48
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
KOGNITIV FAOLIYATNI UZVIYLIK VA IZCHILLIK
PRINSIPLARI ASOSIDA RIVOJLANTIRISH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
Abdiraimova Gulrux
Qarshi davlat univerrsiteti tayanch doktoranti
e-mail: gulruhabdiraimova@gmail.com
https:/
/doi.
org/10.5281/zenodo.14977991
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:20-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 25-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 28-fevral 2025 yil
Ushbu maqolada kognitiv faoliyatni uzviylik va
izchillik prinsiplari asosida rivojlantirish metodikasini
takomillashtirish masalasi koʻrib chiqilgan. Ushbu
prinsiplarning ahamiyati, ularni amaliyotda qoʻllash
usullari va natijadorlikni oshirish yoʻllari tahlil
qilingan. Shuningdek, metodika takomillashtirishda
innovasion yondashuvlarning oʻrni va samaradorligi
ham muhokama qilingan.
KEY WORDS
kognitiv faoliyat, uzviylik,
izchillik, metodika, rivojlantirish,
innovasion yondashuvlar, genetik
omillar, psixologik holat, qaror
qabul qilish, tafakkuri, idroki,
xotirasi, diqqat-e’tibor
Kirish
Hozirgi kunda ta'lim tizimida kognitiv faoliyatni rivojlantirish muhim vazifalardan biri
hisoblanadi. Kognitiv faoliyat inson ongi va aqliy salohiyatini shakllantirish, tahlil qilish,
mantiqiy xulosa chiqarish kabi jarayonlarni oʻz ichiga oladi. Bunday faoliyatni samarali tashkil
etish uchun uzviylik va izchillik prinsiplarini asosiy yoʻnalish sifatida qoʻllash zarur.
Kognitiv faoliyat
– bu insonning bilish jarayonlari orqali axborotni qabul qilishi, uni
qayta ishlashi, eslab qolishi, tushunishi va foydalanishiga asoslangan aqliy jarayondir. Bu
faoliyat insonning tafakkuri, idroki, xotirasi, diqqat-e’tibori, til va qaror qabul qilish
qobiliyatlarini o‘z ichiga oladi. Olimlarning ta’kidlashicha, kognitiv faoliyatning asosiy tarkibiy
qismlari quyidagilardan iborat:
1.
Idrok (Persepsiya) – atrof-muhitdagi narsalar va hodisalarni sezgi organlari
orqali qabul qilish va tushunish jarayoni. Masalan, inson ranglarni ko‘radi, tovushlarni
eshitadi, narsalarga teginib ularning tuzilishini sezadi.
2.
Diqqat (Attention) – muayyan ma’lumot yoki hodisaga qaratilgan ongli yoki
beixtiyor e’tibor. Diqqat konsentratsiyasi yuqori bo‘lsa, inson axborotni tezroq o‘zlashtiradi va
samarali fikrlay oladi.
3.
Xotira (Memory) – oldin qabul qilingan ma’lumotlarni saqlash, eslab qolish va
kerak bo‘lganda esga tushirish qobiliyati. Xotira qisqa muddatli va uzoq muddatli bo‘lishi
mumkin.
4.
Tafakkur (Thinking) – axborotni tahlil qilish, solishtirish, umumlashtirish va
yangi xulosalar chiqarish jarayoni. Tafakkur turli turlarga bo‘linadi, masalan, analitik, ijodiy,
mantiqiy va tanqidiy tafakkur.
5.
Til (Language) – insonning fikrlarini ifodalash va tushunish vositasi. Til muloqot
qilish, bilimlarni yetkazish va o‘zaro hamkorlik qilish imkonini beradi.
49
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
6.
Qaror qabul qilish (Decision Making) – muammoni tahlil qilish va eng maqbul
variantni tanlash jarayoni. Bunda oldingi tajriba, xotira va mantiqiy tafakkur muhim rol
o‘ynaydi.
Kognitiv faoliyatga ta’sir qiluvchi omillarning ahamiyati shundaki, ular insonning
fikrlash, xotira, diqqat, o‘rganish va qaror qabul qilish qobiliyatlarini shakllantiradi hamda
rivojlantiradi. Quyida asosiy omillarning ahamiyati batafsil bayon etiladi:
1. Biologik omillarning ahamiyati
Yosh
– yosh o‘tishi bilan kognitiv jarayonlar o‘zgaradi. Bolalikda miya o‘ta plastiklikka
ega bo‘lib, tez o‘rganish imkonini beradi, qarilikda esa kognitiv pasayish kuzatilishi mumkin.
Genetika
– irsiy omillar insonning iqtidori va intellektual qobiliyatlarini belgilaydi.
Sog‘liq holati
– yaxshi sog‘liq kognitiv jarayonlarni qo‘llab-quvvatlaydi, surunkali
kasalliklar esa fikrlash va xotirani pasaytirishi mumkin.
Uyqu
– yetarli va sifatli uyqu informatsiyani qayta ishlash, xotira mustahkamlanishi va
diqqatni jamlash uchun zarur.
2. Psixologik omillarning ahamiyati
Motivatsiya
– insonning o‘rganishga bo‘lgan ishtiyoqi kognitiv faoliyat samaradorligini
oshiradi.
Stress va hissiy holat
– ortiqcha stress kognitiv qobiliyatlarni pasaytirishi mumkin,
biroq me’yoriy stress miyani faollashtiradi va diqqatni oshiradi.
Diqqat va konsentratsiya
– yuqori diqqat qobiliyati informatsiyani tez va samarali
o‘zlashtirishga yordam beradi.
3. Ijtimoiy va madaniy omillarning ahamiyati
Ta’lim va bilim darajasi
– sifatli ta’lim kognitiv faoliyatni rivojlantiradi va miyaning
moslashuvchanligini oshiradi.
Ijtimoiy muhit
– inson atrofidagi odamlar bilan muloqotda bo‘lishi kognitiv
rivojlanishga yordam beradi.
Til va madaniyat
– turli tillarda so‘zlashish va madaniy ta’sirlar miyani turli nuqtai
nazarlardan fikrlashga o‘rgatadi.
4. Atrof-muhit va ekologik omillarning ahamiyati
Oziqlanish
– miya faoliyati uchun zarur bo‘lgan vitamin va minerallar kognitiv
salomatlikni ta’minlaydi.
Ekologik sharoit
– toza havo va ekologik muhit miyaga kislorod yetkazib berishni
yaxshilaydi, bu esa fikrlash qobiliyatini oshiradi.
Axborot oqimi
– ortiqcha axborot kognitiv charchashga olib kelishi mumkin, shu sababli
axborotni filtrlash muhim.
5
. Neyrofiziologik va nevrologik omillarning ahamiyati
Miya tuzilishi va neyron faolligi
– kognitiv faoliyat neyronlar o‘rtasidagi aloqalarga
bog‘liq bo‘lib, doimiy o‘rganish va fikrlash bu aloqalarni mustahkamlaydi.
Gormonlar
– dopamin va serotonin diqqat, motivatsiya va baxt hissiga ijobiy ta’sir
qiladi, kortizol esa ortiqcha stressda zarar keltirishi mumkin.
Kognitiv faoliyatga ta’sir qiluvchi omillar insonning hayot sifatini belgilaydi. Ushbu
omillarga e’tibor qaratish orqali diqqat, xotira, kreativlik va muammolarni hal qilish
qobiliyatini oshirish mumkin. To‘g‘ri turmush tarzi, sifatli ta’lim, ijobiy ijtimoiy muhit va
sog‘lom odatlar kognitiv faoliyatni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi
Kognitiv faoliyatni takomillashtirish metodikasi quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
1.
Uzviylik prinsipi
– ta'lim jarayonida har bir yangi bilim oldingi bilimlarga
tayangan holda shakllanishi lozim. Bu oʻquvchining fikrlash jarayonida mukammallikni
ta'minlaydi.
Uzviylik prinsipi – bu taraqqiyot jarayonining bosqichma-bosqich va uzluksiz
kechishini ifodalovchi asosiy tamoyillardan biridir. Bu prinsip inson tafakkuri, ta’lim jarayoni,
50
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
ilmiy taraqqiyot va ijtimoiy rivojlanishda muhim o‘rin tutadi. Uzviylik bir bosqichdan keyingi
bosqichga silliq, izchil va mantiqiy o‘tish jarayonini anglatadi.
Uzviylik prinsipining asosiy mohiyati.
Uzviylik printsipi shuni ta’kidlaydiki, har qanday
rivojlanish yoki o‘rganish jarayoni to‘satdan yoki uzilishlar bilan emas, balki oldingi
bosqichlar negizida, ketma-ketlik asosida amalga oshadi. Bu degani, yangi bilim yoki
ko‘nikmalar oldindan mavjud bo‘lgan bilimlar asosida shakllanadi.
O‘rganilayotgan yangi bilim yoki rivojlanish jarayoni oldindan mavjud bo‘lgan tajriba
va ma’lumotlar asosida quriladi.
Ilm-fan, texnologiya yoki pedagogika sohasida har qanday yangilik oldingi natijalarni inobatga
olgan holda amalga oshiriladi.
Uzviylik prinsipining turli sohalardagi qo‘llanilishi
. Ta’lim jarayonida uzviylik. Ta’lim
tizimida uzviylik – o‘quv dasturlari, darsliklar va o‘quv jarayonining ketma-ketligini
ta’minlash orqali bilimlarning mantiqiy o‘zlashtirilishiga yordam beradi. Masalan,
boshlang‘ich sinflarda oddiy arifmetik amallar o‘rgatilsa, keyingi bosqichlarda algebra va
geometriya kabi murakkab fanlar shunga asoslanadi.
Pedagogik nuqtayi nazardan, bolalarning yosh xususiyatlari va psixologik tayyorgarligi
inobatga olinib, ta’lim bosqichma-bosqich rivojlantiriladi. Ilmiy rivojlanishda uzviylik. Har bir
ilmiy kashfiyot oldingi tadqiqotlar va natijalarga asoslanadi. Masalan: Neyuton mexanikasi
Einshteynning nisbiylik nazariyasi uchun poydevor bo‘ldi. Zamonaviy texnologiyalar va sun’iy
intellekt sohasidagi taraqqiyot ilgari yaratilgan algoritmlar va bilimlar asosida rivojlanmoqda.
Shaxsiy rivojlanishda uzviylik. Inson o‘zining bilim va ko‘nikmalarini asta-sekinlik bilan
oshirib boradi. Biror kasb-hunar o‘rganishda avval asosiy ko‘nikmalar shakllanib, keyinchalik
chuqur malaka rivojlantiriladi. Shaxsiy taraqqiyotda ham maqsad sari intilish bosqichma-
bosqich amalga oshiriladi.
Jamiyat va madaniyatda uzviylik. Madaniyat va ijtimoiy hayotda uzviylik muhim
ahamiyatga ega. Har bir yangi avlod oldingi avlodning tajribasi va merosiga tayanadi. Ijtimoiy
institutlar (oila, ta’lim, davlat boshqaruvi) o‘zaro uzviylikni saqlagan holda rivojlanadi.
Uzviylik prinsipining ahamiyati. Uzviylik prinsipi rivojlanish va taraqqiyot uchun
muhim hisoblanadi. U ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Inson shaxsiy rivojlanishida aniq yo‘nalish va izchillikni ta’minlaydi.
Ilm-fan va texnologik yutuqlarning barqaror o‘sishini qo‘llab-quvvatlaydi.
Ijtimoiy barqarorlik va madaniy merosning saqlanishiga yordam beradi.
Uzviylik prinsipi har qanday rivojlanish jarayoni uchun zarur. Bu prinsip ta’lim, ilm-fan,
shaxsiy taraqqiyot va jamiyat hayotida mantiqiy va izchil taraqqiyotni ta’minlaydi. Uzviylik
bo‘lmagan taqdirda, rivojlanishda uzilishlar yuzaga kelib, o‘rganish yoki taraqqiyot jarayoni
sustlashib qolishi mumkin. Shu sababli, har qanday sohada uzluksizlik va ketma-ketlik
tamoyiliga amal qilish muhimdir.
2.
Izchillik prinsipi
– ta'lim va kognitiv rivojlanish jarayoni tizimli va davomli
boʻlishi kerak. Bu bilimlarni puxta egallash va ularni amaliyotga tatbiq etish imkonini beradi.
Izchillik prinsipi – bu har qanday jarayon yoki tizimning bosqichma-bosqich, tartibli va
mantiqiy ravishda rivojlanishini ta’minlovchi asosiy tamoyildir. Izchillik har qanday faoliyat
yoki bilim o‘zlashtirish jarayonining tartibga solingan holda amalga oshirilishini ifodalaydi. Bu
prinsip, ayniqsa, ta’lim, ilmiy tadqiqotlar, shaxsiy rivojlanish va jamiyatning ijtimoiy hayotida
muhim ahamiyat kasb etadi.
Izchillik prinsipining mohiyati har qanday jarayon yoki faoliyatda namoyon bo‘ladi va
mantiqiy tartibda tashkil etilishi kerak. Oldingi bosqichlar asosida rivojlanishi, o‘zaro bog‘liq
bo‘lgan tushuncha va elementlarga asoslangan bo‘lishi, ma’lum bir tizimli tartib bo‘yicha
amalga oshirilishi lozim. Agar izchillik ta’minlanmasa, bilimlarni o‘zlashtirishda chalkashlik,
rivojlanishda notekislik va samaradorlikning pasayishi yuzaga keladi.
51
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
3.
Innovasion yondashuvlar
– kognitiv faoliyatni rivojlantirishda raqamli
texnologiyalar, masofaviy ta'lim va interaktiv metodlarni qoʻllash orqali samaradorlikni
oshirish.
Tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki, kognitiv faoliyatni takomillashtirishda uzviylik va
izchillik prinsiplariga rioya qilish samaradorlikni oshiradi. Masalan, oʻquvchilarni
tadqiqotchilikka yoʻnaltirish, masala echish koʻnikmalarini shakllantirish va mustaqil
fikrlashga oʻrgatish bunda muhim ahamiyat kasb etadi.
Shuningdek, kognitiv faoliyatni rivojlantirishda zamonaviy ta'lim texnologiyalarini tatbiq
etishning ijobiy ta'siri aniqlangan. Masalan, onlayn platformalar orqali bilimni mustaqil
ravishda mustahkamlash imkoniyati yaratiladi, bu esa ta'lim jarayonini yanada uzluksiz
qilishga yordam beradi.
Kognitiv faoliyatni rivojlantirishda uzviylik va izchillik prinsiplariga amal qilish
samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, zamonaviy ta'lim
metodlaridan foydalanish ta'lim jarayonini yanada takomillashtirishga yordam beradi.
Kelgusida ushbu metodika boʻyicha qoʻshimcha tadqiqotlar oʻtkazish va yangi innovasion
yondashuvlarni ishlab chiqish lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Vigotskiy L.S. «Mishlenie i rech». – Moskva: Pedagogika, 1982.
2.
Piaje J. «Psixologiya intellekta». – Sankt-Peterburg: Piter, 2003.
3.
Anderson, J. R. «Cognitive Psychology and Its Implications». – New York: Worth
Publishers, 2010.
4.
Vigotskiy L.S. «Problema obucheniya i umstvennogo razvitiya v shkolnom vozraste». –
Moskva: Prosveshenie, 1978.
5.
Bruner Dj. «Psixologiya poznaniya». – Moskva: Trivola, 1997.
