138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
IMOM BUXORIYNING HADIS ILMIGA QO’SHGAN HISSASI
G’ofurov Sardor Yigitali o’g’li
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
Bank ishi fakulteti 1-bosqich talabasi
gafurovsardor2063@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14888039
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 12-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 18-yanvar 2025 yil
Bu maqola Imom Buxoriyning siyrati, hadis ilmini
o’rganishdagi say harakatlari, Imom Buxoriy haqidagi
buyuk ulamolarning fikrlari hamda Imom Buxoriyning
biz insonlar qaysi tomonlari bilan o’rnak bo’lishi va eng
asosiysi hadis ilmiga qo’shgan hissasi tog’risida bir qator
fikrlarni o’z ichiga oladi.
KEY WORDS
Imom Buxoriy, SAHIHI BUXORIY,
Mug’era, Qur’an, 210-xijriy yil,
tijorat, 10000 dirham, Muhammad
Ibn Ismoil, Nishopur, Samarqand,
Abu Mansur Ibn Jibrel, Poykant,
Xartang, Buxoro amiri, fitna,
halollik, ilm.
Kirish.
Imom Buxoriy hadis ilmida Amir-ul Mo’minin, Allohning kalomi Qur’an kitobidan
keyingi o’rinda turgan eng to’g’ri kitob “SAHIHI BUXORIY”ning sohibi, to’liq ismlari
Muhammad Ibn Ismoil Ibn Ibrohim Al Buxoriy Raxmatullohi Alayhdir. Imom Buxoriy o’zining
SAHIHI BUXORIY kitobini 16 yil davomida yozadi. Shuningdek aytganki shu kitobni o’zim va
alloh o’rtasida hujjat bo’lishini xohladim. Islom tarixi Imom Buxoriyday boshqa birovni
ko’rgan emas. U hammadan hadisni yodlash borasida ham, rivoyatdagi puxtalikda ham,
hadislarni izlashdagi sabr bobida ham birinchilikda bo’lgan. Bu inson hadis ilmida
talabalardan hattoki uni ustozlaridan uzib ketdi.
Asosiy qisim.
Ulamolardan biri aytadi, Imom Buxoriyday kishini avval ko’rgan emasman,
go’yoki u faqat hadis ilmini o’rganish uchun yaralgan edi. Uning katta bobosi Mug’era asli
majusiy bo’lgan va Buxoroga ko’chib kelib Buxoroning amiri Yamonni qo’lida kalima keltirib
musulmon bo’lgan. Otasi Ismoil Ibn Ibrohim ahli ilm bo’lib kibor ulamolarning suxbatida
bo’lgan kishilardan edi. Afsuski u kishi Imom Buxoriy yoshligida vafot topadi va Al Buxoriy
yoshligidanoq yetim qoladi. Otasi vafot etarkan “Bor molu dunyoyimda na xarom yo’l bilan na
shubhali nopok yo’l bilan topilgan 1 dirhamni bilmayman”. Imom Buxoriy otasining vafotidan
keyin 3 yoshida ko’zlari ojiz bo’lib qolib, bitta onasini qo’lida qoldi. Onasi ota qoldirgan barcha
mol dunyoni Buxoriyning ilmi uchun sarflaydi. Soliha ona o’z farzandining ko’zlari ojiz bo’lib
qolganidan o’ksinib ko’p yig’laydi va duo iltijo qiladi, va kunlardan bir kun uning tushiga
Ibrohim Alayhisalom kiradi va aytadiki, ko’p duo qilib yig’laganingdan Alloh o’g’lingni
ko’zining nurini qaytardi deydi, shu tariqa Muhammad Ibn Ismoil yana ko’rishni boshladi. Al
Buxoriy 9 yoshligidan katta Shayxlar orasida yuradi va u yerda hadislar o’qib boshlaydi. Ibn
Ismoil judayam kuchli zehn va xotira egasi bo’lib, minglab hadislarni yodlash uchun bir marta
eshitish kifoya qilgan. U dastlab Buxorada ta’lim oldi va bu bilan cheklanib qolmay, 16 yoshida
ilm talabi bilan Basraga, keyin Nishopur hamda Rayga safar qildi va u yerdagi jamiki
ulamolarni hadislarini yod oldi, ammo baribir hadis yerlarining markazi arab yerlari edi,
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
xususan, Iroq. Shuningdek, 210- xijriy yil oxirlarida Al Buxoriy Iroqga safar qildi va u yerdagi
mashoyiqlardan ilm o’rgandi. Al Buxoriy aytadiki, Bog’dodga 8 marta kirdim va har
kirganimda Imomi Ahmad Ibn Hambal huzuriga kirdim va suxbatida o’tirdim. Bu zot Al
Buxoriyning ustozi edi va Buxoriy ustozidan ilmlarni o’rganib ketmoqchi bo’lganda Ibn
Hambal aytadiki, ilmni va uni odamlarini tashlab Xurosonga ketasizmi. Ya’ni ustozi uni shu
yerda qolib ilmini ziyoda qilishini xohlardi. Shu tariqa Al Buxoriy Makkaga keldi, u yerdagi ilm
egalaridan hadislar o’rgandi, keyin Madinaga keldi, u yerdagi ilmlarni ham oldi. Buxoriy
ustozlardan hadis eshitarkan, bilmagani chiqsa darrov yodlab olardi, agarda biladigani chiqsa
qaysi yo’l bilan qaysi san’at bilan ekanligini bilib olar edi. Keyinchalik Misrga safar qildi
shuningdek, Shomga. Deyarli Ummati Muhammadiya bor bo’lgan barcha hadislarni yodlab
bo’lgan edi. U yod olgan jamiki hadis ilmlarini o’zining eng ulug’ kitobi “SAHIHI BUXORIY”ga
jamlaydi. Allohning kitobidan keyingi o’rinda turadigan eng to’g’ri kitob, odam bolasini
qo’lidan yozilgan kitoblarni eng to’g’risi aynan shu kitob edi. Imom Buxoriy o’zining Sahihi
Buxoriy kitobini ta’rif qilishida aytadiki, “16 yoshligimda Isxoq Ibn Roxuvayyaning huzurida
edim va shu yerda o’tirganlardan biri dedi, payg’ambarimiz Muhammad Mustafo sollollohi
alayhi vassalamni hadislarini sunnatlarini o’zida jamlagan kichkinagina bir muxtasar kitob
yozsangizlar” dedi, aynan shu gapni eshitganimda shu ish qalbimga o’rnashib qoldi vas hu
kitobni jamlashga kirishdim. Ya’ni Imom Buxoriy “Sahihi Buxoriy”ni 16 yoshligidan yozishni
boshlagan, va shu gaplarni keltirgan, “Sahihi Buxoriy”ni 600 ming hadis ichidan ajratib oldim
va undagi har bir hadisni yozishdan avval g’usul qildim va ikki rakat nomoz o’qidim va kitobga
faqatgina sahih bo’lgan hadislarni kiritdim hamda cho’zilib ketmasligi uchun ayrim sahih
hadislarni unga yozmadim. Muhammad Ibn Abu Xotim Imom Buxoriydan so’radi, siz
kitoblaringizga kiritgan barcha hadislarni yoddan bilasizmi, Buxoriy javob qildi, kitobga
nimani yozgan bo’lsam hammasi yodimda va har bir kitobimni 3 martadan yozib chiqganman
va shu bir kitobga 16 yil vaqtim ketgan. Imom Buxoriy hadis jamlashdagi say harakatlari
haqida shunday deydi, “men boshqalarga o’xshab hadis yozmaganman agar bir kishidan hadis
yozgan bo’lsam, imkon bo’lsa shu kishini ismini, nisbatini, hadisni tushunishini va bu hadisni
kimdan o’rganganligini so’raganman”. Ya’ni Imom Buxoriy hadisni tog’ridan tog’ri eshitmagan
kishilardan olmaganlar va bu shart tarixda faqatgina Imom Buxoriyda mavjud. Abbos Abduriy
aytadilar, “Muhammad Ibn Ismoil kabi hadisni diqqat bilan talab qiladigan boshqa kishi
ko’rmadim”. Abdul Asqardan rivoyat qilinadi, Samarqandda payg’ambarimiz hadisini talab
qiladigan, ahli hadis bo’lgan ilmli kishilardan 400 tasi 7 kun davomida Imom Buxoriyni sinab
adashtirmoqchi bo’ladi. Shomliklardan bo’lgan hadislarni tanlashdi va ularni Iroqliklarni
hadislari bilan aralashtirishdi, ularning hammasi sahih hadis lekin aralashtirilgan edi. Imom
Buxoriy ularni har birini adashmasdan to’g’rilab aniq qilib aytib berdi. Imom Buxoriy hikmat
sohibi, nur egasi edi, uning ilm yo’lida aytgan so’zlari shunday, “muhtoj bo’lingan narsa borki
u bas Qur’anda bor”, ya’ni inson nimaga muxtoj bo’lsa Qur’anda bor sunnatda bor. Imom
Buxoriy o’zi haqida aytadiki, “sahih hadisni saqim hadisdan ajratmagunimcha, Fiqh, Ray,
Mantiq kitoblarini o’qimagunimcha, ko’rmagunimcha hadis aytgani o’tirmadim” yana
keltiradiki, “dunyo zikridan bo’lgan so’zlarni ham allohga hamd aytish bilan boshlayman”.
Imom Buxoriy buyuk hikmat sohibi ekanligining yaqqol namunasi qilib Muhammad Ibn
Isroilning shu so’zlarini o’qish kifoya, “ Alloh meni g’iybat qilganim uchun jazolamaydi degan
umiddaman”. Bilamizki, g’iybat eng katta gunohlardan biridir va Imom Buxoriy biror marta
g’iybat qilmagan, ya’ni insonlarga berayotgani bahosi ham hikmatli bo’lgan. Masalan Imom
Buxoriy biror kishidan hadis olish mumkinmasligini bilsa kazzob yoki yolg’onchi demasdi,
aytardiki u munkar-ul hadis(so’zi inkor qilingan) yoki u kishi haqida mulohaza bor. O’zining
shogirtlariga ham shuni o’rgatgan, “agar men bir kishi haqida mulohaza bor dedimmi, bilingki
bu kishi muddaham va yolg’onchi ekan”. Ma’lumki har bir sohada biror peshqadam odamga
nisbatan hasad qilguvchilar bo’lgani kabi Muhammad Ibn Ismoilga ham usha davrda hasad
qilganlar talaygina edi. Kunlardan bir kun Imom Buxoriy Nishopurga borib jomeda
o’tirganlarida Amri Ibn Zarora hamda Isxoq Ibn Rohivayalar Nishopurning amiriga meni
140
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
kelganligimni, hadis ilmidagi bilimimni xabarini yetkazishdi, Imomdan ilm olishlikni taklif
qilishganda Nishopur amiri to’g’ri kelgan begona kishidan ilm olmayman degan javobni beradi.
Shuningdek, Imom Buxoriyga hasad qilguvchilarning u xatto namozni ham to’g’ri o’qiy
olmaydi degan gaplari u zotning qulog’iga yetib kelganida, eshitib turib kuldi va men haqimda
shunday degan bo’lsa, xohlasam o’rnimdan turib ketmasdan 10000ta faqat nomoz haqidagi
hadislarni aytib beraman deydi. Xusayin Ibn Muhammad aytadilar, Imom Buxoriyning ko’p
yaxshi sifatlar bore di va ularga yana 3 xil sifat qo’shilgan edi. Ulardan birinchisi oz gapirar edi,
ikkinchisi odamlarni qo’lidagi narsalarga ta’ma qilmas edi, uchinchisi odamlar bilan ovora
bo’lmas edi.
Imom Buxoriy tijorat bilan shug’ullanar edi. Albatta u kishining tijorati hallollik va
pokizalik ustiga qurilgan edi, savdosida halol inson bo’lgan. Kunlarning birida o’zining
o’g’lidan bir mol keldi, savdogarlar shu molni sotib olishlik uchun 5000 dirham foyda taklif
qilishdi. Xaridorlarning bu berayotgan foydasi oz edi va Imom ertaga kelinglar bir o’ylanib
ko’ray dedi. Ertasi kuni boshqa xaridorlar kelishdi va 10000 dirham foyda taklif qilishdi,
shunda Imom Buxoriy kecha kelganxaridorlarga molni 5000 dirhamga beraman deb niyat
qilganman dedi. Shuningdek, Imom Buxoriyga berilgan ta’riflardan eng go’zali shuki, Ibn
Xuzayn buyuk muxaddislardan biri aytadilar, men bu samo ostida Muhammad Ibn Ismoildan
ko’ra Rosulolloh sollollohi alayhi vassallamning hadisini bilimdonrog’i va hofizrog’i bo’lgan
boshqa birovni ko’rmadim. Shu tariqa Imom Buxoriyni davro’g’i doston bo’lib ketdi. Lekin bu
Buxoriyga nisbatan fitna bo’lishiga sabab bo’ldi. Kunlardan bir kun Ibn Ismoil o’z yurtiga
Buxoroga keldi u yerda xalq uni judayam chiroyli intiqlik bilan kutib oldi, kelishi bilan Imom
ustida pullar sochishdi. Ammo bu Buxoro amiriga yoqmasdi va xalqga Imom Buxoriydan
uzoqroq yurishini takidlar, xalq esa amir fikriga e’tibor qaratmasdi, aksincha Imomni himoya
qilshdi. Buxoro amiri Ibn ismoilni yomon ko’rishiga sabab payg’ambarimiz hadislarini
o’rganishlikga qiziqish amirda ham bor edi. Bir kuni Imom Buxoriy saroyga kelib unga va
uning o’g’illariga Sahihi Buxoriyni kitobini alohida dars berishini talab qildi. Imom Buxoriy
amirdan kelgan elchiga qarab men ilmni xor qilib uni hukmdorlarni eshigiga olib bormayman,
ilm ziyorat qilinadi ziyorat qilmaydi dedi. Bu javobdan amir g’azablanib allomani shahardan
chiqarib yuborishlik yo’lini izlay boshlaydi, bir guruh nopok kimsalarni topib Imom ustidan
yolg’on tuxmatlarni tarqatishni buyurdi. Shunday qilib Buxorada Ibn Ismoil haqida buxtonlar
ko’paydi va shunday amir Imomdan bu shaharni tashlab chiqib ketishlikni talab qildi. Imom
Buxoriy qarshilik qilishi mumkin edi, ammo meni deb xalq o’rtasida ixtilof bo’lishini
xohlamayman dedi. Imom Buxoriy Buxorodan chiqib ketib Poykantga keldi, afsuski,
Buxorodagi to’qilgan fitna Poykantga Imomdan oldin kelgan edi va xalq ikkiga bo’linib qolgan
edi, yarimi Imomni oqlar edi, qolganlari esa qoralar edi. Poykantdagi ahvolni ko’rib
Muhammad Ibn Ismoil bu yerda ham qolishni istamadi. Samarqand ahli Imom Buxoriy bilan
bog’liq Buxoro va Poykantdagi vaziyatni biladi va Imomni chaqiradi, muqim bo’lib istiqomat
qiling bizni ichimizda deyishdi va Imom Buxoriy rozi bo’ldilar va Samarqanddagi Xartang
qishlog’iga kelib joylashdi, u yerda uning qarindoshi Abu Mansur Ibn Jibrel uyida turdi va
vafot topdi. Imom Buxoriydek zot o’z yurtiga sig’madi va allohga duo qildi, “ ey allohim
qanchalar keng bo’lgani bilan bu dunyo menga torlik qilib qoldi, endi meni o’z rahmatinga
qabul et”
Xulosa.
Muhammad Ibn Ismoil Ibn Ibrohim Al Buxoriy Raxmatullohi Alayh hadis ilmlarini
mukammal o’rganib unga rioya qilguvchilardan edi. U umri davomida ilm o’rganib uni targ’ib
qilib uni himoya qilib yashadi. Biz bugungi kunda shunday ajdodlarimizni say harakatlarini
qadirlovchi uni davom ettiruvchi, aqlan va ruhan yetuk farzandlar bo’lishimiz lozim. Biz Imom
Buxoriydan har tomonlama andoza olsak arziydi. Agarda biz jamiki sohalarda xususan, tijorat,
ta’lim va boshqa sohalardagi yondashuvimizda Imom Buxoriydik harakat qilsak dunyoda
O’zbekistondan peshqadam biror mamlakat qolmaydi.
141
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
