134
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILAR UCHUN PEDAGOGIK
DEONTOLOGIYANING AHAMIYATI
Ortiqova Zulfiya Nurmahamatovna
Farg‘ona davlat universiteti o‘qituvchisi (PhD)
Nurmuhammedova Dilshodaxon Zaynobiddin qizi
Farg‘ona davlat universiteti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14888026
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 12-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 18-yanvar 2025 yil
Mazkur maqolada bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchisi kasbiga tayyorlashning ahloqiy-kasbiy
jihatlari, pedagogik deontalogiya va kompetentlik
tushunchalarining mazmuni nazariy jihatdan yoritilib,
fanining nazariy metodologik asoslari to‘g‘risida
ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, kompetensiya
nuqtai nazardan yondashuvlar, sohada tadqiqot
ishlarini olib borgan olimlar va ularning pedagog
g‘oyalari nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilishga
e’tibor
qaratilib,
pedagogik
deontalogiya
va
kompetentlik fanining ilmiy-nazariy asoslarini o‘rganish,
metodologik
yondashuvlarni
izohlashga
harakat
qilingan.
KEY WORDS
pedagogik
deontalogiya,
kompetentlik, fan, metodologik
yondashuvlar, bo‘shlang‘ich sinf
o‘qituvchisi,
odob-axloq,
pedagogok, kasbiy etika, xulq-
atvor, deontalogiya, kompetentlik,
konsepsiya, ta’lim, ta’limot.
Kirish.
Pedagogik deontalogiya va kompetentlik tushunchasi XXI asrda jamiyatimizda
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti va ma’naviy-ma’rifiy sohada islohotlar jadal amalga oshirilishi,
ta’lim tizimining bosqichma - bosqich rivojlanishi, o‘qituvchi faoliyatida pedagogik madaniyati
va kasga loyiqligi davr talabiga aylanishi natajasida vujudga keldi. Shunday vaziyatda
mamlakatimiz ta’lim tizimining asosiy maqsadi huquqiy demokratik davlat va fuqarolik
jamiyati talablariga javob beradigan barkamol fuqarolarni voyaga yetkazishdan iboratdir.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari faoliyatda kasbiy kompetentligini shakllantirish orqali
yoshlarni mehnatga, shaxsiy hayotga, ijtimoiy munosabatlar va muloqotga tayyorlash
bugunning muhim pedagogik hodisasi hisoblanadi.
Shunday ma’suliyatli vazifani amalga oshirishda pedagogik deontalogiya va kompetentlik fani
muhim o‘rin tutadi. Zero, bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy fazilatlari, pedagogik mahorat va
pedagogik madaniyat, kasbiy kompetentlikni rivojlantirish pedagogik jarayonda yuzaga
keladigan muammoli vaziyatlarni muvaffaqiyatli hal qila olishni ta’minlovchi metodologik
yondashuvlar, amaliy ko‘nikmalar va hissiy sifatlar, o‘z-o‘zini axloqiy tarbiyalash, kasbiy
mahoratni rovojlantirish har qachongidan ham dolzarb.
Muhokama va natijalar.
Mamlakatimiz kelajagi bo‘lmish yosh avlodga vatanparvarlik,
insonparvarlik, milliy g‘urur, mehnatsevarlik kabi fazilatlarni singdirish vazifasini o‘qituvchi-
muallimlar amalga oshirishar ekan, pedagogik deontalogiya va kasbiy kompetentlik fani
o‘rganish talab etiladi.
Bugungi kunda pedagogik deontalogiya va kompetentlik fanining nazariy metodologik
asoslarini ilmiy yoritish ta’lim tizimida muhim vazifa darajasiga ko‘tarildi. Dastavval
deontalogiya, pedagogik deontalogiya va kasbiy kompetentlik tushunchalarini ilmiy-nazariy
jihatdan yoritish lozim.
135
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
Ushbu atamalardan asosiysi bo‘lmiz “deontalogiya”ni ingliz huquqshunosi J.Bentham o‘zining
“Deontologiya” yoki “Axloqshunoslik to‘g‘risida” asarida axloq nazariyasini axloq haqidagi
xususiyatlarni izohlash uchun ishlatgan. Keyinchalik, kasbiy burchni axloqiy tomonidan
berilgan majburiyat sifatida ko‘rib, insoniy burch muammolarini tavsiflash bilan cheklandi.
C.D.Brod tomonidan 1930 yilda nashr etilgan “Axloq nazariyasining beshta turi” kitobida
atamaning mohiyati zamon talablariga mos tarzda bayon etilgan.
Deontologiya, yoki deontologik etika (qadimgi yunoncha “deontos” va logos iboralardan kelib
chiqqan bo‘lib, axloq va axloq muammolari to‘g‘risidagi ta’limot, axloqning bir shakli.
Deontalogiya pedagogik mahoratning tarkibiy qismi bo‘lib, pedagogik madaniyat, pedagogik
axloq-odob degan ma’nolarni anglatadi. Ba’zi manbalarda burch axloqi (yoki majburiyat) yoki
xulq-atvor qoidalariga asoslangan axloqiy tizim deb qayd etilgan.
So‘nggi paytlarda “deontologiya” atamasi ta’lim tizimi xodimlari orasida iste’moldagi so‘zga
aylandiki, yunon tilidan olingan ushbu atama zamirada kasb, axloq-odob turadi. So‘zning
lug‘aviy ma’nosiga to‘xtaladigan bo‘lsak, uni “burch haqidagi ta’limot”, boshqacha aytganda –
“huquq to‘g‘risidagi ta’limot” yoki “huquq haqidagi fan” deb tarjima qilishdi. Shuni aniq aytish
mumkinki, har qanday soxa xodimlarining, shu jumladan, pedagoglarning kasbiy burch yoki
majburiyat tushunchasi deb atash mumkin. Deontologiyaning tamoyillari aynan shu
maqsadga qaratilganligi ayni haqiqat.
Pedagogik deontalogiya va kompetentlik haqida to‘xtalar ekanmiz, quyidagi fikr juda o‘rinli.
“Har doim sabrli, diqqatli va xushmuomala, aqlning temir mantig‘iga bo‘ysungan holda,
kamtar bo‘ling, Kasallarga shifo berishga harakat qiling, o‘zingiz uchun hech qanday qurbonlik
va foyda talab qilmang”.
Ta’lim tizimi xodimlari faoliyatini axloqiy va huquqiy tartibga solish masalalari bo‘yicha
adabiyotlarning ko‘pchiligida bu masalalar o‘z dolzarbligini yo‘qotmaganligini va so‘nggi
yillarda ularga tobora ko‘proq e’tibor qaratilayotganidan dalolat beradi, garchi pedagog etika
– “pedagogning ruhi”, “ta’lim beruvchining donoligi”- ta’lim rivojlangan davrda paydo bo‘lgan
va unga parallel ravishda va ta’lim tarbiyani takomillashtirish bilan rivojlangan.
Yuqorida qayd etilganlarni pedagogika tiliga ko‘chirib qayd etadigan bo‘lsak, u kasb etikasi
yoxud pedagogik axloq degan mazmunni beradi. Pedagogik deontalogiya va kompetentlik
haqida sharq mutafakkirlari Al-Xorazmiy, Abu Nasr Farobiy, Abu Rayhon Byeruniy, Ibn Sino,
Yusuf Xos Xojib, Ahmad Yugnakiylar XIV-XVI asrlarda Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek, Alisher
Navoiy, Abduraxmon Jomiy, Voiz Koshifiy, Z.M. Bobur kabi mutafakkirlarning asarlarida
umuminsoniy, milliy axloqqa doir g‘oyalar sifatida o‘z ifodasini topgan bo‘lib, ularda asosan
ta’lim beruvchilarning kasb axloqiga alohida urg‘u berilgan. Shuningdek, keyingi asr
pedagogikasida kasbiy pedagogik axloqqa, pedagogik madaniyatga alohida e’tibor qaratilib,
turli g‘oyalar maydonga keldi. XX-asrda kasbiy xulq-atvor yoxud pedagogik axloq, pedagogik
madaniyat ya’ni, pedagogik deontalogiya masalalariga bag‘ishlangan rus olimasi
V.N.Chernokozovaning “Etika uchiteliya” va I.Ya Pisarenkoning “Pedagogichiskaya etika”
nomli asarlar maydonga keldi.
Har bir davrda barcha kasblarning axloqiy xususiyatlarga alohida e’tibor qaratishgan. Chunki
axloq, axloqiy fazilatlar, pedagogik odob, pedagogik madaniyat ijtimoiy ong shakllarini tashkil
qilib, inson hayotining barcha sohalarida uning xulqi, hatti-harakatlarni tartibga solib,
boshqarib turuvchi vosita hisoblangan. Shu nuqtai nazardan, bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarni ham axloqiy-estetik jihatdan tarbiyalashni davr taqozo etgan. Yurtimizda
mazkur masalaga XX-asrning 70-yillarida e’tibor qaratilgan. Jumladan, professor M.Ochilov
“O‘qituvchining axloqiy shakllanishi” mavzusida monografiya yozib, hatto 1978-yilda
doktorlik dessertasiyasini himoya qildi. Ushbu muallifning 1997-yilda N.Ochilova bilan
hamkorlikda chop etilgan “O‘qituvchi odobi”, 2001-yilda “O‘qituvchi” nashriyotidan nashr
etilgan “Muallim - qalb me’mori" nomli kitobi o‘qituvchilik kasbining axloqiy jihatlariga
bag‘ishlangan.
136
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
XX asrda jahonning turli mamlakatlarida tibbiyot deontalogiyasiga e’tibor qaratilib,
deontalogiya tushunchasiga tibbiy stomotologiya nuqtai nazaridan yondashildi. Tibbiyot
xodimlari kundalik faoliyatda aholi sog‘lig‘ini yaxshilash, bemorlarni azob-uqubatlaridan,
manfaatdorlikdan xalos etish ishlarini amalga oshirdilar. Biroq, ba’zi shifokorlar bemorni o‘z
daromadlarining bevosita yoki bilvosita manbai deb bilardilar. Bunday holat stomatolog
shifokor va bemorlar o‘rtasida nostandart axloq va axloqiy munosabatlar paydo bo‘lishiga
sabab bo‘ldi.
Shunday qilib, tibbiy deontologiya tibbiyot xodimlarining kasbiy vazifalarini bajarishda
axloqiy me’yorlar va xatti-harakatlarni ifodalovchi tibbiy madaniyatni yaratishga erishdilar.
“Kompetentlik” (ingl. “competence” so‘zidan olingan bo‘lib, “qobiliyat” ma’nosini anglatadi.
Kompetentlik bo‘lajak kasb egasi tomonidan egallanadigan va o‘z faoliyatida qo‘llaniladigan
nazariy bilimlardan unumli foydalanish demakdir. Ya’ni yuqori darajadagi kasbiy malaka,
mahoratni iqtidorli namoyon eta olish tushunchasi bilan izohlanadi. Kompetentlik tizimida
kasbiy kompetentlik asosiy metodologik hodisa bo‘lib, mutaxassis tomonidan kasbiy
faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanishi
va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinish demakdir. Kompetensiyalar faoliyatning
samarali bajarilishini ta’minlaydigan harakatlarning umumlashtirilgan usullari. Bu insonning
o‘z malakasini amalda qo‘llash qobiliyatidir.
Xulosa.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, mamlakatimiz ta’lim tizimini jahon standartlari
darajasida ko‘tarishda munosib o‘rniga ega bilimli, qobiliyatli va iste’dodli bo‘lajak
o‘qituvchilarmizda, pedagogik deontalogiya va kompetentlikni rivojlantirish, raqobat muhitini
shakllantirish, shuningdek, ta’lim olish shakli, metod, vositalarini tanlay olish, ta’limning
insonparvarlik, demokratik, shaffoflik, oshkoralik, tenglik, prinsiplarga amal qilish, ta’lim va
tarbiya jaroyiniga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarni singdirish jamiyat kelajagi bo‘lgan
yosh avlod tarbiyasida xato va kamchiliklarga boshqalar tomonidan kamsitishlarga yo‘l
qoymaslik, ijtimoiy jihatdan himoya qilish bugungi kun jamiyat oldida turgan sharafli vazifa
ekanligini unitmagan holda, o‘qituvchi-pedagoglar uchun yaratilgan keng imkoniyatlardan
unumli foydalanish, yetuk intelektual salohiyatli kadr bo‘lish kabi tavsiyalarga amal qilishlari
darkor.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
I. O‘zbekiston Respublikasining 2020 yil 23 sentabrdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘RQ-637-son
qonuni. - https://lex.uz
3. Ochilov M. Muallim - qalb me’mori. - T.: “O‘qituvchi”, 2001. 34-35 betlar
4. Bentham J. Deontology // Bentham J. Deontology together with a Table of the Springs of
Action and the Article of Utilitarianism. - Oxford: Clarendon Press, 1983, p. 119-281.
6. Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar ta’lim samaradorligining muhim omili. -T.:
“Yoshlar tashkiloti”, 2020. 52-bet.
7. Олимов Ш. Ш., Сайфуллаева Н. З. Основные принципы развития духовно-
нравственного мировоззрения у студентов //Инновационная экономика: перспективы
развития и совершенствования. - 2015. - №. 5 (10).
8. Олимов Ш. Ш. Педагогическое мастерство преподавателя и его профессионализм в
системе образования //Научные школы. Молодежь в науке и культуре XXI в.:
материалы междунар. науч.-творч. форума. - 2017. - Т. 31.
9. АБДУЛЛАЕВ К. Ф. Мыслители востока о педагогической профессии //Культура мира
и ненасилия подрастающего поколения: ракурсы интерпретации и педагогические
условия развития. - 2020. - С. 117-120.
10. Гулбоев А. Т. Педагогик ташхис воситасида укитувчилар малакасини узлуксиз
ошириш.. Педагогика. фан. ном. - 2010.
II. OOybek Rustamovich Ortiqov O‘QITUVCHI FAOLIYATIDA PEDAGOGIK DEONTALOGIYA VA
KOMPENTLIKNING ROLI VA AHAMIYATI // Scientific progress. 2021. №5.
137
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
12. Oybek Rustamovich Ortiqov GLOBALLASHUV JARAYONIDA BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARDA
MAFKURAVIY IMMUNITETNI RIVOJLANTIRISH OMILLARI // Scientific progress. 2021. №5.
13. Shodmonovich A. O. Education in the emirate of bukhara (based on the life and work of the
rulers) //Academicia: an international multidisciplinary research journal. -2020. - Т. 10. - №.
12. - С. 1224-1227.
