137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
ISBILERMENLIK XIZMET JÚRGIZIWDE SHÁRTNAMA
ÁHMIYETI
Diana Tursınbaeva Polat qızı
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Huqıq hám biznes 2-kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14737964
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:13-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 15-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 25-yanvar 2025 yil
Bul
maqalada
isbilermenlik
iskerliginde
shártnama áhmiyeti, jámiyette tutqan ornı,
Ózbekstan
Respublikasında
qabıl etilgen
strategiya hám onıń maqseti, shártnama tariyxı
hám úyreniliw dárejesi máseleleri kórsetip ótilgen.
Shártnamalar, tárepler ortasındaǵı
huqıqlar, májburiyatlar, pitimler
hám háreketler,
áhmiyeti:
shártnamalardıń
áhmiyeti,
aktuallıǵı
hám
isbilermenlik
iskerligine tásiri ,
huqıqtanıwshı
alımlardıń
miynetleri,
riskti
kemeytiriw: biznes operaciyalarında
potencial qáwiplerdi kemeytiriw
hám
basqarıw
strategiyaları,
kommerciya isleri, májbúriylik.
Jámiyettiń keń tarawlarında insanlar turaqlı túrde bir-birleri menen shártnamalıq qatnasıqqa
túsedi. Shártnama huqıqıy tártipke salıw quralları ishinde eń universal, demokratiyalıq qural
esaplanadı. Shártnamalar arqalı huqıqıy munasábet tártipke salınǵanda, ondaǵı barlıq
qatnasıwshılardıń mápi eń kóp támiynlengen boladı. Ádette hár qanday shártnama
ıqtıyarıylıq tiykarda payda bolıp, onda huqıq hám minnetlemelerdi belgilewde múlkshilik
mápler hám jeke múlklerdi bólistiriwde ózine tán teń salmaqlılıq, uyǵınlıq óz sáwleleniwin
tabadı.
Isbilermenlik iskerligi hám olardaǵı shártnamalar áhmiyeti jańadan qabıl etilgen “Ózbekstan-
2030” strategiyasında ele de anıq óz kórinisin tapqan. Strategiyanı tastıyqlaw hám onı 2023-
jılda ámelge asırıw shara-ilájlari boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidenti Pármanı hám
qararı 2023-jılı 11-sentyabrda qabıl etilgen bolıp, tiykarınan Germaniya, Franciya, Koreya
tájiriybeleri tiykarında jańa usılda islep shıǵılǵan hám 5 tiykarǵı baǵdarlardı óz ishine aladı.
Strategiyanıń II baǵdarı turaqlı ekonomikalıq ósiw arqalı xalıq párawanlıǵın támiynlew bolıp
ózine 17 tiykarǵı maqsetti qamtıydı:
a)
Jálpi ishki ónim kólemin 160 milliard dollarǵa hám onıń xalıq jan basına kórsetkishin 4
mıń dollarǵa jetkiziw,
b)
Sanatta islep shıǵarılatuǵın texnologik ónimler úlesin 25 payızdan 32 payızǵa jetkiziw,
c)
Ekonomikada mámleketlik emes sektor úlesin 85 payızǵa jetkiziw,
d)
Qayta islew sanaatında miynet ónimdarlıǵın 2 ese asırıw,
1
Shartnoma huquqi ( darslik) Toshkent 2022, 3-4 bet
138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
e)
Eksport kólemin 2 ese asırıw hám 45 millard dollarǵa jetkiziw h.t.b.
Ózbekstan Respublikasında jeke isbilermenlik penen shuǵıllanıwshılar dinamikası 2023-jıl 1-
fevral halatına kóre ósiw dárejesi 8,9% dı ( 233 172) sonnan tarawlar kesiminde
ónermentshilik birinshi orında, usaqlap satıw ekinshi, basqa iskerlik túrleri hám turmıs
xizmetin kórsetiwler keyingi orınlarǵa tuwra keledi. Aymaqlar kesiminde bolsa, Tashkent
qalası, Samarqand hám Ferǵana wálayatları dáslepki iri úshlikti quraydı. Jınsı boyınsha er
adamlar 135 305, hayallar bolsa 97 867 tı quraydı.
Ózbekstanda, kóplegen yurisdikciyalarda bolǵanı sıyaqlı, hár qıylı túrdegi shártnamalar da
túsinbewshilikler, kelispewshilikler, ekonomikalıq sharayatlar yamasa huqıqıy anıqlıqtıń joq
ekenligi sıyaqlı bir qatar faktorlar sebepli buzılıwlarǵa beyim bolıp tabıladı. Bul túrdegi
shártnamalardıń keń tarqalǵan túrlerine tómendegiler kiredi:
1. Qurılıs pudrat shártnamaları :
- Joybardı tamamlaw múddetleri: Joybardı juwmaqlawdıń keshigiwi, qárejetlerdiń asıwı, sapa
standartları, dizayndaǵı ózgerisler hám kólemniń ózgeriwi qurılıs pudrat shártnamalarınıń
buzılıwına alıp keletin jaǵdaylar bolıp tabıladı. - Tólew shártleri: Tólewdi keshiktiriw, esap-
kitaptı ámelge asırıw, qárejetler boyınsha dawlar hám subpudratshı shártnamaları menen
baylanıslı máseleler shártnama buzılıwına alıp keledi.
2. Kommerciya shártnamaları :
- Sawda shártnamalarında keshiktirilgen jetkerip beriw, sáykes emes tovarlar, sapa
kemshilikleri, tólewdi tólemegenlik hám kepillik arzaları menen baylanıslı halatlar kóbirek
ushıraydı.
- Turmis xizmeti pudrat shártnamalarında buzılıwlar xizmet sapası menen baylanıslı
máseleler, ótkerip jiberilgen múddetler, islew standartlarına ámel etpew hám xizmetler
tólewleri boyınsha kelispewshiliklerden kelip shıǵıwı múmkin.
3. Lizing shártnamaları :
- Múlkti ijaraǵa beriw: ijara haqın tólemew, múlkiy zıyan, ijaranı buzıw, múddetinen aldın
tamamlaw dawları hám támiynat májbúriyatları ijara shártnamalarınıń buzılıwına alıp keliwi
múmkin.
- Úskeneni ijaraǵa alıw : qaǵıydabuzarlıqlar úskeneni nadurıs isletiw, zıyan jetkiziwler, kesh
qaytarıp beriw, texnikalıq xizmet kórsetiwde buzılıwlar hám ijara shártleri boyınsha
kelispewshilikler nátiyjesinde júzege keliwi múmkin.
4. Biznes sheriklik shártnamaları :
- Qospa kárxana haqqındaǵı pitimler: paydanı bólistiriw, qarar qabıllaw kepillikleri,
basqarıw juwapkershiligi hám keri mápler boyınsha kelispewshilikler sheriklik
shártnamalarınıń buzılıwına alıp keliwi múmkin.
Joqarıda atı atap ótilgen shártnamalarda onıń áhmiyetin buzıwshı shártlerge ámel qılmaw
hám basqa da unamsız halatlar kóbirek ámeliyatta ushırasadı.
Yuridikalıq máslahátler alıw, tiyisli ekspertiza ótkeriw hám tárepler ortasında ashıq baylanısti
támiyinlew shártnama buzılıwınıń aldın alıw hám nátiyjeli sheshiw ushın zárúrli qádem bolıp
tabıladı.
Shártnama tariyxı
Tarixiy dereklerge kóre, eń birinshi shártnama belgileri eramızdan
burınǵı 13-7 ásirlerde Zardushtiylik dininiń tiykarǵı deregi bolǵan "Avesto"da payda bolǵan:
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
1) Tovar ayırbaslaw kelisimleri (Anasorani): Avesto tekstlerinde tárepler ortasında tovar
yamasa xizmetler almasılatuǵın, ekonomikalıq pitimler ushın tiykar jaratıwshı ayırbaslaw
shártnamaları haqqında sóz baradı. 2) Neke shártnamaları (vivahana): Avesto jámiyeti
birlespelerdi rásmiylestiriw, er-hayallardıń huqıq hám minnetlemelerin belgilew,
miyrasxorlıq qaǵıydaların belgilew ushın neke shártnamaların tán alǵan. 3) Qarız
shártnamaları (Dayama): “Avesto”daǵı kredit shártnamalarına siltemeler qaytarıw shártleri
hám qaǵıydaların kórsetken halda fizikalıq shaxslar ortasında qarız alıw hám kreditlew
tártipleri bar ekenligin kórsetedi. 4) Sawda pitimleri (vanofratana): Sawda iskerligi ushın
kommerciya shártnamaları, atap aytqanda, satıw shártleri, jetkerip beriw, baha belgilew hám
dawlardı sheshiw mexanizmleri Avesto sawdasında keń tarqalǵan edi.
Avestodan són bolsa Áyyemgi Rim respublikasında da (eramızdan aldıńǵı 509-27jıllar)
shártnamalardıń túrli kórinisleri júzege kele baslaǵan. Olarǵa mısal retinde tómendegilerdi
keltirip ótsek:
1.
Satıw shártnamaları (Emptio-venditio): Rimde tovarlardı satıw boyınsha shártnamalar
qarıydarlar (emptor) hám satıwshılar (satıwshı ) ortasında baha, sapa, tólew shártleri hám
jetkiziw minnetlemeleri boyınsha kelisimlerdi óz ishine aladı.
2.
Ijara shártnamaları (Locatio-conductio): Rimlikler múlkti jerdi yamasa tovarlardı
ijaraǵa alıw ushın ijara shártnamalarınan paydalanǵan.
3.
Qarız shártnamaları (Mutuum): Rim huqıqı pul yamasa ózgeriwsheń tovarlardı
qarızǵa beriw ushın tólew shártleri, procent stavkaları hám qarızdı tólew shártlerin
kórsetiwshi ssuda shártnamaların (mutuum) tán alǵan.
4.
Xızmet shártnamaları (Locatio-servitium): Miynet, qurılıs yamasa professional
xızmetler sıyaqlı xızmetlerdi jallaw boyınsha shártnamalar, tartıw shártleri, kompensaciya,
múddet hám islew standartları kiredi.
5.
Sheriklik kelisimleri (Societas): Rimlikler qospa kárxanalar, biznes sheriklikleri yamasa
ulıwma investiciyalar ushın sheriklik shártnamaların (societas) dúzgen, olar paydanı
bólistiriw, basqarıw rolı hám juwapkershilik qaǵıydaların belgilew xizmetin atqarǵan.
Jáne bir mısal retinde eramızdan aldıńǵı 1754-jılda Bobilda dúzilgen “Hammurapi kodeksı”
bola aladı. Bul kodeks shártnamalar, pitimler, qarızlar hám múlkiy huqıqlar boyınsha
qaǵıydalardı óz ishine alǵan. Hammurapi kodeksı de óz náwbetinde tárepler ortasında júzege
keletuǵın májbúriyatlar túsiniginiń ele de keńeyiwine óziniń úlken úlesin qosqan . Tariyxıy
áhmiyeti sonda kórinedi: “Avesto” hám Rimde hár túrdegi shártnamalardıń bar ekenligi bul
civilizaciyalarda ekonomikalıq iskerlik, social munasábetler hám basqarıw strukturalarıniń
uyǵınlasqan xarakterin sáwlelendiriwshi áyyemgi huqıq sistemaları hám kommerciya
ámeliyatınıń qanshelli kúshli rawajlanǵanlıǵın kórsetedi. Bul tariyxıy shártnamalar
zamanagóy shártnama principlerı ushın orın jarattı, huqıqıy dástúrler hám biznes ámeliyatın
qáliplestirdi hám olar dúnya boylap zamanagóy huqıq sistemalarına tásir qılıwda dawam
etpekte. Áyyemgi jámiyetlerdegi shártnamalar evolyuciyasın úyreniw huqıqıy tiykarlar,
ekonomikalıq pitimler hám jámiyet normalarınıń rawajlanıwı haqqında qımbatlı
maǵlıwmatlar beredi, shártnamalıq pitimlerdiń tariyx dawamında sawda, kommerciya hám
shaxslar aralıq munasábetlerdi ańsatlastırıwdaǵı turaqlı áhmiyetin kórsetedi.
Úyreniliw dárejesi
Shártnamalar hám olardıń áhmiyetin úyreniw tek huqıq ǵana emes al
ekonomika, sociologiya hám menedjment sıyaqlı túrli tarawlardaǵı alımlardı tartqan kóp
tarmaqlı is bolǵanı belgili. Bir shaxstı shártnamalar hám olardıń áhmiyeti boyınsha keń
qamrawlı izertlewler alıp barǵan “birinshi alım” sıpatında anıqlaw – shártnama
izertlewleriniń pánler-aralıq tábiyatı hám waqıt ótiwi menen kóplep alımlardıń birgeliktegi is-
háreketleri sebepli birqansha qıyınshılıqlarǵa alıp keliwi múmkin.
140
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
Bıraq, shártnama teoriyasınıń keńeyiwine sebepshi bolǵan, óziniń múlik huqıqı hám
firma teoriyası boyınsha tanıqlı ekonomist Ronald Kouzdıń úleslerin ajıratıp kórsetiw
orınlı.
1991-jılda ekonomika boyınsha Nobel sıylıǵına erisken Kouz 1937-jılda baspadan
shıǵarılǵan “Firmanıń tábiyatı” atlı ilimiy maqalası hám 1960-jılda baspadan shıǵarılǵan
“Sociyallıq qárejet probleması” atlı salmaqlı miynetleri menen belgili. Bul miynetlerinde Kouz
tranzakciya qárejetleri túsinigin birinshi ret ilimge kiritip ǵana qoymastan, firmalar hám
shaxslardıń resursların bólistiriw, ekonomikalıq iskerlikti muwapıqlastırıw hám tartıslardı
sheshiw ushın shártamalardan qanday paydalanıwdı tereń analiz etedi.
Rouz shártnamalardı úyrengen birinshi alım retinde kórsetilmese de onıń izertlewleri
shártnamalar, xoshametlew hám shólkemlesken dúzilmelerdiń rawajlanıwına óziniń sezilerli
tásirin tiygizdi.
Basqa da izertlewshilerden Oliver Xart (1948- jıl ) hám Bengt Xolmstryomlar - Ekonomika
pánleri boyınsha Nobel sıylıǵı laureatları shártnamalar teoriyası hám xoshametlew
strukturalarına qosqan úlesleri ushın máplerdi uyǵınlastırıw hám agentlik máselelerin
jumsatıw ushın nátiyjeli shártnamalardı islep shıǵıw zárúrligini aytıp otedi.
Ian MacNeildıń (1929-2020 ) ilimge kirgizgen jańalıǵı sonda kórinedi: isenim, óz-ara hám
uzaq múddetli munasábetlerdiń shártnamalıq pitimler hám biznes operaciyalarındaǵı roline
itibar qaratqan bolıp, munasábetler shártnama teoriyası boyınsha hár tárepleme jetilisken is
islep shıqqan.
Ózbekstanda huqıq hám shártnamalar tarawında birqansha tanıqlı huqıqtanıwshı alımlar hám
ámeliyatshılar shártnama huqıqı, nızamshılıq tiykarları hám kommerciyalıq pitimlerdiń názik
táreplerin úyreniwshi ilimiy izertlewler alıp barǵan. Atap aytatuǵın bolsaq, Shuhrat Yusupov -
kommerciya huqıqı, shártnamalar dúziw hám dawlardı sheshiw boyınsha óziniń ilimiy
izertlewleri hám miynetleri menen ataqlı. Onıń kitaplarında shártnama
qatnasıqları,
májbúriyatları hám Ózbekstandaǵı xojalıq iskerliktiń huqıqıy nuansları tereń analiz etilgen.
Jáne de belgili huqıqtanıwshı alım Rustam Kurmanov shártnama dúziw, túsindiriw hám
orınlawdı támiynlewdi qamtıp alıwshı ilimiy izertlewler alıp barǵan. Onıń miynetlerinde
tiykarınan shártnama huqıqınıń ámeliy qollanılıwı haqqında túsinikler berilgen.
Bunnan basqa da akademik, huqıqtanıwshı alım Nargiza Tolipovanıń maqalalarnda
shártnamadaǵı tartıslardı sheshiw hám olardıń áhmiyetine kóbirek itibar berilip ótilgen.
Sonday-aq,
yuridik pánler doktorı, professor Oqyulov.O óziniń “Shártnama huqıqı”
birgelikte islengen oqıw qollanba) atlı miynetinde biznes islerinde shártnamalardıń tutqan
rolı hám áhmiyetine, tariyxı hám principlerine kóbirek toqtalıp ótedi.
Isbilermenlik xizmetinde shártnama áhmiyeti nede ?
Shártnamalar puqaralıq qatnasıqlardı ornatıw hám biznes operaciyaların juwmaqlawdıń
zárúr bólegi bolıp tabıladı. Bıraq olar jáne qanday maqsetlerde xizmet etedi?
2017-jılda Xalıq aralıq shártnamalar hám kommerciya menedjmenti associaciyasi (IACCM)
adamlar shártnamalar dúziw ushın eń mas sebepler ne ekenligin anıqlaw boyınsha izertlew
ótkerdi. Olardıń tapqanları sol boldı- shártnamalar kóp maqsetlerge iye hám sol sebepli
olarǵa bolǵan zárúrliktiń túrli sebepleri bar.
Jańadan baslanıwshılar ushın shártnamalar
shólkem ushın tiykarǵı dáramat
deregi hám qatnasıqlardı ornatıw bolıp tabıladı.
Shártnamalar zárúrli áhmiyetke iye, sebebi olar tárepler ortasındaǵı kelisimlerdi
rásmiylestiredi, shártler hám májbúriyatlardı belgileydi. Olar tólem shártlerin belgilep,
dáramat alıwda sheshiwshi rol atqaradı hám roller hám múddetlerdi anıq kórsetip, operacion
2
https//www.concord.appblog
141
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON (YOʻITJ)
nátiyjelililikti asıradı. Bunnan tısqarı, shártnamalar tiyisli qaǵıydalarǵa ámel qılıwdı
támiynleydi hám anıq baylanıs hám sheriklik arqalı jaqsı munasábetlerge járdem beredi.
Shártnamalar kompaniyaǵa ne ushın zárúrli áhmiyetke iye ekenliginiń bir neshe tiykarǵı
elementlerin tereńirek kórip shıqsaq:
1)
Shártnama bul qatnasıqlardıń vizual kórinisi. - Yaǵnıy olar arqalı eki tárep birgelikte
islewge hám óz mápleri ushın jaqsı hám paydalı bolsa, jıllar dawamında dawam etiwi múmkin
bolǵan baylanıslar ornatıwǵa kelisip aladı.
2)
Tartıslardıń aldın aladı hám qáwipti kemeyttiredi.
– Shártnamalar kóbinese
sóylesiwlerden hám qayta islew processinen ótedi, bul bolsa hár eki táreptiń eń unamlı
kelisimge erisiwin támiynlewshi faktor bolıp tabıladı.
3)
Shártnamalar pútkil shólkemge muwapıqlıqtı saqlawǵa járdem beredi.
-
Eger xizmetkerler yuridik maǵlıwmatqa iye bolmasa, olar kóbinese muwapıqlıq
haqqında oylamaydı. Lekin, shártnamalar ushın ornatılǵan processke iye bolıw,
xizmetkerlerge nızam tárepinen tastıyqlanıwı kerek bolǵan shártnama dúziw kerekligin eslep
qalıwlarına járdem beredi.
4)
Dáramat alıwǵa járdem beredi.
Haqıyqatında da, shártnamalar bir táreptiń tólem esesine xizmetler kórsetiwin ańlatpalawshı
májbúriy pitim. Bunnan tısqarı, kontraktlardı nátiyjeli hám tuwrı shártler tiykarında qayta
islew imkaniyatı kompaniyalarǵa kóbirek dáramat alıwǵa járdem beredi.
5)
Ekonomikalıq rawajlanıw hám biznestiń ósiwi.
Shártnamalar Ózbekstan biznes ekosistemasında investiciyalardı tartıw, sheriklikti
rawajlandırıw hám ekonomikalıq ósiwdi rawajlandırıw ushın tiykar jaratadı. Tuwrı
shólkemlestirilgen shártnamalar bolsa, mámlekette bekkem isbilermenlik ortalıǵın jaratıwǵa
úles qosadı.
Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, biznes iskerliginde shártnama áhmiyetin hám olardıń xojalıq
iskerligi ámeliyatın qáliplestiriwdegi rolin túsiniw qolaylı ortalıqtı jaratıw, nızamlar hám
qaǵıydalarǵa ámel qılınıwın támiynlew, Ózbekstanda biznes hám mápdar tárepler ortasında
isenimdi bekkemlew ushın júda zárúr.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi:
1.
Mualliflar jamoasi. Shartnoma huquqi. Darslik. T.: 2022
2.
International Encyclopaedia for Contract law (IEL Contract law). Prof. Dr J Herbots.
Print: Wolters Kluwer. 2003
3.
Rim huquqi. Topildiev V. T.: Yangi asr avlodi. 2013
4.
“Changing concepts of Contract” David Campbell, Linnda Mulcahy, Salyy Wheeler
( Palgrave Macmillan London publisher 2013) 239 pages
5.
“Ózbekiston – 2030” strategiyasi toǵrisida Ózbekiston Respublikasi Prezidentining
Farmoni, 11.09.2023 yildagi PF-158son.
6.
Экономика и социум №1-2011 ISSN 2225-1545
7.
https//www.concord.appblog
