi asarlarni yanada jonli qiladi. Mahkamning shaxsiy fazilatlari e’tiborimizni
tortadi. Uning o’zbeklarga xos bo’lgan mardligi, oilaparvarligi, qo‘rqmasligi, tabiatni,
hayvonotni sevuchanligi, mehribonligi kabi xislatlari kitobxonni o‘ziga bog‘lab qo’yadi. Adib
tabiat tasvirini berakan, u bilan birgalikda Mahkamni shahar odami bo‘lsada undan halicha
qishloq isi ketmagan inson sifatida tasvirlaydi. Inson va tabiat tasvirlarini bir joyga
birlashtirish orqali adib bir nechta hikmatlarni aytmoqchidek tuyuladi.
-
tabiat insonga zavq, kuch quvvat berishini;
-
tabiatni kuzatib, insonda yashashga bo‘lgan shijoat, atrofga bo‘lgan qiziqish ortishini ;
-
insoniyat tabiatsiz, hayvonlar olamisiz, o‘t-o‘lanlarsiz xuddi toshdek qotib qolishini
uqtiradi.
Ko‘rinadiki, yozuvchi yaratgan qahramonlar tabiatga bevosita bog‘lanib qolgan insonlardir.
Shukur Xolmirzayev asarlaridagi tabiat o‘zgacha bir dunyo bo‘lsa, ulardagi qahramonlar
o‘zgacha dunyo insonlari edi. Ular hamisha ezgulikni xohlaydilar. Uning asarlarini o‘qiganda
adibning naqadar sodda, samimiy ekanligini anglaymiz. Balki asarlarini buqadar kitobxonlar
qalbidan tez joy olishining sababi ham shu bo‘lsa kerak.
Ummuman olganda, Shukur Xolmirzayevning badiiy tasviri va mahorati o‘zbek adabiyotida
alohida o‘ringa ega. U o‘z asarlari orqali inson ruhini, hayolot kurashlarini, va tabiat bilan
bo‘lgan ichki bog‘liqligini kuchli tarzda ko‘rsatadi. Shu bilan birgalikda uning asarlari nafaqat
o‘quvchilarni o‘ziga tortadi, balki ularni fikrlashga, his qilishga undaydi. Shukur Xolmirzayev
badiiy mahoratini mukammal tarzda birlashtirgan asarlari orqali o‘zbek adabiyotida o‘z o‘rni
va ahamiyatiga ega adiblar biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xolmirzayev Sh. “Dinozavr”. – Toshkent: Ziyo nashr, 2023
2. Quronov D. “Adabiyot nazariyasi asoslari”. – Toshkent: Navoiy unversiteti, 2018
3. www.ziyonet.uz
