147
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
“YANGI KONSTITUTSIYADA TA’LIM TIZIMI XUSUSAN
HUQUQSHUNOSLIK FANLARI O’QITISH TIZIMI”
Alimbetova Raygul Nasratdiynovna
O'zbekiston Respublikasi IIVning Qoraqalpoq akademik litseyi
Huquqshnoslik fani oqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14898049
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 12-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 20-yanvar 2025 yil
Maqolada huquqshunoslik fanlarini o‘qitishda
yangi pedagogik texnologiyalarning ahamiyati, ularni
qo‘llashning muhimligi, o‘qituvchining pedagogik
mahorati va o‘quv mashg’ulotlarini samaradorligiga
erishish
pedagogik
texnologiyalarga
qanchalik
bog’liqligi
keltirilgan. Konstitutsiyada inson va
fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va burchlarini qay
darajada mustaxkamlanganligi masalasi, davlatimiz
asosiy qomusini isloh etish va unda inson huquqlarining
o’rni borasida so’z yuritildi.
KEY WORDS
Demokratiya,
huquq,
davlat, erkinlik, himoya qilish,
jamiyat,
kafolat,
O‘zbekiston,
Konstitutsiya, mamlakat, islohot,
qonunchilik,
Insoniyat rivojlangan dunyoda yashar ekan, hamisha erkinlik va o`z huquqlarini
ta'minlanishiga intilib kelgan. Tarixda adolatli davlat haqida qarashlar bayon etilgan asarlar
bisyor. Ayrim davlatlar tarixiy kurashlar natijasida mamlakatda inson huquqlarini himoyasini
ta'minlovchi qonunlarga ega bo`lganlar. Jumladan, antik davlatlardagi 12 jadval qonuni,
Angliyada erkinlik xartiyasi, Fransiyada inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari
Dekloratsiyasi va boshqa shu kabi inson huquqlari bilan bog`liq qonunlarni misol keltirish
mumkin.
Sohibqiron Amir Temur bobomizning «Qayerda qonun hukmronlik qilsa, o`sha yerda erkinlik
bo`ladi», - degan o`giti sharqona huquqiy davlat qurishda asos bo`lib xizmat qiladi. Bu hikmat
bugun ham o`ziga xos ma'no kasb etmoqda. Tarixning yangi davri konstitutsionalizm davri
bo`lib, davlatlarda inson huquqlarini ta'minlash vositasi ushbu normada aks etgan. Hozirgi
dunyoda inson huquqlari yetakchi o`rinni egallashi umume'tirof etilgan dalildir. Inson
huquqlari masalasining har qanday sivilizatsiyalashgan, adolatli
fuqarolik jamiyatini
qurishdagi rolini kamaytirib bo`lmaydi. Demokratik, huquqiy davlat qurishning bosh sharti
asosiy huquq va erkinliklarni rag`batlantirish va himoya qilish hamda jamiyatda har bir
insonning huquqlarini kafolatlashning haqiqiy tizimini yaratish hisoblanadi, deydi akademik
A.Saidov.
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi — jamiyat tayanchi va yurtimiz taraqqiyotining
huquqiy kafolati, davlatimiz mustaqilligining yorqin ramzi, ko`p millatli xalqimiz xohish-
irodasining qonuniy ifodasi hisoblanadi.Mustaqil davlatimizni rivojlantirish istiqbollari har
tomonlama bilimli, yoshlar qo‘lida bo‘lib, bu ulardan yuksak huquqiy ong va huquqiy
148
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
madaniyatga ega bo‘lish huquqni puxta bilishni talab qiladi. Huquqiy bilim berish orqali
huquqiy madaniyatning yuksalishiga erishiladi va huquqqiy ong shakllantiriladi.
O‘quvchi-yoshlarga huquqiy bilim berish, ularda milliy huquq tizimi to‘g’risida tasavvur
uyg’otish, huquqiy madaniyatni yuksaltirish, qonun ustuvorligini anglash, huquqiy davlat va
fuqarolik jamiyatini yuzaga keltirishda ta’lim muassasalarining hamda biz pedagoglarning
o‘rni alohida mazmun kasb etadi. Ta’lim muassasalarida amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan
huquqiy ta’limning asosiy maqsadi aynan bir vazifa, o‘quvchilarga bilim berish bilan bir
qatorda, ularning qonun va qoidalarga itoatkorlik bilan ko‘nikma va malakalarni
shakllantirishga qaratilishi lozim. Bu o‘rinda har bir darsga alohida yondoshgan holda,
o‘quvchilarga ta’lim tarbiya berishning ilg’or usullaridan foydalanish maqsadga muofiq bo‘lar
edi. “2017-2021- yillar harakatlanish strategiyasi” da Yurtboshimiz Sh. Mirziyoyev ta’lim
tizimini, ayniqsa huquqiy tizimni rivojlantirish orqali aholi hiqiqiy ong va madaniyatini
yuksaltirishga erishish zarurligi, buning uchun ta’lim tizimida islohatlarni yanada
chuqurlashtirish haqida alohida to‘xtalib o‘tdi.
Huquqiy ta’limni inovatsion metodlar vositasida tashkil etish orqali huquqiy madaniyatning
yuksalishiga erishiladi. Umumta’lim maktablarida huquqiy ta’limni samaradorligini oshirish
orqali o‘quvchilirni mustaqil faoliyat yuritishga tayyorlanish, hayotiy maqsadni belgilay olish,
ma’naviy-axloqiy xulq-atvorini takomillashtirish, kasbiy faoliyat yo‘nalishini belgilab olishga
nisbatan jiddiy munosabatda bo‘lishga erishish mumkin. O‘quvchilar ongiga ijtimoiy
munosabatlarning huquqiy me’yorlarni singdirish, ularni nobaqbul hatti-harakatlar sodir
etishdan himoya qilivchi mezonlar ekanligi haqida tasavvur hosil qilish, o‘quvchilarda
quyidagi holatlarning rivojlanishiga zamin yaratadi:
1. Yoshlarda huquqqiy me’yorlar, qonunlarning nafaqat davlat, balki shaxs manfaatlarini
birdek himoya qilishiga nisbatan ishonchning shakllanishiga erishish;
2. O‘quvchilarni huquqqa oid bilimlarni o‘zlashtiurishga bo‘lgan ichki ehtiyoj va qiziqishining
yuzaga kelishini ta’minlash;
3. O‘quvchilarda ijtimoiy-huquqiy me’yorlar, qonunlarga nisbatan hurmat va itoatkorlikni
qaror toptirish;
4. O‘quvchilarda har qanday ko‘rinishdagi huquqbuzarlikka qarshi kurashish tuyg’usini
tarbiyalsh;
5. O‘quvchilarda ijtimoiy –huquqiy madaniyat va faollikni qaror toptirish;
Hozirgi vaqtda ta’lim jarayonida o‘qitishning zamonaviy metodlari keng qo‘llanilmoqda.
O‘qitishning zamonaviy metodlarini qo‘llash o‘qitish jarayonida yuqori samaradorlikka
erishishga olib keladi. Ta’lim metodlarini tanlashda har bir darsning didaktik vazifasidan kelib
chiqish maqsadga muofiq sanaladi. Buning uchun dars jarayonini oqilona tashkil qilinishi,
ta’lim beruvchi tomonidan ta’lim oluvchilarni qiziqishini orttirish, ularning ta’lim jarayonida
faolligi mustaqil rag’barlantirib turilishi, o‘quv materiallarini kichik-kichik bo‘laklarga bo‘lib,
ularni mazmunini ochishda aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, baxs-munozara,
muammoli vaziyat, yo‘naltiruvchi matn, loixa, rolli o‘yinlar kabi metodlarni qo‘llash va ta’lim
oluvchilarni amaliy mashqlarni mustaqil bajarishga undash talab etiladi.
Yurtimizda 2023-yil 30-aprel kuni o‘tkazilgan referendumda yangi tahrirdagi O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi ishtirok etgan fuqarolarning 90,21 foizi tomonidanyoqlab ovoz
berish orqali qabul qilinganligi unda xalqimizning Yangi O‘zbekistonni barpo etish bo‘yicha
orzu-umidlari va intilishlari o‘z aksini topganligidan dalolat beradi.Yangi tahrirdagi
Konstitutsiya Yangi O‘zbekiston strategiyasini amalga oshirishning siyosiy-huquqiy asoslarini
149
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
yaratib, milliy davlatchilik taraqqiyotining tarixiy muhim bosqichida davlat va jamiyatni
yanada rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi.
Referendum ko‘p millatli buyuk xalqimizning birdamligi va hamjihatligi, suveren, demokratik,
huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat qurishga qat’iy qaror qilganligining ishonchli ifodasi
bo‘ldi .
Hammamizga ma’lumki, Konstitutsiyamizda jami moddalar soni amaldagi 128 tadan 155 taga,
bundan tashqari qat’iy belgilangan normalar soni 275 tadan 434 taga oshdi. Ya’ni, Asosiy
qonunimiz
matni
qariyb
65
foizga
ortdi
va
normalar
yangilandi
va
mustahkamlandi.Konstitutsiyada barcha sohalarga oid asosiy normalar takomillashtirildi,
jumladan kambag‘allikni qisqartirish, bandlikni ta’minlash, ishsizlikdan himoya qilish,
sog‘liqni saqlash, ijtimoiy ta’minot sohasiga bir qator yangi normalarda davlat tomonidan
majburiyatlar olishi belgilanmoqda.
Umuman davlatning ijtimoiy sohadagi majburiyatlari va mas’uliyati ko‘paytirildi. Ta’kidlash
lozimki, Yangi tahirdagi Konstitutsiya orqali ta’lim olish huquqi va imkoniyati kengaytiriladi,
o‘qituvchilar konstitutsiyaviy maqomga ega bo‘ldilar.Ta’lim-tarbiyaga qaratib kelinayotgan
e’tibor va mamlakat taraqqiyotining garovi va kafolati hisoblanadi.
Ta’lim - ta’lim oluvchilarga chuqur nazariy bilim, malakalar va amaliy ko‘nikmalar berishga,
shuningdek ularning umumta’lim va kasbiy bilim, malaka hamda ko‘nikmalarini
shakllantirishga,
qobiliyatini
rivojlantirishga
qaratilgan
tizimli
jarayon
hisoblanadi.Konstitutsiyada ijtimoiy davlatga xos bo‘lgan qarashlar va yondashuvlar ta’lim
sohasiga oid ko‘plab modda va normalarda ham o‘z ifodasini topmoqda. Ta’lim va ilm-fanga
oid normalar qariyb 2 barobarga oshmoqda.
Konstitutsiyaning 50-moddasida taʼkidlanadki, har kim ta’lim olish huquqiga ega. Davlat
uzluksiz ta’lim tizimi, uning har xil turlari va shakllari, davlat va nodavlat ta’lim tashkilotlari
rivojlanishini ta’minlaydi.Mazkur moddada nodavlat ta’lim muassasalariga ham e’tibor
qaratilmoqda. Ya’ni davlat tomonidan nodavlat ta’lim muassasalari uchun ham rivojlanishi
kafolatlanmoqda. Shuningdek, Konstitutsiyada davlat maktabgacha ta’lim va tarbiyani
rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratishi va bepul umumiy o‘rta ta’lim va boshlang‘ich
professional ta’lim olishni kafolatlaydi.
Ushbu Konstitutsiyada umumiy o‘rta ta’lim majburiy ekanligi, maktabgacha ta’lim va tarbiya,
umumiy o‘rta ta’lim davlat nazoratida bo‘lishi va ta’lim tashkilotlarida alohida ta’lim
ehtiyojlariga ega bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta’lim va tarbiya ta’minlanishi ta’kilab
o‘tilgan.
Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, Konstitutsiyada fuqarolarning oliy ta’lim muassasalarida davlat
granti hisobidan o‘qish huquqi qat’iy belgilab qo‘yildi. Bu bilan davlat granti kelgusida ham
mavjud bo‘lishi qat’iy norma bilan belgilab qo‘yilmoqda.Asosiy qonundayoshlarning bepul
boshlang‘ich kasb-hunarga o‘qitilishi ham belgilanmoqda. Bu yoshlarni qo‘llab quvvatlar va
ularning ta’lim jarayoniga jaob etishning huquqiy asoslari hisoblanadi. Ta’kidlash lozimki,
nogironligi bor bolajonlarga ham o‘z tengdoshlari bilan bir xil ta’lim olishi uchun barcha
sharoitlarni yaratish ko‘zda tutildi. Shuning uchun, bunday imkoniyatlar inklyuziv ta’lim
sifatida Konstitutsiyaga kiritildi. Bu shunday nuqsonlarga ega bolalarimizning yakkalanib
qolmasligi, jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida shakllanishi va kamol topishi uchun muhim
kafolatdir.
Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini
hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan
teng imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan бўлади. Jismoniy, aqliy, sensor (sezgi) yoki ruhiy
150
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
nuqsonlari bo‘lgan bolalar (shaxslar) uchun ta’lim tashkilotlarida inklyuziv ta’lim tashkil
etiladi. Inklyuziv ta’limni tashkil etish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
tomonidan belgilanadi .
Konstitutsiyada belgilanayotgan eng muhim normalardan biri, davlatning o‘qituvchilar sha’ni
va qadr-qimmatini himoya qilish, ularning ijtimoiy va moddiy farovonligi, kasbiy jihatdan
o‘sishi to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish majburiyati kuchaytirildi. Bu qoidalar mamlakatimizdagi
barcha o‘qituvchilarning professional o‘sishi hamda ijtimoiy va moddiy qo‘llab-quvvatlanishi
ularning jamiyatdagi ijtimoiy maqomi, obro‘sini yanada oshirishga xizmat qiladi.Oliy ta’lim
tashkilotlariga akademik erkinlik, o‘zini o‘zi boshqarish, tadqiqotlar o‘tkazish va o‘qitish
erkinligi huquqi taqdim etildi.
Konstitutsiyamizga ushbu normaning kiritilishi professor-o‘qituvchilar va talabalarning o‘quv
jarayonidagi mustaqilligini ta’minlashga xizmat qiladi. Yuqoridagilarga ko‘ra ta’kidlash
lozimki, mamlakatimiz taraqqiyotini yangi, yuqori bosqichga ko‘tarishda ta’lim sohasini ham
muhim o‘rin tutadi. Ta’lim va tarbiya masalasi har qanday jamiyat va davlat rivojining
pirovard yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Ta’lim sohasining huquqiy jihatdan Asosiy
qonunimizda mustahkamlanishi buning isbotidir.
O‘qituvchi zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanar ekan, albatta bunda birinchi
navbatda fan, mavzu, o‘quvchilar yoshi, kasbiy yo‘naltirilganligi va shu kabi bir necha
jihatlarga e’tibor berishi kerak. Masalan VIII-sinf “ Davlat va huquq asoslari” darsligidagi
“Jamiyat”, “Davlat” mavzularini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan:
“ Muammoni hal qilish texnologiyasi” dan foydalanishimiz mumkin. Muammoni hal qilish
uslubi – muammoni aniqlash va uni hal qilishning eng maqbul yo‘llarini topishga o‘quvchining
tayyorgarligini tekshirib ko‘rish uchun qo‘llaniladi. O‘quvchi bunda birinchi bo‘lib muammoni
aniqlab oladi. So‘ngra muammoni yechish uchun axborotlarni izlaydi. Izlanish chog’ida kerakli
jurnallar, monografiyalar, darsliklar, qo‘llanmalardan foydalanish mumkin. Bu bilan o‘quvchi
olgan ma’lumotlaridan xulosa chiqarishi va uni amalda tadbiq etish etish ko‘nikmalariga ega
bo‘ladi. Darslarni zamonaviy texnologiyalar asosida o‘tish orqali o‘quvchilarda qonunlar,
yuridik adabiyotlar bilan mustaqil ishlay olish ko‘nikmsini shakllantirish, ularni erkin fikrlash
mavzu yuzasidan o‘zining mustaqil fikrini bildira olish, mavzuni nazariy jihatini xolisona ilmiy
taxlil etish xususiyatlarini rivojlanishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Mirziyoyev Sh.M ,, Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quram-iz.-
T.:”O‘zbekiston”2017
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini
yanada rivojlantirish bo‘yicha harahatlar strategiyasi to‘g’risida”gi 4947-sonli farmoni
3. WWW.uzedu.uz
4. X.T.Odilqoriyev “ Davlat va huquq nazariyasi ”
