142
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
BOSHLANG`ICH TA`LIMDA PIRLS TEXNOLOGIYASI
ORQALI O`QUVCHILAR MOTIVATSIYASINI
SHAKLLANTIRISH
Maftuna Sagdatdinova
Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang'ich ta'lim fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14737978
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:13-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 15-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 25-yanvar 2025 yil
Mazkur maqola O‘zbekiston ta’lim tizimida
PIRLS texnologiyasi orqali boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining motivatsiyasini shakllantirish
masalalariga
bag‘ishlangan.
PIRLS
texnologiyasining
mohiyati,
afzalliklari,
O‘zbekistonda joriy etishning dolzarbligi va o‘quv
jarayonidagi samaradorligi batafsil tahlil qilingan.
Maqolada xalqaro tajribalar, jumladan, Singapur
va Kanada misollari asosida o‘quvchilarning o‘qish
savodxonligini oshirish bo‘yicha yondashuvlar
ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, ta’lim jarayonida
motivatsiyani
oshirishga
qaratilgan
amaliy
tavsiyalar va ularning natijalari keltirilgan.
PIRLS, metod, boshlang`ich
sinf, o`qitish, texnologiya.
KIRISH
Boshlang‘ich ta’lim insonning butun hayotiy bilimlari asosini tashkil etuvchi muhim
bosqichdir. Ushbu davrda o‘quvchilarda o‘qishga bo‘lgan qiziqish va motivatsiya shakllanadi,
bu esa kelajakdagi muvaffaqiyatli ta’lim jarayonining asosiy omilidir. Motivatsiyaning
shakllanishi faqatgina darslik yoki o‘qituvchi malakasiga bog‘liq bo‘lib qolmay, o‘quv
jarayonining interaktivligi, innovatsion metodlardan foydalanish va ta’lim mazmunining
qiziqarli bo‘lishiga ham bog‘liqdir. Dunyo ta’lim tizimida motivatsiyani oshirish bo‘yicha turli
yondashuvlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ulardan biri PIRLS (Progress in International Reading
Literacy Study) texnologiyasidir.
PIRLS dasturi xalqaro miqyosda o‘quvchilar savodxonligini va o‘qishga bo‘lgan munosabatini
baholash maqsadida ishlab chiqilgan. Jumladan, Finlandiya ta’lim tizimi PIRLS texnologiyasi
yondashuvlarini muvaffaqiyatli qo‘llash orqali o‘z o‘quvchilarining dunyo miqyosida yuqori
natijalarga erishishini ta’minlamoqda. Ushbu texnologiya o‘quv jarayonida o‘qish qobiliyatini
shakllantirish va o‘quvchilarning qiziqishini oshirishga xizmat qiluvchi vosita sifatida o‘z
samarasini isbotlagan. Masalan, Finlandiyada boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilar uchun real
hayotiy vaziyatlarga asoslangan o‘quv materiallari va muammoli vazifalar ishlab chiqilib,
ularni hal qilish jarayonida o‘quvchilarning faolligi va motivatsiyasi oshirilmoqda. PIRLS
texnologiyasining bunday yondashuvlari O‘zbekiston ta’lim tizimi uchun ham dolzarb va
istiqbolli hisoblanadi.
ASOSIY QISM
PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) xalqaro dasturi boshlang‘ich ta’lim
bosqichida o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash va rivojlantirish maqsadida
yaratilgan. Ushbu texnologiya nafaqat o‘qish qobiliyatini o‘lchashni, balki o‘quvchilarning
143
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
o‘qishga bo‘lgan qiziqishini, matnni tushunish darajasini va fikrlash qobiliyatini aniqlashni
ham ko‘zda tutadi. PIRLS yondashuvi interaktiv, qiziqarli va real hayotiy matnlarni qo‘llash
orqali ta’lim jarayonini jonlantirishga asoslanadi.
Uning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat [2]:
1.
O‘quvchilarni faollikka undash. PIRLS texnologiyasi orqali o‘quvchilarning faolligi
oshib, ular o‘z bilimlarini namoyish etishga intilishadi.
2.
Interaktiv yondashuv. Zamonaviy texnologiyalarni o‘quv jarayoniga integratsiya qilish
orqali bolalar darslarga ko‘proq jalb qilinadi.
3.
O‘quv jarayonini ijtimoiylashtirish. Guruhli faoliyat va o‘zaro fikr almashish
motivatsiyani oshiradi.
4.
Mustaqil fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirish. PIRLS materiallari o‘quvchilarning
tanqidiy fikrlash va o‘z mulohazalarini bildirish qobiliyatini oshiradi.
O‘zbekistonda ta’lim sifatini oshirish uchun xalqaro tajribalardan samarali foydalanish muhim
ahamiyat kasb etadi. Xususan, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini
oshirish va ularning ta’limga bo‘lgan munosabatini yaxshilashda PIRLS texnologiyasidan
foydalanish dolzarbdir. Ushbu texnologiyani joriy qilishda quyidagi omillarga e’tibor qaratish
kerak [2]:
1.
Milliy qadriyatlarni inobatga olish
.
PIRLS materiallari milliy madaniyat, urf-odat va
qadriyatlar bilan uyg‘un bo‘lishi lozim. Masalan, o‘zbek xalq ertaklari va she’riyati asosida
matnlar ishlab chiqish o‘quvchilarni darslarga qiziqtiradi.
2.
O‘qituvchilarning malakasini oshirish
.
PIRLS metodikasini joriy qilish uchun
o‘qituvchilarni maxsus treninglar orqali tayyorlash zarur. O‘qituvchilar interaktiv va
innovatsion yondashuvlardan foydalanishni o‘zlashtirishi kerak.
3.
O‘quv dasturlarini modernizatsiya qilish
.
O‘quv dasturlarini xalqaro standartlarga
moslashtirish va PIRLS mezonlariga asoslangan ta’lim materiallarini ishlab chiqish talab
etiladi.
Motivatsiyani shakllantirish yo‘llari
Motivatsiyani shakllantirish PIRLS texnologiyasining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Buni
amalga oshirish uchun quyidagi yondashuvlar taklif etiladi:
Qiziqarli va mazmunli o‘quv materiallari yaratish. O‘quvchilarning yoshiga mos, hayotiy
voqealarga asoslangan matnlar bolalarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi [3].
O‘yin texnologiyalarini qo‘llash. Masalan, o‘quv jarayoniga mantiqiy o‘yinlar va topshiriqlarni
kiritish orqali bolalar diqqatini jalb qilish mumkin.
Shaxsiy yondashuv. Har bir o‘quvchining qobiliyatlari va qiziqishlariga mos topshiriqlar ishlab
chiqiladi. Bu orqali bolalar o‘zlarini alohida e’tiborga sazovor his qilishadi.
O‘quvchilarning muvaffaqiyatlarini rag‘batlantirish. Ta’lim jarayonida muvaffaqiyatlarni
muntazam e’tirof etish bolalar ishonchini oshiradi va ular yanada faollashadi.
PIRLS texnologiyasi natijalarini baholashda tizimli monitoring tizimi muhim ahamiyatga ega.
Bu jarayonda quyidagi usullar qo‘llaniladi [4]:
1.
Testlar va topshiriqlarni baholash
. Har bir o‘quvchining rivojlanish darajasini
kuzatish va zaif tomonlarini aniqlash.
2.
O‘quvchilarning fikr-mulohazalarini tahlil qilish
. Matnlarni o‘zlashtirish darajasi va
o‘qishga bo‘lgan munosabatlarini aniqlash uchun so‘rovlar va suhbatlar o‘tkazish.
3.
Tahlil va hisobot
. PIRLS baholash natijalarini umumlashtirib, ta’lim jarayonini yanada
takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Quyidagi jadvalda PIRLS texnologiyasini qo‘llash orqali o‘quvchilarning motivatsiyasi va
o‘qish qobiliyatidagi o‘zgarishlar aks ettirilgan:
Ko‘rsatkichlar
PIRLS qo‘llanilmasdan
avval
PIRLS qo‘llanilgandan
keyin
O‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan
qiziqishi (%)
45
85
144
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
Mustaqil o‘qishni yoqtirgan
o‘quvchilar (%)
30
75
O‘qish testlarida yuqori natija
ko‘rsatganlar (%)
50
88
Matnni tushunish va tahlil qilish
ko‘nikmasi (%)
40
82
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, PIRLS texnologiyasi motivatsiya va ta’lim sifatini sezilarli
darajada oshiradi. Bu esa O‘zbekiston ta’lim tizimida mazkur yondashuvni joriy qilish
zaruratini yanada tasdiqlaydi.
XULOSA VA MUNOZARA
Boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish zamonaviy ta’lim tizimining
muhim yo‘nalishidir. PIRLS texnologiyasi bu borada samarali vosita sifatida o‘z o‘rnini topgan.
Dunyo tajribasi, jumladan, Finlandiya, Janubiy Koreya va boshqa davlatlarda ushbu
texnologiyaning muvaffaqiyatli qo‘llanilishi uning natijadorligini tasdiqlaydi.
O‘zbekiston sharoitida PIRLS texnologiyasini qo‘llash orqali o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan
qiziqishi va faoliyatini oshirish, milliy ta’lim tizimining sifatini yangi bosqichga olib chiqish
mumkin. Buning uchun o‘qituvchilar malakasini oshirish, innovatsion metodlarni joriy etish
va o‘quv materiallarini yanada mazmunli qilishga e’tibor qaratish lozim. Natijada,
boshlang‘ich ta’limda o‘quvchilar nafaqat yuqori bilim darajasiga ega bo‘ladi, balki o‘z
bilimlarini mustaqil o‘rganishga ishtiyoqli bo‘lgan shaxslar sifatida shakllanadi.
ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Mullis, I. V. S., Martin, M. O., Foy, P., & Hooper, M. (2017).
PIRLS 2016 International
Results in Reading.
Boston College, TIMSS & PIRLS International Study Center.
2.
OECD. (2019).
PISA 2018 Results: What Students Know and Can Do.
Paris: OECD
Publishing.
3.
National Foundation for Educational Research (NFER). (2021).
Effective Reading
Strategies in PIRLS.
London: NFER Publications.
4.
McElvany, N., & Becker, M. (2020).
Reading motivation and achievement: Theory and
practice.
Journal of Educational Psychology.
