24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON, (YOʻITJ)
MEDIA TA’LIM METODLARI ORQALI TALABALARNI
KREATIV FIKRLASHGA O‘RGATISH MEXANIZMLARINING
NAZARIY ASOSLARI
Raximova Xurzoda Kamulovna
CHDPU Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14845113
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 3- fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 5- fevral 2025 yil
Nashr qilindi:10-fevral 2025 yil
Ushbu maqolada media ta’lim metodlari
orqali talabalarni kreativ fikrlashga o‘rgatish
mexanizmlarining nazariy asoslari haqida qisqacha
mazmini bayon etilgan.
медиа,
media
kompetensiyasi,
kompetentlik,
motivatsion-media,
aloqa,
aloqa
chastotasi,
axborot,
perceptual
sharhlovchi
(baholash),amaliy-
operativ
(faoliyat),
ijodiy,
motivatsion-qiymatli,
mazmunli,
protsessual
,
raqamli texnologiyalar,
model, resurs, internet, mobil ilova,
platforma.
Bugungi kunda mamlakatimizda oliy ta’limni tizimli isloh qilishning ustuvor yo‘nalishlarini
belgilash, oliy ta’limni modernizatsiya qilish, ilg‘or ta’lim texnologiyalariga asoslangan holda
ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida ishlab chiqilgan
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030 yilgacha rivojlantirish” konsepsiyasi
asosida ulkan o’zgarishlar amalga oshirilmoqda[1]. Jumladan, yosh avlodning dunyoqarashini
yuksaltirishda, ma’naviy-intellektual salohiyatini oshirishda, ularni o’z Vataniga hamda
xalqiga sadoqatli qilib tarbiyalashda kreativlikni oshirishning muhim ahamiyatga ega ekanligi
e’tirof etilmoqda.
Darhaqiqat, “2022 - 2026-yillarda xalq ta’limini rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni
tasdiqlash to‘g‘risida” O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 11.05.2022 yildagi PF-134-
sonli Farmonida, Xalq ta’limi vazirligiga multimedia ilovalarini ishlab chiqish talabi qoʻyilgan,
unga ko’ra maxsus elektron tizimlar (S-testing, Onlinedu, Raqamli darsliklar va boshqalar)
orqali multimedialar berib borilishi aytib oʻtilgan[2]. 2022-yil yakuniga qadar yangi avlod
darsliklari uchun 10 ta mobil elektron resurs va 100 ta multimedia mahsulotlarini yaratish
koʻzda tutilgan. Mutaxassislar tomonidan tayyorlangan elektron resurslar oʻquvchilarning
bilimlarini toʻldirishga xizmat qiladi. Shuningdek, mavzular yuzasidan shakllantirilgan
multimedia mahsulotlari, oʻqituvchiga koʻmakchi, ota-onalarga yoʻl koʻrsatuvchi, oʻquvchiga
esa bilimlarni mukammal oʻzlashtirish imkonini beradi. Shu bilan birga, multimedialar orqali
oʻquvchilar oʻzlariga media ta’lim beradilar.
25
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON, (YOʻITJ)
G.P.Maksimova «
» manbasiga tayanib, «media» lotincha «media»
(vosita) so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, hozirgi kunda hamma joyda OKV – ommaviy
kommunikatsiya vositalari (matbuot, fotografiya, radio, kinematografiya, televideniye, video,
internetni ham o‘z ichiga oladigan multimediyali kompyuter tizimlari) atamasi analogi sifatida
qo‘llaniladi, deb ta’riflaydi[16-119b] .
A.K. Nazarmetova ta’rifida, media – bu aloqa va axborot uzatishning eng qadimgi turlari (imo-
ishoralar, tutunlar, barabanlar, qoyatosh bitiklari)dan tortib, global axborot oqimlarini
yaratuvchi eng zamonaviylarigacha bo‘lgan xilma-xil – vositalardir[19-3b].
A.A. Fedorov ushbu atamaga quyidagicha ta’rif beradi: «
Media (media, mass media)
–
(ommaviy) kommunikatsiya vositalari – axborotni yaratish, yozib olish, undan nusxa
ko‘chirish, ko‘paytirish, saqlash, tarqatish, idrok etish va subekt (mediamatn muallifi) va
obyekt (ommaviy auditoriya) o‘rtasida almashishning texnik vositalaridir»[5-23b].
O‘qitishning zamonaviy usul va vositalarini amaliyotga joriy etish bugunning dolzarb
vazifalaridan hisoblanadi. Shiddat bilan o‘zgarib borayotgan dunyoda globallashuv
jarayonlarining ijobiy tomonlari bilan birga, uning salbiy oqibatlari ham hayotimizga kirib
kelmoqda. Bunday xatarlardan hayotimizni asrash, ma’naviy bo‘shliqqa yo‘l qo‘ymaslik uchun,
avvalo, ezgu insoniy g‘oyalar va yuksak mahorat bilan yaratilgan asarlar orqali, bugungi
kunda jahon maydonida yuz berayotgan keskin aql-zakovat va iste’dod musobaqasida
bellashuvga qodir bo‘ladigan yoshlarni tarbiyalashni hayotning o‘zi taqozo etmoqdaki, buning
uchun ta’lim muassasalarida dars berib, faoliyat yuritib kelayotgan o‘qituvchiga zamon bilan
hamnafas bo‘lish, talab darajasida mehnat qilish, o‘quvchi-yoshlarga ta’lim-tarbiya berishdek
vazifa, katta mas’uliyat yuklanadi.
S.I Ozhegovning izohli lug'atida “kompetentlik - bu kimdir bilimga ega bo'lgan bir qator
masalalar; birovning vakolatlari, huquqlari doirasi”[20, 325-b.].
Xutorskoy A.V. kompetensiya deganda shaxsning o‘zaro bog‘liq sifatlari yig‘indisi tushuniladi
(bilim, qobiliyat, ko'nikma, faoliyat usullari), kompetentsiya ostida - yuqori sifatli ishlab
chiqarish faoliyati uchun zarur bo'lgan va ob'ektlar va jarayonlarning ma'lum doirasiga
nisbatan aniqlangan; “shaxsning tegishli vakolatga ega bo'lishi, egaligi, shu jumladan, faoliyat
predmetiga shaxsiy munosabati”
Shunday qilib, malakali bo'lish ma'lum bilimlarga, ma'lum bir xususiyatga ega bo'lishni, biror
narsadan xabardor bo'lishni anglatadi; malakaga ega bo'lish - bu biron bir sohada ma'lum
imkoniyatlarga ega bo'lishni anglatadi.
Biz professional kompetentlik malakaga qiziqamiz.
V.N.Vvedenskiyning fikricha[24,51-55b] kasbiy kompetentsiya bilim va ko'nikmalar
to'plamini ifodalay olmaydi, u ehtiyojni va eng muhimi samaradorlikni, ularni amalda
qo'llashni belgilashi kerak.
Endi “media kompetensiya” atamasini aniqlaylik.
G'arb va mahalliy manbalarda siz media kompetentsiyasining turli xil ta'riflarini topishingiz
mumkin.
Masalan, nemis tilidagi ilmiy nutqda Media kompetentsiyasi - bu ijtimoiy tuzilma, ommaviy
axborot vositalari orqali efirga uzatiladigan media-jamiyatda ma'lum funktsiyalarga ega
bo'lgan o'ziga xos baholash tizimi.
Germaniyaning pedagogik ilmiy sohasida media kompetentsiya kommunikativ komponent
hisoblanadi, kompetentsiya - bu media-texnologiyalarni tanlash va ulardan foydalanish, o'z
media matnlarini yaratish va tarqatish, ommaviy axborot vositalarining jamiyatga ta'sirini
tahlil qilish, ishlab chiqarish va tarqatish shartlarini baholash kabi qobiliyatlarga ega bo'lish
bilan belgilanadi.
AQShda “media kompetensiyasi” atamasining yetakchi ta’rifi “sog‘lom turmush tarzi va
ijtimoiy qadriyatlarni targ‘ib qilish hamda oqilona iste’molchi odatlarini shakllantirish uchun
turli axborot manbalari bilan ishlash va media resurslaridan foydalanish qobiliyati” [8,208b].
26
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON, (YOʻITJ)
Media kompetentsiyasi quyidagilarni o'z ichiga oladi: tanqidiy fikrlash qobiliyatlari, ommaviy
kommunikatsiya jarayonini tushunish, samarali media matnlarini yaratish qobiliyati va media
matnlarini tahlil qilish ko'nikmalarini rivojlantirish.
Myasnikova T.I[18], Fedorov A.V[6], Grigorieva I.V.[9] kabi rus tadqiqotchilari o'qituvchining
media kompetentsiyasini rivojlantirish g'oyasini himoya qiladi, chunki u talaba uchun bilim
dirijyori hisoblanadi. O'qituvchining media kompetentsiyasini shakllantirish darajasida
o`quvchining media madaniyatini shakllantirishda ta'siri mavjud.
Rossiyalik media-pedagog A.V.Fedorov media kompetentligiga o'z ta'rifini beradi. Shaxsning
media kompetentsiyasi deganda u "uning motivlari, bilimlari, ko'nikmalari, qobiliyatlari
(ko'rsatkichlar: motivatsion, kontaktli, axborot, idrok etish, sharhlovchi / baholash, amaliy-
operatsion/faoliyat, ijodiy), tanlashga, foydalanishga hissa qo'shadigan umumiyligini
tushunadi. , turli tip, shakl va janrdagi mediamatnlarni tanqidiy tahlil qilish, baholash, yaratish
va uzatish, jamiyatda ommaviy axborot vositalari faoliyatining murakkab jarayonlarini tahlil
qilish” [6, 460-465b.].
Biz T.M.Goncharovaning fikriga qo'shilamiz, u "media – kompetentsiya-bu media-faoliyat
davomida olingan ma'lumotlarni qidirish, olish, iste'mol qilish, ijodiy qayta ishlash, uzatish va
saqlash, shuningdek, o'z xabarlarini yaratish va ommaviy axborot vositalariga joylashtirish
imkonini beradigan kasbiy kompetentsiya turi” [8, 208b].
Keling, "o'qituvchining media kompetensiyasi" atamasini aniqlaylik. Bo'lajak o'qituvchilarning
media kompetentsiyasi muammosiga bag'ishlangan tadqiqotlarni tahlil qilish,
L.A.
Ivanovaning ta'rifiga olib keladi, u hozirgi vaqtda ta'lim tizimi
bitiruvchilarini axborot jamiyatida hayotga tayyorlashning pragmatik modeliga qayta
qurilayotganligini yozadi. «Hozirda media kompetentsiya shaxsning eng muhim sifatlaridan
biriga aylanib bormoqda va uni shakllantirish umumiy pedagogikaning dolzarb
muammolaridan biridir» [12, 20b].
O'qituvchining media kompetentsiyasi Fedorov A.V. turli yoshdagi auditoriyada ommaviy
axborot vositalarining ta'lim faoliyatiga hissa qo'shadigan motivlar, bilim, ko'nikma,
qobiliyatlar yig'indisida ko'radi.
Chet ellik olimlar tajribasiga asoslanib, Fedorov A.V. shaxs va o'qituvchining media
kompetentsiyasi ko'rsatkichlarining quyidagi tasnifini taklif qiladi:
1.
Motivatsion-media
aloqa motivlari bilan birgalikda mediamatnlar: janr, tematik, hissiy,
epistemologik, gedonistik, psixologik, axloqiy, intellektual, estetik, terapevtik;
2.
Aloqa
- ommaviy axborot vositalari bilan aloqa (aloqa) chastotasi va
media-madaniyat asarlari (media matnlari);
Aloqa chastotasi
- bu media rejalashtirish atamasi bo'lib, har bir foydalanuvchi uchun
reklama necha marta ko'rsatilishini bildiradi[27].
3.
Axborot
- terminologiya, nazariya va tarixni bilish media madaniyati, ommaviy
kommunikatsiya jarayoni;
4.
Perceptual
- media matnlarni idrok etish qobiliyati;
5.
Sharhlovchi
(baholash) - tanqidiy qobiliyatlar jamiyatda ommaviy axborot vositalarining
faoliyat ko‘rsatish jarayonini hamda ommaviy axborot vositalarini idrok etish va tanqidiy
fikrlash rivojlanishining ma’lum darajalari asosida turli tip va janrdagi media matnlarni tahlil
qilish;
6.
Amaliy-operativ
(faoliyat) - ma'lum media va media matnlarni tanlash, o'z media
matnlarini yaratish va tarqatish qobiliyati, media sohasida o'zini o'zi tarbiyalash qobiliyati;
7.
Ijodiy
– faoliyatning turli jabhalarida ijodkorlikning mavjudligi” [7, 110-b.].
Fedorovning so'zlariga ko'ra A.V. [7], ommaviy axborot vositalari va media-matnlar bilan
aloqa qilishning janr va tematik motivlari, masalan, terapevtik motivlarga qaraganda, shaxs va
o'qituvchining media-kompetentsiyasini yanada rivojlantirishga yordam beradi. Shaxs media-
madaniyat asarlariga qanchalik tez-tez murojaat qilsa, media-matnlarni tanlash, yaratish va
tarqatishni shunchalik yaxshi o'rganishi mumkin. Media muhiti haqidagi bilim qanchalik ko'p
27
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON, (YOʻITJ)
bo'lsa, media ma'lumotlarini idrok etish va talqin qilish qobiliyati qanchalik yaxshi
shakllangan bo'lsa, shaxs media kompetentsiyasini shunchalik yaxshi shakllanadi.
Biz media kompetentsiyasining o'z-o'zini loyihalashini tushunamiz bo'lajak o'qituvchining
yuqori media madaniyati koordinatalarida bunday kompetentsiyaning invariantlari
mazmuniga asoslanib, media kompetentsiya tashuvchisi sifatida o'z shaxsiyatining qiyofasini
(modelini) yaratish bo'yicha faoliyatini va uning traektoriyasini (dasturini) tuzishda ushbu
obrazni media sohasidagi faoliyatning asosiy turlarida gavdalantirishi kerak .
O'qituvchining media kompetentsiyasini yanada samarali shakllantirish uchun o'z-o'zini
loyihalash ilmiy qonunlar, umumiy mexanizmlar va yagona sxemalarga asoslanishi kerak.
Bunday sxemalar nafaqat o'qituvchilari tomonidan qo'llanilishi muhim,balki о‘quvchilar
tomonidan - kasbiy o'zini o'zi belgilash, kasbiy o'sish, uzluksiz o'z-o'zini tarbiyalash, kasbiy
faoliyatini takomillashtirish, kasbiy mahoratda deb tushunamiz.
Xulosa: O`quvchilarda media va axborot koʻnikmalarini rivojlantirish ilgʻor media
kompetensiyani talab qiladi. Oʻqituvchilar auditoriyada multimediya proyektoridan (bugungi
kunda kamdan kam hollarda taqdimotsiz maʻruza qilinadi), video materiallardan, interaktiv
doskadan faol foydalanadilar. Baʻzi oʻqituvchilar muloqot qilish uchun ijtimoiy sahifa ochdilar
va oʻquvchilar uchun soʻngi maʻlumotlarni joylashtirdilar. Bunda onlayn jamiyat aʻzolari
professional rivojlanish uchun foydalanishadi.
Media taʻlim natijasida media savodxonlik faqat oʻquvchilarning zamonaviy axborot
texnologiyalarini oʻzlashtirishi yoki axborotni tanqidiy tahlil qilish koʻnikmalarini
rivojlantirish bilan cheklanib qolmaydi. Media taʻlim konseptsiyasiga kengroq qarash talab
etiladi. Axborotdan samarali va tezkor foydalanishda o`quvchi muayyan muammoni hal
qilishda zarur boʻlgan maʻlumotlar turini aniqlay oladi, bu maʻlumotlarga samarali va tez
kirishi mumkin; qiziqtirgan ma`lumotlarga kirish uchun kalit soʻz va tegishli atamalarni
aniqlashi; potensial axborot manbalarining turli xil turlarini, formatlarini aniqlashi va yana
koʻplab ishlarni bajarishi mumkin.
FOYDАLАNI LG АN АDАBIYOTLАP RO‘YXАTI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 29.04.2019 yildagi PF-5712-son
О‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini
tasdiqlash to‘g‘risida
2.
2022 — 2026-yillarda xalq ta’limini rivojlantirish bo‘yicha milliy dasturni tasdiqlash
to‘g‘risida. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 11.05.2022- yildagi PF-134-son farmoni
va uning 1-ilovasi – // Elektron manba. Oʻzbekiston Respublikasi Qonunchilik maʼlumotlari
milliy bazasi
3.
Babadjanov S.S. Oliy ta’lim muassasalari o’quvchilarining mediakompetentligini
rivojlantirishning nazariy-metodik asoslari // Xalq ta’limi ilmiy-metodik jurnali. – Toshkent:
2016. – B. 24.
4.
Бодалев, А. А. Психология общения. Энциклопедический словарь / Под ред. А.
А. Бодалева. - Москва : Когито-Центр, 2011. - 600 с.
5.
Abduqodirova Dilobarbonu Erkinjon qizi “
Oilaviy ajrimlar natijasida vujudga kelgan
noto‘liq oiladagi ona shaxsini farzand tarbiyasiga ta’siri”.Toshkent 2023
6.
Mirzaeva, S. R. (2021). Talaba valeologik ongining psixologik himoya mexanizmlari
bilan determinantlashuvi. Science and Education, 2(Special Issue 1), 133-143.
7.
Rustamovna, M. S. (2020). Psychological features of attitudes of students to their
own health in conflict situations. journal of critical reviews (No. 17, pp. 3071- 3076). ISSN-
2394-5125 VOL 7.
8.
Tursunboyev, S. (2023). Boshlang ‘ich ta’limda dezadaptatsiyaning psixologik xususiyatlari.
Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(11), 142-145.
28
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON, (YOʻITJ)
9.
Baxtiyarovich, T. S., & Mirzaeva, S. R. (2023). Dezadaptation of elementary students.
Horizon: Journal of Humanity and Artificial Intelligence, 2(4), 173-175.
10.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
11.
Burieva, K. E., & Kamilova, Z. A. (2022). The psychology of adolescence. Scientific
progress, 3(4), 923-929.
12.
Sh.Umarova 2024. Psychological Features Of Workers And Factors Affecting
Them.
Pedagogical Cluster-Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.
13.
X.Raximova 2024. Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy.
Pedagogical
Cluster-Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.
14.
2024. Psychological Features Of Workers And Factors Affecting Them.
Pedagogical
Cluster-Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.
15.
2024. Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy.
Pedagogical Cluster-
Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.
16.
Абдурасулов, Ж. (2022). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХТЕХНОЛОГИЙ
В УСВОЕНИИ УРОКОВ ИСТОРИИ.
17.
Abduqodirova, D., & Abdurasulov, J. (2025). YOSHLARDA HARBIY-
VATANPARVARLIK TUYG‘USINI TAKOMILLASHTIRISHNING PSIXOLOGIK HUSUSIYATLARI.
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические
исследования,
4(1),
50–53.
извлечено
от
academy.uz/index.php/zdpp/article/view/42882
18.
Жўраев , Ш. ., & Абдурасулов , Ж. (2024). ҲАРБИЙ ЖАМОАДАГИ ИЖТИМОИЙ
ФИКР. Журнал академических исследований нового Узбекистана, 1(2), 97–103.
извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/28151
19.
Abdurasulov , J. 2022. HARBIY KOMPETENTSIYA KURSANTNING KASBIY
MAHORATINI SHAKLLANTIRISHNING KALITI SIFATIDA.
Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры
. 2, 11 (окт. 2022), 231–234.
20.
Abdurasulov , J. CHAQIRUVGA QADAR BOSHLANGʼICH TAYYORGARLIK FANI
OʼQITUVCHISIGA QOʼYILADIGAN TALABLAR.
EJAR
2022
,
2
, 983-988.
