102
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
JAHON TILSHUNOSLIGIDA PARONIMIYA XODISASINING
O’RGANILISHI.
Negmatova Mo’tabar Do’stmurodovna
Qarshi davlat universiteti,Xorijiy tillar fakulteti,amaliy ingliz tili
kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14875752
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-yanvar 2025 yil
Ma’qullandi: 12-yanvar 2025 yil
Nashr qilindi: 15-yanvar 2025 yil
Paronimiya xodisasi jahon tilshunosligida keng
miqyosda o’rganilib kelinmoqda. Jahon olimlari shu
jumladan,rus,fransuz,nemis,ingliz,o’zbek tilshunosligida
ushbu hodisani atroflicha o’rganishgan va uning
qo’llanilishi borasida turli xil fikrlar ilgari surilgan.
Ushbu maqola paronimiya xodisasi,uning tilshunoslikda
qo’llanilishi va unga doir nutqdagi xato va kamchiliklar
haqida jahon tilshunos-olimlari tomonidan ilgari
surilgan fikr-mulohazalr tadqiqiga bagishlanadi.
Shuningdek ushbu maqolada Paronimlar haqida
dastlabki qarashlar va ushbu hodisaning davrlar
miqyosda ham o’rganilishi borasida ham fikrlar
keltirilgan.
KEY WORDS
paronym
so’zlar,
paronimiya,
leksemalar, morfologik birliklar,
semantik chegara, paronomaziya.
Kirish.
Paronimlar (yunoncha "para" – yaqin, "onoma" – nom) – talaffuzi va yozilishi o'xshash, lekin
ma'nosi turlicha bo'lgan so'zlardir. Ular nutqda noaniqlik yoki xatolarga olib kelishi mumkin,
shuning uchun ularni to'g'ri qo'llash muhimdir
.
Paronimlar-talaffuzi, eshitilishi va morfem
tarkibi o’xshash, leksik ma’nolari boshqa-boshqa yoki qisman yaqin bo’lgan so’zlardir. Ba’zan
ularning ko’rinishi va aytilishi o’quvchilarni chalg’itadi. Hatto so’z bilan ishlovchi professional
mutaxasislar, muharrir, musahhih, adib, jurnalistlar ham ularni qo’llashda xatolarga yo’l
qo’yadi,adashadi.Paronim-(yunon. Para – “yonida” + “oldida”) – ikki yoki undan ortiq
leksemalarning talaffuzda o’zaro o’xshash, ohangdosh bo’lishi. Bunday o’xshashlik odatda har
ikki yoki uch leksema tarkibidagi tovushlarning fizik-akustik yaqinligidan kelib chiqadi. Tilda
ana shunday so’zlarning mavjud bo’lish hodisasi “paronimiya” deyiladi. Paronimiya (yunon.
para – “yonida”, onyma – “nom”) ikki va undan ortiq leksemalarning talaffuzida o’zaro
o’xshash, ohangdosh bo’lishi.
"Paronimlar" atamasini dastlab Aristotel yasama so'z ma'nosida taklif etgan. Bundan tashqari,
shuni alohida ta’kidlash kerakki, bugungi kunga kelib ham tilshunoslikda paronimiya
hodisasining izchil mezonlari yetarli darajada ishlanmagan. Rus tilshunosligida paronimlar
odatda bir so'z turkumiga mansub, bir xil o'zakli so'zlar sifatida qaraladi, masalan, "adresat"
(qabul qiluvchi) va "adresant" (yuboruvchi). Ammo, o'zbek tilshunosligida esa ushbu tildan
farqli ravishda nafaqat bir xil o'zakli so'zlar, balki eshitilishi bir-biriga o'xshash har xil o'zakli
so'zlar ham paronimlar deb hisoblanadi, masalan, "sharaf" va "sharob", "afzal" va "abzal".
Shuning uchun bir xil hodisaga har xil baho berish holatlari tez-tez uchrab turadi. Bu
masalaning muammoli jihatlari hali anchagina bo’lib, ularni maxsus tadqiq qilish
tilshunoslikning navbatdagi asosiy vazifalaridan biri bo’lmog’i kerak. Ana endi ushbu
hodisaning turli tillarda turlicha o’rganilishi haqidagi fikrlarni ko’rib chiqamiz.
103
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
Rus tilshunosligida paronimlarni o’rganish va ularnu izohlash XX asr oxirlarida
boshlanganbo’lsada, faqat XX asrning 60-yillaridan paronim va paronimiya haqida maxsus
tadqiqotlar yaratishga kirishila boshlangan. Xuddi shu davrlardan o‘zbek tili leksikologiyasi
va frazeologiyasi bo‘yicha chiqarilgan ba’zi adabiyotlarida leksik va frazeologik paronimlarga
ta’rif berildi. Keyinchalik o‘zbek tili paronym atamasi uni qo’llashda yo’l qo’yiladigan xató va
kamchiliklar haqida bir qatorilmiy maqolalar e’lon qilindi. Umumiy paronimlar jamlangan
maxsus “Paronimlar lug'ati” nashr qilindi. Eng muhimi, paronim va paronimiya haqidagi
ma’lumot “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” darsligidan va O‘zbek tili leksikologiyasi”
monografiyasidan ham joy oldiki, bu holat, o‘z navbatida, o'zbek lingvistik terminlari
sistemasida “paronim” va “paronimiya” terminlarining mustahkam o‘rin olishi uchun zamin
yaratdi.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili.
Ammo shunisi ma’lumki paronimlar haqida tilshunos olimlar tomonidan turlicha ta’riflar
keltirilgan,shu jumladan, O.S.Axmanovaning “Lingvistik terminlar lug‘ati”da “paronimlar
talaffuzining o‘xshashligi va morfem sostavining qisman mos kelishi tufayli nutqda yo xato, yo
so‘z o'yini sifatida qo'llaniladigan so‘zlardir” deyiladi. Ta’rifda paronimlaming morfem,
morfologik, semantik jihatlardan bo‘lgan chegarasi aniq belgilanmaydi. Natijada fonetik
tuzilishi qisman o‘xshash bo‘lgan barcha birliklar — turli turkumga va morfem strukturaga
ega bo‘lgan so‘zlar ,leksemalar,grammatik formalar ,so‘z formalar. Yana bir rus tilshunosi,
paronimlarga oid ko'plab ilmiy maqolalar va o‘quv qo‘llanmalari muallifi
O.V.Vishnyakova
esa paronimlarga quyidagicha ta’rif bergan: “Paronimlar talaffuzi yaqin, ammo bir xil
bo‘lmagan, urg‘usi aynan bir bo‘g‘inda tushadigan, bir so‘z turkumiga mansub va qo'shimcha
ma’no- mazmuni bilan farqlanib, fikr aniqligi uchun xizmat qiladigan tushunchalarni
ifodalovchi o‘zakdosh so‘zlardir” deya ta’rif keltirgan.. T.G.Ponomarenko paronimlarga
shunday ta’rif beradi: “Paronimlar strukturasi va tovush o'xshashligi shuningdek, bir tildagi
urg‘u olish, bir so‘z turkumiga mansubligi bilan birlashgan o'zakdosh so‘zlar bo'lib, ular m
a’nosiga ko‘ra aynan yoki farqli bo‘lishi mumkin”.
N.P.Kolesnikov paronimlaming faqat o'zaro formal yaqinligini emas, balki semantik
munosabatini ham hisobga olib, ularni quyidagicha ta’riflaydi: “Paronimlar deb tovush
jihatidan o‘xshash, mazmunga ko'ra farqli va biri o‘rnida boshqasi yanglish qo‘llanadigan
so'zlarni atash to'griroqdir”. Bu ta’rifda paronimlar doirasi ancha torayadi, ya’ni har qanday
o‘xshash so‘zlar emas, balki ma’nosi farqli va o‘zaro yanglish ishlatiladigan leksemalargina
paronimlar hisoblanadi. Misol tariqasida ham o'zakdosh / здравица “tabriknoma” va
здравница “shifoxona”/, ham o'zakdosh bo‘lmagan /инфекция va инъекция “ukol”/ so‘zlar
keltiriladi. Paronim va paronimiyaga bo'lgan bunday munosabatni o'zbek tadqiqotchilari
asarlarida ham uchratish mumkin. Chunonchi, M.Toshaliyev va M.Jo'raboyevalar shunday deb
yozadilar. “Paronimiya shaklan yaqin, yondosh so'zlarning nutqda xato ravishda bir-birining
o'rnida qo'llanilishiga, shuningdek, shu tip so'zlaming ba’zan so‘z o‘yini, qochiriq vositasi
sifatida ishlatilishiga nisbatan qo’llanadi. Paronimlar esa shunday xususiyatga ega bo'lgan
so'zlar bo'lib, paronomaziya paronimlaming nutq jarayonidagi yaqinlashivuni anglatadi.
Anglashiladiki, bu o'rinda til hodisasi paronimiya nutq hodisasi paronomaziya bilan
qorishtirib yuborilgan. Leksik—semantik kategoriya bo‘lgan paronimiya va nutqiy hodisa —
paronomaziyaning o'zaro farqi, qiyosi bir qator ishlarda maxsus yoritilgan.Ma’lumki, har
qanday so'zning, jumladan, paronimlaming ham leksik ma’nosini faqat kontekstda, uning
boshqa so'zlar bilan mumkin bo'lgan potentsial bog'lanishlari yordamida aniqlash mumkin.
Kontekst uni faqat to'ldiradi, uning ikkinchi, uchinchi yoki tamomila yangi m a’nosini birinchi
planga olib chiqad. Demak, o'zbek tilida mavjud bo'lgan ayrim va ajrim, jamoat va jamiyat,
kemtik va kemshik, tanti va tantiq, diplomat va diplomant, ekonomika va ekonomiya kabi
yuzlab paronimlaming ma’nolarini kontekstsiz ham tushunish va tushuntirish mumkin. Shuni
104
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
ta’kidlash kerakki, talaffuzi yaqin, ma’nosi farqli so'zlar nutqda adashtirilishi ham,
adashtirilmasligi ham mumkin. Bu so'zlovchining bilim va ko'nikmalari, uning nutq
madaniyati darajasiga bog'liq. Paronimlaming xato qo'llanishi yoki ularning xato qo'llanish
imkoniyatiga ega bo'lishi paronimik munosabat uchun asosiy kriteriya bo'lolmaydi. Chunki
adashtirish — paronimlarni bilmaslik belgisi, lekin ularning mohiyatini belgilovchi prinsip
emas. Paronimiya va bu hodisa haqidagi ta’riflarga yakun yasashdan oldin yana bir muhim
masalaga to'xtalmoqchimiz. Ma’lumki, har bir konkret tilda obyektiv ravishda faqat til
faktlarigina emas, balki bu faktlarga doir kategoriyalar ham mavjud bo'lib, ular obyektiv
mavjud bo'lmagan sof abstraktsiyalar yoki hozirgi zamonaviy talqinda til kategoriyalarining
modellaridir. “Paronimiya” termini boshqa tilshunoslik terminlari singari ikki m ’noda
qo'llaniladi. U, bir tomondan, konkret tilda mavjud bo'lgan turli ma’nodagi o'xshash talaffuzli
o'zakdosh so'zlarning o'zaro leksik-semantik munosabatini bildirsa, ikkinchi tomondan, ana
shunday munosabat haqidagi nazariyani bildiradi. Bundan ma’lum bo'ladiki, paronimlar
munosabati har bir tilda o'ziga xos nisbiy yopiq sistemaga ega va bu sistemani o'rganish
tilshunosdan so'zlarning shakl va ma’no munosabatiga asoslangan leksik-semantik
kategoriyalaga e’tibor talab qiladi. Demak paronimlaming etimologik aloqadorligi o'zining
tarixiy asosiga ega. Talaffuzi (fonetik ifodasi) o'xshash, ammo lug'aviy ma’nosi farqli
o'zakdosh leksemalar paronimlar deyiladi. Paronimlaming o'zaro leksik-semantik
munosabatda bo'lishi esa paronimiyadir.
Tadqiqot metodologiyasi.
Shuningdek,so'z tarkibidagi bir tovush bilan farqlanish doimo paronimiyaga olib
kelavermavdi. Aks holda tildagi kvaziomonimlarning (minimal juftliklarning) barchasini
paronimlar deb baholashga to'g'ri kelardi: boy-poy-toy, bosh-tosh-mosh, til-tish, ish-in-ip kabi.
Qolaversa, turli o'zakdan bir xil affiks bilan so'z yasash paronimiyaga olib keladi deb qarash
masalan
«bog'», «dog'», «yo'g» o'zak so'zlaridan yasalgan bog'lamoq, dog'lamoq, yog'lamoq
so'zlarini, shuningdek, «qaraq» va «qada» o'zak so'zlaridan yasalgan qaroqchi va qadoqchi
leksemalarini ham paronimlar deb tan olishga majbur qiladi, vaholonki, ularning birortasida
paronimlik darajasidagi talaffuz uyg'unligi yo'q. Paronimiyada ba’zan leksemalar tarkibidagi
fonemalar miqdori teng bo'lmasligi ham mumkin, ammo ularning talaffuzida bir-biriga
yaqinlik, ohangdoshlik bo'lishi shart: amr(3 ta fonema) - amir (4 ta fonema), asr(3 ta fonema)
— asir(4 ta fonema), abonent (7 ta fonema) , diplomat (8 fonema) - dimlomant (9 ta fonema)
kabi.
Ingliz tilshunosligida paronimiyaga oid tadqiqotlar olib borgan bir qator olimlar va
tilshunoslar mavjud,jumladan:
1. Noam Chomsky: Chomsky, tilshunoslikning asosiy nazariyalaridan biri bo‘lgan universal
grammatikani ishlab chiqishi bilan tanilgan. U paronimiyalar va lingvistik strukturalarning
o'zaro aloqasi haqida o'z fikrlarini bildirdi.
2. Roman Jakobson: Jakobson, tilning semantik va fonetik jihatlari bo‘yicha chuqur tadqiqotlar
olib borgan. U paronimiyalarni tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi va tilning o‘zaro aloqalarini
o‘rganishga e’tibor qaratadi.
3. M. A. K. Halliday: Halliday, tilshunoslik va tilning ijtimoiy kontekstdagi rolini o‘rganishga
bag‘ishlangan ishlari bilan tanilgan. U paronimiyalarni tilning semantik strukturasida muhim
omil sifatida ko‘rdi.
4. Jean Aitchison: Aitchison, tilshunoslik va tilning rivojlanishi haqidagi ko‘plab asarlar yozgan.
U paronimiyalarni til o‘rganish jarayonida xatolar va muammolar sifatida tahlil qilgan.
105
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
5. David Crystal: Crystal, tilshunoslik va lingvistika bo‘yicha ko‘plab kitoblar va maqolalar
muallifi. U paronimiyalar va ularning tilshunoslikka ta’siri haqida fikrlar bildirdi.
Tahlil va natijalar.
Bu olimlar paronimiyalarni o‘rganishda turli yondashuvlar va nazariyalarni qo‘llab-
quvvatlagan. Paronimiyalar, til o‘rganishda ko‘p uchraydigan xatolarni aniqlashda va tahlil
qilishda muhim o‘rin tutadi. Ularning tadqiqotlari, paronimiyalarni to‘g‘ri tushunish va
foydalanish uchun zaruriy asos yaratatadi.
Paronimiyalar asosan ikki turga bo‘linadi:
1. Fonetik Paronimiyalar: Bu turdagi paronimiyalar talaffuzga ko‘ra o‘xshash, lekin ma'nolari
farq qiladigan so‘zlardir. Misol uchun, ingliz tilida "affect" (ta’sir qilish) va "effect" (ta’sir)
so‘zlari.
2. Morfologik Paronimiyalar: Bu paronimiyalar esa yozilishida o‘xshash, lekin morfologik
jihatdan turlicha bo‘ladi. Masalan, "complement" (to‘ldirish) va "compliment" (maqtov)
so‘zlari.
Paronimiyaning o‘rganilishi lingvistika, psikolinguistika, va sotsiolingvistika sohalarida katta
ahamiyatga ega. Tilshunoslar paronimiyalarning quyidagi jihatlarini tadqiq qiladilar:
-Semantik Farqlar: Paronimiyalar orasidagi ma'no farqlarni aniqlash va ularning kontekstda
qanday ishlatilishini tushunish.
- Talaffuz Qiyinchiliklari: Paronimiyalarni talaffuz qilishdagi qiyinchiliklar va ularning nutq
jarayonidagi o‘rni.
- Yozuvdagi Xatolar: Paronimiyalarning yozuvda sodir bo‘ladigan xatolar sababi va ularni
kamaytirish usullari.
Psikolinguistik asoslar. Psikolinguistika sohasida paronimiyalar, til o‘rganish jarayonida
qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin. O‘rganayotgan tilni o‘zlashtirishda paronimiyalarni
farqlash, o‘rganish jarayonini murakkablashtiradi. Psikolinguistlar, paronimiyalarni to‘g‘ri
tushunish va ulardan foydalanish ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun turli strategiyalarni
ishlab chiqmoqda.
Sotsiolingvistik Asoslar.Sotsiolingvistika nuqtai nazaridan, paronimiyalar til ijtimoiy
kontekstda qanday foydalanilishini va turli guruhlar orasida qanday farqlar mavjudligini
o‘rganadi. Masalan, ma'lum bir ijtimoiy guruhda paronimiyalarning ishlatilishi va bu
guruhning lingvistik identifikatsiyasi o‘rtasidagi aloqalar.
Xulosa.
Jahon tilshunosligida paronimiya hodisasi, til o‘rganishda muhim rol o‘ynaydi va turli tillarda
keng tarqalgan. Paronimiyalarning o‘rganilishi, tilshunoslikning turli sohalarida yangi
yondashuvlar
va
metodlarni
rivojlantirishga
yordam
beradi.
Til
o‘rganishda
paronimiyalarning to‘g‘ri farqlanishi, nafaqat nutq va yozuvda, balki ijtimoiy muloqotda ham
muhim ahamiyatga ega. Shunday qilib, paronimiyaning o‘rganilishi, til va muloqot
jarayonlarini yanada chuqurroq tushunishga imkoniyat yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati :
1.
Вишнякова О.В. Паронимы в русском языке. (Учебное пособие для пединст. по
спец. “Русский язык и литература”). –М.: Высшая школа, 1974. – С.7.
106
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
2.
Abdurakhmanov G'. Modеrn Uzbеk litеrary languagе. - Tashkеnt: Tеachеr, 2007. - 320
p.
3.Turabov. A. “ Umumiy Tilshunoslik”,- Samarqand-2020,98-115 b
4.Normatov Sh. Stylistics of thе Uzbеk languagе. - Tashkеnt: Sciеncе, 2015. - 278 p.
4.Vasiliеv L.P. Slovar Paronimov Russian languagе. - St. Pеtеrsburg: Nauka, 2016. - 312 p.
5.Safoеv B. Basics of lеxicology and lеxicography. - Tashkеnt: National Еncyclopеdia of
Uzbеkistan, 2013. - 290 p.
6.Akhmеdov U. Paronyms and issuеs of thеir usе // Issuеs of Philology. – 2020. – No. 2. - B.
65–72.
7.Sidorov A.A. Problеmy usagе of paronyms in contеmporary languagе // Voprosy
yazykoznaniya. – 2017. – No. 4. - S. 89–95.
