9
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
TO’QIMACHILIK ATAMALARINING LEKSIK
XUSUSIYATLARI INGLIZ VA O’ZBEK TILIDAGI MISOLLAR
Matchonova Onaxon Sobirjon qizi
Urganch Ranch texnologiya universiteti,
Lingivistika(ingliz tili) 1-kurs magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14769253
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:23-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 25-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 30-yanvar 2025 yil
Ushbu maqolada ingliz va o’zbek tillaridagi
to’qimachilik atamalarining leksik xususiyatlari
tahlil qilingan. To’qimachilik sohasi xalqaro
miqiyosda keng qo’llaniladigan terminologiyaga
ega bo’lib,har ikki tildagi atamalar kelib chiqishi,
semantik tuzilishi va qo’llanilish xususiyatlari
bo’yicha o’xshashlik va farqlarga ega. Maqolada
to’qimachilik mahsulotlarining nomlari, matolar
turlari,ishlov berish texnologiyalari,naqsh va
teksturalar bo’yicha atamalar solishtirib,ularning
leksik
semantic
tahlili
keltirilgan.Shuningdek,maqolada ingliz va o’zbek
tillarida mato nomlarining sinonimiya va
omonimiya hodisalari tahlil qilingan.
to’qimachilik atamalari,leksik
xususiyatlar,
ingliz
va
o’zbek
tillari,terminologiya, mato turlari,
tarjima muammolari.
Adabiyotlar sharxi:
Ushbu maqolada foydalanilgan adabiyotlar ingliz va o’zbek tillaridagi
to’qimachilik terminologiyasini o’rganishga bag’ishlangan ilmiy manbalar va ilmiy
qo’llanmalardan iborat. Axmedova,S “O’zbek to’qimachilik sanoati terminologiyasining leksik
semantic xususiyatlari”. Ushbu asarda o’zbek tilidagi to’qimachilik atamalarining kelib
chiqishi va rivojlanishi keng tahlil qilingan. Muallif mato nomlarining tarixiy taraqqiyoti va
o’zlashish jarayonlariga urg’u bergan.
Muhokama va natijalar. Ushbu tadqiqot natijalariga ko’ra ingliz va o’zbek tillaridagi
to’qimachilik atamalari leksik jihatdan bir qator umumiylik va farqlarga ega. Tadqiqot
davomida atamalar kelib chiqishi,semantic tuzilishi va qo’llanilish doirasi tahlil qilindi:
1
.
To’qimachilik atamalarining kelib chiqish manbalari: O’zbek tilidagi to’qimachilik
terminlarining
aksariyati
turkey,arab,fors
tillaridan
kirib
kelgan.Masalan,”atlas”,”baxmal”,”shoyi”kabi
so’zlar
qadimgi
sharq
madaniyatidan
o’zlashgan.Ingliz tilida esa ko’plab terminlar lotin,fransuz,va italyan tillaridan
olingan.Masalan,”satin”,”chiffon”,’denim” so’zlari fransuz tilidan kirib kelgan.
2. Leksik o’xshashlik va tafovutlar: Bazi to’qimachilik atamalari xalqaro xususiyatiga ega
bo’lib,ikki tilde ham bir xil shaklda ishlatiladi.
Masalan, ”satin”, ”velvet”, ”cotton” so’zlari o’zbek tilida ishlatiladi. Biroq, ayrim mato turlari
faqat o’zbek madaniyatiga xos bo’lib,ularning ingliz tilida aniq ekvivalenti mavjudbemas.
10
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 1-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Masalan, ”adras”, ”alocha”, ”bekasam” matolari ingliz tiliga erkin tarjima qilinadi yoki tavsifiy
yo’l bilan tushuntiriladi.
3. Terminlarning tarjima muammolari: Ingliz tilidan o’zbek tiliga tarjima jarayonida
sinonimlar va ekvivalentlar tanlashda qiyinchiliklar yuzaga keladi.Ba’zan terminlarni aniq
ekvivalent bilan emas, balki tasviriy usulda ifodalash talab etiladi. Masalan, ”herringbone
pattern” termini o’zbek tilida “tuxum shaklidagi naqsh”deb tarjima qilinadi,lekin to’liq
ekvivalent bo’la olmaydi.
4. Texnologik va an’anaviy terminlarning uyg’unligi: Zamonaviy to’qimachilik
texnologiyalarining rivojlanishi natijasida ko’plab yangi terminlar ingliz tilidan to’g’ridan-
to’g’ri o’zbek tiliga kirib kelmoqda.
Masalan, ”polyester”, ”microfiber”, ”jacquard” kabi atamalar ko’p hollarda transliratsiya
qilinadi. Shu bilan birga, o’zbek tilida milliy av an’anaviy atamalar saqlanib qolmoqda va ular
kundalik hayotda keng qo’llaniladi.
Tadqiqot natijalariga ko’ra,quyidagi xulosalar chiqarild:.
1.
Terminologik o’zaro ta’sir: Ingliz va o’zbek tillari o’rtasida to’qimachilik sohasida kata
leksik almashinuv kuzatilmoqda. Chet el terminlari asosan transliteratsiya yoki erkin tarjima
yo’li bilan o’zlashtiriladi.
2.
Tarjima qiyinchiliklari: O’zbek tilida ayrim mat ova texnologik jarayonlarning aniq
ekvivalenti yo’qligi sababli, tavsifiy tarjima yoki tushuntirish asosida ifodalash keng
qo’llaniladi.
3.
Milliy o’ziga hoslik: O’zbek, milliy matolariga oid terminlar ingliz tilida to’liq aks
etmaydi,bu esa ularni xalqaro maydonda targ’ib qilishda muayyan qiyinchiliklar tug’diradi.
4.
Standartlashtirish zarurati: To’qimachilik sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish
va samarali kommunikatsiyani ta’minlash uchun terminlarning rasmiy standartlashtirilishi va
izchil qo’llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qismi:
Ingliz va o’zbek tillarida to’qimachilik atamalarining muhim jihati ularning
xalqaro xususiyatga egaligidir. Bazi atamalar to’g’ridan-to’g’ri o’zlashgan bo’lsa, ayrimlari esa
o’zbek madaniyatiga xos holda mavjud. To’qimachilik sohasidagi terminologiyani o’rganish va
standartlashtirish xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Axmedova.S.
O’zbek
to’qimachilik
terminologiyasining
leksik-semantik
xususiyatlari.Toshkent:O’zRFA Tilshunoslik instituti nashriyoti.
2.
Johnson.R Textile science and technology. New York: Springer publications.
3.
G’afforov.B O’zbek milliy matolarining turlari va ularning lingivistik tavsifi Toshkent:
Fan va texnologiya nashriyoti.
4.
Mirzaeva.N Zamonaviy to’qimachilik atamalari va ularning tarjima muammolari.
Toshkent: O’zbekiston nashriyoti.
5.
Wikipedia.Textile Terminology.Retrieved from www.wikipedia.org.
