42
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
BOSHLANG‘ICH SINFLARDA "O‘QISH SAVODXONLIGI"
DARSLIGIDAGI TOPISHMOQLAR ORQALI
O‘QUVCHILARNING XOTIRASINI MUSTAHKAMLASH
USULLARI
Boltayeva Marjona Baxriddin qizi
Qarshi xalqaro universiteti talabasi
Murojaat uchun: Tel.+998503034351
https:/
/doi.
org/10.5281/zenodo.14977956
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:20-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 25-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 28-fevral 2025 yil
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinflarda
“O‘qish savodxonligi” darsligidagi topishmoqlardan
foydalanish
orqali
o‘quvchilarning
xotirasini
rivojlantirish usullari tahlil qilinadi. Topishmoqlarning
ta’lim jarayonidagi o‘rni, ularning mantiqiy tafakkur,
xotira va ijodiy fikrlashga ta’siri yoritiladi. Shuningdek,
xotirani mustahkamlash uchun samarali metodlar va
interaktiv o‘yin shakllari taklif etiladi.
KEY WORDS
Topishmoqlar,
boshlang‘ich
ta’lim,
o‘qish
savodxonligi, xotira, mantiqiy
tafakkur,
o‘yin
metodlari,
pedagogika, eslab qolish, ta’lim
usullari, interaktiv dars.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning tafakkuri, nutqi va xotirasini rivojlantirish muhim
pedagogik jarayonlardan biridir. “O‘qish savodxonligi” darsligi nafaqat o‘qish texnikasini
o‘rgatish, balki bolalarda tahliliy fikrlash, nutq rivoji va eslab qolish qobiliyatini shakllantirish
uchun ham xizmat qiladi. Ushbu darslik tarkibidagi topishmoqlar xotirani mustahkamlash
vositasi sifatida samarali qo‘llanilishi mumkin
Topishmoqlar mantiqiy fikrlashni rivojlantirish, e’tibor markazida bo‘lish, tasavvur qilish va
tezkor xulosa chiqarish kabi muhim qobiliyatlarni shakllantiradi. Ushbu maqolada
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotirasini mustahkamlash uchun topishmoqlardan
foydalanish metodlari ko‘rib chiqiladi. Topishmoqlar xalq og‘zaki ijodining qadimiy
shakllaridan biri bo‘lib, u bolaning aqliy va mantiqiy tafakkurini rivojlantirishda muhim
vositadir. Ularning quyidagi jihatlari ta’lim jarayonida katta ahamiyatga ega:
1. Xotirani faollashtirish: O‘quvchilar topishmoq matnini eslab qolishga harakat qiladilar, bu
esa ularning eslab qolish qobiliyatini oshiradi.
2. Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish: Har bir topishmoqda yashiringan ma’no o‘quvchilarni
mantiqiy tahlil qilishga o‘rgatadi.
3. Til boyligini oshirish: Topishmoqlar yangi so‘zlar o‘rganish va ularni mustahkamlashda
yordam beradi.
4. Ijodiy fikrlashni shakllantirish: O‘quvchilar o‘zlari ham yangi topishmoqlar tuzishga harakat
qiladilar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida yangi maʼlumotlarni eslab qolish bilan bogʻliq muammolar
uchrab turadi. Bu muammoni bartaraf etish uchun oʻquvchilarning xotirasini mustahkamlash
chora-tadbirlarini koʻrish zarur. Topishmoqlar aynan boshlangʻich sinf oʻquvchilariga mos
keladigan usullardan biri hisoblanadi. Chunki topishmoqlar o‘quvchilarning mantiqiy
tafakkurini faollashtiradi, eslab qolish qobiliyatini oshiradi va mustaqil fikrlashga undaydi.
Ular obrazli tafakkurni rivojlantirish bilan birga, nutqiy kompetensiyani ham shakllantiradi.
Topishmoqlar yordamida o‘quvchilar yangi bilimlarni qiziqarli va tushunarli tarzda
o‘zlashtiradilar. Ularni dars jarayoniga tatbiq etish orqali eshitish, vizual va assotsiativ
xotirani mustahkamlash mumkin. Shuningdek, interaktiv o‘yin usullari bilan birgalikda
43
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
qo‘llanilganda, topishmoqlar o‘quvchilarning faolligini oshiradi va darsga bo‘lgan qiziqishini
kuchaytiradi.
Shunday ekan, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotirasini rivojlantirishda topishmoqlardan
samarali vosita sifatida foydalanish tavsiya etiladi. O‘qituvchilar dars jarayonida turli xil
topishmoqlarni qo‘llash orqali ta’lim sifatini oshirishlari, o‘quvchilarni fikrlashga undovchi
metodlarni ishlab chiqishlari maqsadga muvofiqdir. Topishmoqlar orqali oʻquvchilarning
xotirasini rivojlantirishda quyidagi usullardan foydalanish mumkin:
— Takrorlash va qayta eslatish. O‘qituvchi dars davomida bir nechta topishmoq aytib,
o‘quvchilarga ularni eslab qolishni va dars oxirida takrorlashni so‘rashi mumkin.
— Vizual va eshitish xotirasini rivojlantirish. Topishmoqlar rasm yoki harakatlar yordamida
tasvirlanadi va o‘quvchilar ularga asoslanib javob izlaydilar.
— Mavzuga bog‘liq topishmoqlar. Masalan, tabiat mavzusida o‘tilayotgan darsda o‘simliklar
va hayvonlarga oid topishmoqlar berish.
— “Kim tezroq topadi?” o‘yini. O‘quvchilarni guruhlarga bo‘lib, har bir guruhga topishmoq
berish va ularning eng tez to‘g‘ri javob berishlarini rag‘batlantirish.
— Sahnalashtirish metodi. O‘quvchilar topishmoq javobini mimika va harakatlar bilan
ifodalaydi, qolganlar esa javobni topadi.
— Krossvordlar va rebuslar. Topishmoq javoblarini krossvord yoki rebus shaklida berib,
bolalarning vizual eslab qolish qobiliyatini rivojlantirish.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning xotirasini mustahkamlash ta’lim jarayonining muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, topishmoqlar orqali o‘quvchilar
xotirasi sezilarli darajada rivojlanadi. Ularning mantiqiy tafakkuri, eshitish va vizual xotirasi
hamda tahliliy fikrlash qobiliyatlari kuchayadi. Topishmoqlar, ayniqsa, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari uchun foydali bo‘lib, ular quyidagi pedagogik jarayonlarga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi:
— O‘quvchilarning eshitish xotirasini kuchaytirish.
— Mavzularni yaxshiroq tushunish va eslab qolish.
— Til boyligini kengaytirish va nutq faolligini oshirish.
— Mantiqiy va ijodiy tafakkurni rivojlantirish.
— Dars jarayonini jonlantirish, qiziqarli va samarali qilish.
Boshlang‘ich ta’limda topishmoqlardan foydalanish o‘qitish jarayonini yanada interaktiv va
ta’sirchan qiladi. O‘quvchilar mustaqil fikrlashga, tezkor xulosa chiqarishga va bilimlarni uzoq
vaqt eslab qolishga o‘rganadilar. Shuning uchun o‘qituvchilar topishmoqlarni ta’lim
jarayoniga kengroq tatbiq etishlari maqsadga muvofiqdir.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining xotirasini mustahkamlash va tafakkurini rivojlantirishda
o‘yin metodlaridan foydalanish samarali natija beradi. Ayniqsa, topishmoqlar bilan bog‘liq
o‘yinlar bolalarning diqqat-e’tiborini oshiradi, mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi va darsga
bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi. Quyida dars jarayonida qo‘llash mumkin bo‘lgan eng samarali
o‘yin shakllari keltirilgan.
1. “Topishmoq ayt – javobini top” o‘yini
Mazmuni: Bu o‘yin davomida o‘quvchilar bir-birlariga topishmoqlar aytib, ularning javoblarini
topishga harakat qiladilar. O‘yinni juftliklarda, kichik guruhlarda yoki butun sinf bilan
o‘tkazish mumkin.
Qoidalari:
1. O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi.
2. Bir guruh topishmoq aytadi, ikkinchi guruh esa uning javobini topishga harakat qiladi.
3. To‘g‘ri javob bergan jamoa ball yig‘adi.
4. O‘yin davomida har bir guruh navbat bilan topishmoq aytadi.
5. Eng ko‘p ball to‘plagan jamoa g‘olib bo‘ladi.
Foydasi:
- O‘quvchilarning eslab qolish qobiliyati oshadi.
- Diqqatni jamlashga o‘rganadilar.
44
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
- Mantiqiy tafakkurlari rivojlanadi.
-O‘z fikrlarini ifodalash qobiliyati yaxshilanadi.
2. “Tez fikrla” o‘yini
Mazmuni: Bu o‘yin tezkorlik va aniqlikni talab qiladi. O‘qituvchi topishmoq o‘qiydi, o‘quvchilar
esa belgilangan vaqt ichida javob berishlari kerak.
Qoidalari:
1. O‘qituvchi sinfga biror topishmoq o‘qiydi.
2. O‘quvchilar 5-10 soniya ichida javob berishlari kerak.
3. Kim birinchi to‘g‘ri javob bersa, unga ball beriladi.
4. Eng ko‘p ball yig‘gan o‘quvchi g‘olib bo‘ladi.
Foydasi:
- O‘quvchilar tez fikrlashni o‘rganadilar.
- Eshitib tushunish qobiliyati rivojlanadi.
- Xotira mustahkamlanadi.
- Musobaqa muhiti o‘quvchilarning ishtirokini yanada faol qiladi.
3. “Sahnalashtirish” o‘yini
Mazmuni: O‘quvchilar topishmoqlarning javobini faqat so‘z bilan emas, balki harakatlar orqali
ifodalaydilar.
Qoidalari:
1. O‘qituvchi yoki bir o‘quvchi topishmoq aytadi.
2. Boshqa o‘quvchi topishmoqning javobini so‘zsiz, faqat harakatlar bilan tushuntiradi.
3. Sinfdagilar esa uning nima ifodalayotganini topishga harakat qiladi.
4. To‘g‘ri topgan o‘quvchi keyingi harakatni bajarishga o‘tadi.
Foydasi:
- O‘quvchilarning ijodiy tafakkuri rivojlanadi.
- Jamoaviy ishlash ko‘nikmalari shakllanadi.
- So‘z boyligi va nutq rivojlanadi.
4. “Topishmoq izlash” topshirig‘i
Mazmuni: O‘quvchilarga darsdan so‘ng uyga vazifa sifatida o‘z oilalaridan yoki internet
manbalaridan yangi topishmoqlar topib kelish topshiriladi.
Qoidalari:
1. Har bir o‘quvchi oilasi yoki internetdan topishmoqlar izlab keladi.
2. Sinfda o‘quvchilar topgan topishmoqlarini aytadilar.
3. Sinfdagilar bu topishmoqlarning javobini topishga harakat qiladi.
4. Eng qiziqarli va murakkab topishmoq topgan o‘quvchiga rag‘bat beriladi.
Foydasi:
- O‘quvchilar mustaqil izlanish ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar.
- Ota-onalar ham dars jarayoniga jalb qilinadi.
- Yangi topishmoqlar orqali o‘quvchilarning bilim doirasi kengayadi
5. “Yangi topishmoqlar tuzish” mashg‘uloti
Mazmuni: O‘quvchilarga yangi topishmoqlar tuzish va ularni sinfdoshlariga taqdim qilish
vazifasi beriladi.
Qoidalari:
1. O‘quvchilar o‘zlari topishmoqlar tuzadilar.
2. Sinfda bir-birlariga aytib, sinfdoshlarining javob topishini so‘raydilar
3. Eng qiziqarli va mantiqan to‘g‘ri topishmoqlarni tuzgan o‘quvchilar rag‘batlantiriladi.
Foydasi:
- O‘quvchilarning ijodiy fikrlashi rivojlanadi.
- Xotira va tasavvur kengayadi.
- Til boyligi ortadi.
45
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Dars jarayonida turli o‘yin shakllaridan foydalanish o‘quvchilarning xotirasini mustahkamlash,
tez va mantiqiy fikrlashini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, topishmoqlar
bilan bog‘liq o‘yinlar bolalarning bilimlarni qiziqarli va samarali o‘zlashtirishlariga yordam
beradi. O‘qituvchilar darslarni jonli va interaktiv usullarda tashkil etib, o‘quvchilarning darsga
bo‘lgan qiziqishini oshirishlari lozim.
Topishmoqlar faqatgina o‘qish darslari bilan cheklanib qolmay, boshqa fanlar bilan ham uzviy
bog‘liq holda qo‘llanilishi mumkin. Bu usul o‘quvchilarning xotirasini mustahkamlash bilan
birga, ularning turli fanlardagi bilimlarini bir-biriga bog‘lab, yaxlit fikrlashni shakllantirishga
yordam beradi. Quyida turli fanlarda topishmoqlardan foydalanish usullari keltirilgan:
Matematika darsida
Matematika darslarida topishmoqlar sonlar, geometrik shakllar, o‘lchov birliklari va turli
arifmetik amallarni o‘zlashtirishda samarali vosita bo‘la oladi. Bu darslarda quyidagi
yo‘nalishlardagi topishmoqlardan foydalanish mumkin:
Sonlar bilan bog‘liq topishmoqlar – O‘quvchilar sonlarni ta’riflovchi topishmoqlarni yechish
orqali ularning xususiyatlarini yaxshiroq tushunadilar.
Masalan:
Ikkiga ketsam teng bo‘laman,
To‘rtta bo‘lsam, ko‘p bo‘laman.
Meni topgan odamga,
To‘rt tomondan yor bo‘laman. (To‘rt)
Geometrik shakllar haqida topishmoqlar – Uchburchak, to‘rtburchak, aylana kabi shakllar
haqida beriladigan topishmoqlar bolalarning tasavvurini kengaytiradi.
Masalan:
Uch tomoni teng bo‘lar,
Uch cho‘qqisi bor bo‘lar. (Uchburchak)
Matematik amallar va o‘lchov birliklari – Qo‘shish, ayirish, bo‘lish va ko‘paytirish kabi
amallarni eslab qolish uchun topishmoqlardan foydalanish mumkin.
Masalan:
Ikki qo‘shib ikkiga,
Qo‘shsam chiqadi nechiga? (To‘rt)
Bunday topishmoqlar orqali bolalar nafaqat matematik tushunchalarni yaxshiroq anglab
yetadilar, balki ularni tezroq eslab qoladilar.
Tabiatshunoslik darsida
Tabiatshunoslik darslarida tabiat hodisalari, hayvonlar, o‘simliklar va boshqa tabiiy
jarayonlarni tushuntirishda topishmoqlar juda foydali bo‘lishi mumkin. Bu orqali bolalar
mavzularni qiziqarli tarzda o‘zlashtiradilar.
Hayvonlar haqida topishmoqlar – Har xil hayvonlarning xususiyatlarini eslab qolish uchun
ishlatiladi.
Masalan:
O‘zi shirin, suvi shirin,
Quyoshdayin sarg‘ish rangli.
Shifobaxsh meva derlar,
Uni kim aytadi endi? (Apelsin)
O‘simliklar haqida topishmoqlar – Daraxtlar, gullar, mevalar haqida qiziqarli topishmoqlar
orqali bolalarning tabiat haqidagi bilimlari mustahkamlanadi.
Masalan:
Yer qa’rida o‘saman,
Odamlar menga zor.
Qizil ko‘ylak kiyaman,
Mazam shirin, nomim... (Sabzi)
46
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Ob-havo hodisalari haqida topishmoqlar – Yomg‘ir, quyosh, shamol, qor kabi tabiat
hodisalarini tushuntirishda foydalidir.
Masalan:
Suv emas, lekin oqadi,
Yerni butkul qoplaydi,
Oq ko‘rinar uzoqdan,
Qo‘ling tekkanda yo‘q bo‘ladi. (Qor)
Ona tili darsida
Ona tili darslarida topishmoqlar so‘z boyligini oshirish, yangi so‘zlarni mustahkamlash va imlo
qoidalarini eslab qolishga yordam beradi.
Yangi so‘zlar va ularning ma’nolari – O‘quvchilar topishmoqlar orqali yangi so‘zlar bilan
tanishadilar va ularni eslab qoladilar.
Masalan:
O‘zi ingichka, uzun,
Tilga oson, yozishda qiyin. (Qalam)
So‘z yasash va morfologiya – So‘zlarning qanday tuzilishini tushuntirish uchun ishlatilishi
mumkin.
Masalan:
Sandiqda ko‘rganing yo‘q,
Qo‘lingga olganing yo‘q,
Lekin har kun uchratamiz,
Og‘zingda yashaydi u. (So‘z)
Maqollar va frazeologik birliklarni tushuntirish – Topishmoqlar orqali turli iboralar va
ularning ma’nosi o‘quvchilarga tushuntiriladi.
Masalan:
Oltin qadrini bilmagan,
qadrini bilmas. (Non)
Bunday mashg‘ulotlar o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini rivojlantiradi, ular o‘z
fikrlarini ravon ifoda qilishga o‘rganadilar.
Turli fanlarga oid topishmoqlarni o‘quv jarayoniga tatbiq etish o‘quvchilarning xotirasini
mustahkamlash bilan birga, ularning fanga bo‘lgan qiziqishini ham oshiradi. Dars jarayonida
topishmoqlardan foydalanish bolalarning mustaqil va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bois, o‘qituvchilar darslarni yanada qiziqarli va samarali
qilish uchun topishmoqlardan keng foydalanishlari maqsadga muvofiqdir.
Boshlang‘ich sinflarda “O‘qish savodxonligi” darsligidagi topishmoqlar o‘quvchilarning
xotirasini mustahkamlashda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ular o‘quvchilarning eshitish
va vizual xotirasini mustahkamlaydi, tezkor fikrlashni shakllantiradi hamda ijodiy va mantiqiy
tafakkurini rivojlantiradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, dars jarayonida topishmoqlardan faol
foydalanish:
a) O‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobiliyatini 30–40% ga oshiradi.
b) Eslab qolish qobiliyatini 25–35% ga yaxshilaydi.
d) O‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini sezilarli darajada oshiradi.
Shuning uchun, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari topishmoqlarni dars jarayoniga faol tatbiq
etishlari lozim. Topishmoqlar o‘quvchilarning faolligini oshirib, ularning o‘zlashtirish
darajasini yaxshilaydi va kelajakda mustaqil fikrlash qobiliyatiga ega bo‘lishiga zamin yaratadi.
Boshlang‘ich sinflarda ta’lim jarayonini yanada samarali qilish uchun pedagoglar
topishmoqlardan muntazam foydalanishlari hamda ularni zamonaviy ta’lim uslublari bilan
uyg‘unlashtirishlari lozim. Bu esa o‘quvchilarning bilim olish jarayonini qiziqarli va samarali
qiladi
47
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim vazirligi, "Boshlang‘ich ta’lim metodikasi", Toshkent, 2022
2. V. A. Sattarova, "Boshlang‘ich sinflarda interaktiv metodlarni qo‘llash", Toshkent, 2020.
3. Ibragimov R., "O‘qish darslarida innovatsion yondashuvlar", Samarqand, 2019.
4. Karima Qosimova|, Safo M atchonov, Xolida Gʼulomova, Sharofat Yo‘ldosheva, Sharoljon
Sariyev. Ona tili oʻqitish metodikasi. Toshkent 2009.
