183
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
JOHIZNING “AL BAYON VA TABYIN” ASARI
TOSHKENT DAVLAT SHARQSHUNSLIK UNIVERSITETI
SHARQ XALQLARI TILLARI VA ADABIYOTI INSTITUTI
ARABSHUNOSLIK OLIY MAKTABI DOTSENTI
f.f.n.
I.Y. BULTAKOV
70230101 LINGVISTIKA (arab tili) YO`NALISHI
I BOSQICH MAGISTRANTI
RAXIMOV XAMIDJON BAXTIYOROVICH
xamid_666@mail.ru
+998945254344
https://doi.org/10.5281/zenodo.14919276
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:11-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 12-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 24-fevral 2025 yil
Ushbu maqola o‘rta asrlar Sharq adabiyoti va
falsafasining yorqin namoyandasi bo‘lgan Johizning “Al
Bayon va Tabyin” asarini o‘rganishga bag‘ishlangan.
Asar arab tilining go‘zalligi, nutq madaniyati, balog‘at
san’ati va tilshunoslik masalalariga bag‘ishlangan
muhim manbalardan biri hisoblanadi. Maqolada
asarning mazmuni, uslubi, adabiy va ilmiy ahamiyati,
shuningdek, Johizning o‘z davri va keyingi avlodlarga
ta’siri qisman yoritilgan.
KEY WORDS
Johiz, Al Bayon va Tabyin,
arab adabiyoti, nutq san’ati,
balog‘at,
tilshunoslik,
Sharq
falsafasi,
adabiyotshunoslik,
nutqning ijtimoiy ahamiyati.
Johiz (to‘liq ismi Abu Usmon Amr ibn Bahr al-Kinoniy al-Basriy) IX asrda yashab ijod etgan
arab yozuvchisi, olimi va mutafakkiri bo‘lib, u o‘zining o‘tkir fikrlari, noyob uslubi va ko‘p
qirrali ilmiy faoliyati bilan arab tili va adabiyotining rivojiga katta hissa qo‘shgan. Johizning
“
Al Bayon va Tabyin
” asari arab tilining ifodalilik qudrati, nutq madaniyati va balog‘at san’ati
haqida yozilgan eng dastlabki va eng muhim asarlardan biri hisoblanadi. Bu asar nafaqat
tilshunoslikka, balki falsafa, adabiyotshunoslik va madaniyat tarixiga ham katta hissa
qo‘shgan.
Johizning hayoti va ijodiy merosi:
Johiz milodiy 775-yilda Basra shahrida tavallud topgan. U o‘z davrining eng bilimdon va ko‘p
qirrali olimlaridan biri bo‘lib, adabiyot, falsafa, ilohiyot, tabiatshunoslik va ijtimoiy fanlar
sohalarida qimmatli asarlar yozgan. Johizning ijodiy merosi uning keng qamrovli bilimlari,
o‘tkir fikrlash qobiliyati va hayotga nisbatan noan’anaviy yondashuvi bilan ajralib turadi.
Uning asarlari orasida “
Al Bayon va Tabyin
”, “
Al Hayvon
”, “
Al-Buxalo
” kabi asarlar alohida
o‘rin tutadi.
Johizning “
Al Hayvon
” asari hayvonlar haqida yozilgan ilk ilmiy asarlardan biri bo‘lib, unda
hayvonlarning xulq-atvori, ularning insonlar hayotidagi o‘rni haqida qiziqarli ma’lumotlar
keltirilgan. Bu asar nafaqat tabiatshunoslikka, balki adabiyotga ham katta hissa qo‘shgan.
Johizning “
Al-Buxalo
” asari esa insonlarning xasislik xususiyatlarini hazil-mutoyiba bilan
tasvirlaydi. Bu asarlar orqali Johiz o‘zining kuzatish qobiliyati va inson tabiatini chuqur
tushunishini namoyish etadi.
“Al Bayon va Tabyin” asarining mazmuni:
“
Al Bayon va Tabyin
” asari arab tilining ifodalilik qudrati, balog‘at san’atining mohiyati,
shuningdek, nutqning psixologik va ijtimoiy jihatlari haqida hikoya qiladi. Asar nutqning inson
hayotidagi o‘rni, uning ijtimoiy munosabatlardagi ahamiyati va turli xil nutq uslublarining
1
Hojiev, B. “Arab tilshunosligi tarixi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
184
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
xususiyatlarini o‘rganadi. Johiz nutqni nafaqat muloqot vositasi, balki insonning ichki
dunyosini ifodalash vositas sifatida ham talqin qiladi.
Asarda quyidagi mavzular yoritilgan:
1.
Balog‘at san’ati:
Asarda balog‘at san’atining mohiyati, uning qonun-qoidalari va turli
xil uslublari haqida batafsil ma’lumotlar keltirilgan. Johiz balog‘atni nutqning eng yuqori
darajasi deb biladi.
2.
Nutqning tabiati va ahamiyati:
Johiz nutqni insonning eng muhim xususiyatlaridan
biri deb biladi. U nutq orqali insonlar o‘z fikrlarini ifodalaydi, bir-birlari bilan muloqot qiladi
va ijtimoiy munosabatlarni shakllantiradi.
3.
Tilning ifodalilik qudrati:
Johiz arab tilining boyligi, uning ifodalilik imkoniyatlari va turli
xil uslublarini o‘rganadi. U tilni madaniyat va tafakkurning asosi deb hisoblaydi.
4.
Nutq va ijtimoiy munosabatlar:
Asarda nutqning ijtimoiy hayotdagi o‘rni, uning
insonlararo munosabatlardagi ahamiyati haqida fikr yuritilgan.
Johiz asarda nutqning ahamiyatini misollar orqali tushuntiradi. Masalan, u bir hikoyada
qadimgi arab shoiri Imru ul-Qaysning she’rlarini keltiradi va ularning nutqning go‘zalligi va
ifodalilik qudrati haqida gapiradi. Johizning fikricha, nutq insonning ichki dunyosini
ifodalashning eng samarali vositasi hisoblanadi. Uning ta’kidlashicha, yaxshi nutq insonni
ijtimoiy hayotda yuqori darajaga ko‘taradi.
Asarning uslubi va adabiy jihatlari:
Johizning “
Al Bayon va Tabyin
” asari o‘zining noyob uslubi va jozibadorligi bilan ajralib
turadi. U o‘z fikrlarini misollar, hikoyalar, she’rlar va tarixiy voqealar orqali yetkazishni yaxshi
ko‘radi. Asarning uslubida hazil, tanqid va falsafiy chuqurlik uyg‘unlashgan. Johiz o‘z asarida
nutqning turli jihatlarini o‘rganar ekan, o‘quvchilarni fikr yuritishga undaydi va ularni yangi
bilimlar bilan boyitadi.
Johiz asarda nutqning turli uslublarini misollar orqali tushuntiradi. Masalan, u bir hikoyada
qadimgi arab vaziri Abdulhamid ibn Yahyoning nutqini keltiradi va uning qanday qilib
murakkab masalalarni oddiy va tushunarli tarzda bayon qilishini ta’kidlaydi. Johizning
fikricha, nutqning samaradorligi uning aniqligi va tushunarliligiga bog‘liq.
Asarning ilmiy ahamiyati:
“
Al Bayon va Tabyin
” asari arab tilshunosligi va adabiyotshunosligining rivojida muhim
bosqich hisoblanadi. Johiz bu asar orqali nutq san’atini ilmiy asoslashga harakat qilgan. Uning
g‘oyalari keyingi davr olimlari va adiblariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, Ibn Qutayba, Al-
Jurjoniy kabi olimlar Johizning asarlaridan ilhom olganlar.
Johizning nutq haqidagi g‘oyalari keyingi davr olimlari uchun namuna bo‘lgan. Masalan, Ibn
Qutayba “
Adab al-Kotib
” asarida Johizning nutqning ijtimoiy ahamiyati haqidagi fikrlarini
rivojlantirgan. Al-Jurjoniy esa “
Asror al-Balog‘a
” asarida Johizning balog‘at san’ati haqidagi
g‘oyalarini chuqurroq o‘rganadi.
Johiz o‘z davrining eng taniqli mutafakkirlaridan biri bo‘lib, u nafaqat adabiyot, balki falsafa,
ilohiyot va tabiatshunoslik sohalarida ham o‘z izini qoldirgan. Uning “
Al Bayon va Tabyin
”
asari arab madaniyatining boyligi va nutq san’atining yuqori darajasini namoyish etadi.
Johizning g‘oyalari keyingi davr olimlari, shoir va yozuvchilariga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Johizning ta’siri nafaqat arab dunyosida, balki butun Sharq madaniyatida seziladi. Masalan,
Fors shoiri Saadiy Sheroziy o‘z asarlarida Johizning nutq haqidagi g‘oyalaridan foydalangan.
Johizning ta’siri zamonaviy adabiyotshunoslikda ham davom etmoqda. Masalan, zamonaviy
olimlar Johizning nutqning psixologik jihatlari haqidagi fikrlarini o‘rganishda uning
asarlaridan foydalanadilar.
2
G‘ulomov, A. “Sharq adabiyoti tarixi”. – Toshkent: Sharq, 2010.
3
Al-Jurjoniy. “Asror al-Balog‘a”. – Damashq: Dor al-Fikr, 1998.
185
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 2-SON (YOʻITJ)
Johizning “
Al Bayon va Tabyin
” asari arab adabiyoti va tilshunosligining noyob
durdonalaridan biri hisoblanadi. Asar nutqning go‘zalligi, ifodalilik qudrati va uning inson
hayotidagi o‘rni haqida chuqur fikr yuritadi. Johizning bu asari nafaqat o‘z davri, balki keyingi
avlodlar uchun ham adabiy va ilmiy meros sifatida qimmatlidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Johiz. “Al Bayon va Tabyin”. – Qohira: Dor al-Maorif, 1975.
2. Ibn Qutayba. “Adab al-Kotib”. – Bayrut: Dor al-Kutub al-Ilmiya, 2002.
3. Al-Jurjoniy. “Asror al-Balog‘a”. – Damashq: Dor al-Fikr, 1998.
4. G‘ulomov, A. “Sharq adabiyoti tarixi”. – Toshkent: Sharq, 2010.
5. Karimov, N. “O‘rta asr Sharq falsafasi”. – Toshkent: Akademnashr, 2015.
6. Hojiev, B. “Arab tilshunosligi tarixi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
7. Al-Farobiy. “Falsafa va adabiyot masalalari”. – Toshkent: Fan, 2005.
8. Saidov, T. “O‘rta asr Sharq olimlari”. – Toshkent: Ma’naviyat, 2012.
9. Nosirov, M. “Arab adabiyoti tarixi”. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
10. Qosimov, Z. “Nutq san’ati va balog‘at”. – Toshkent: Sharq, 2019.
