23
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
NAFAS OLISH A'ZOLARI KASALLIKLARI
Axadova Mushtariy Jahongir qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 2-son davolash fakulteti
1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14958546
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:20-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 25-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 28-fevral 2025 yil
Ushbu maqola orqali Organizm bilan tashqi muhit
o‘rtasida
bo'lib
turadigan
gazlar
almashinuvi
jarayonida ishtirok etuvchi nafas sistemasi havo
o'tkazuvchi a'zolar majmuyi, ya’ni burun bo‘shlig‘i,
hiqildoq, traxeya (kekirdak), bronxlar va o'pka bilan
bog‘lik jarayonlar haqida ma’lumot berilgan.
KEY WORDS
burun bushlig‘, Hiqildoq, Kekirdak,
traxeya, bronxlar, o‘pka, nafas
yo‘llari.
Burun ho‘shlig‘i
. Burun bo‘shlig‘ida hid bilish organi joylashgan. Burun bo‘shlig‘ining tog‘ay
va suyakdan tuzilgan to‘sig‘i uni ikkiga bo‘lib turadi. Burun bo‘shlig‘ining to ‘sig‘i va devorlari
ichki tomonidan shilliq parda bilan qoplangan, bu pardaning kiprikchali alohida hujayralari
(hilpillovchi epiteliy hujayralari) bor. Ular nafasga olinadigan havo yo‘nalishiga qarshi
tebranih, undagi chang zarrachalarini shilimshiq bilan birga tashqariga chiqaradi (havoni
tozalab beradi). Burun bo‘shlig‘iga uning yondosh bo‘shliqlari ochiladi. Havo burun
bo‘shlig‘idan o‘tayotganida isiydi, namlanadi, tozalanadi va burun-halqumga, keyin
halqumningog'iz va hiqildoq qismiga tushadi. Og'izdan nafas olinganda ham bu yeiga havo o
tishi mumkin. Biroq bunda havo isimaydi va tozalanmaydi.
Hiqildoq
nafas yo‘lining burun bo‘shlig‘idan keyingi qismi bo‘lib, ovoz paydo qiluvchi apparat
vazifasini bajaradi. Nafas chiqarish vaqtida o‘pkalardan qaytib chiqayotgan havo hiqildoqdagi
tog'aylar orasida tortilgan ovoz boylamlariga urilib tovush chiqaradi.
Kekirdak
(traxeya) — hiqildoqning bevosita davomidir. Bo‘yin sohasida kekirdak ko'krak
bo‘shlig‘iga o‘tib, IV—V ko‘krak umurtqasi damida ikkiga - o ‘ng va chap bronxga bo‘linadi.
Bular o‘pkaga kirib, oldin bo‘lak, keyin segment bronxlariga tarmoqlanadi. Segment hronxlari
yanada maydaroq bronxlarga bolinishda davom etib, o ‘ng va chap o'pkaning bronxial
daraxtini hosil qiladi.
O'pka —
Pulmo (o 'p k alar — pulmones). O‘pkalar—ko‘krak qafasida yurakning ikki yonida
joylashgan juft nafas a'zosi bo‘lib, o‘ng va chap o‘pkalardan iborat. O‘pkalar kesilgan
konusning yarmiga o‘xshaydi. Konusning asosi past tomondan diafragmaga tegib tursa, uchi
birinchi qovurg‘adan 3—4 sm yuqorida yoki o‘mrov suyagidan 2—3 sm yuqoriroqda turadi.
Har qaysi o ‘pkada uchta oldingi, ostki va orqa qirra farq qilinadi.
Nafas olish a'zolari kasalliklarining asosiy alomatlariga nafas qisishi. yo'tal, balg'am ajralishi,
qon tupurish va og'riq kiradi. Nafas qisishi. Dispnoe, nafas chastotasi, ritm va chuqurligining
buzilisht, odatda, havo yetishmasligi bilan o'tadi. O'pkadan bo'ladigan nafasqisishi ko'krak
24
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 2-SON, 2-QISM (YOʻITJ)
qafasi shikastlanganda, o'pka kuchli zaharlanganda, o'pka yallig'langanda, sil, bronxial astma,
o'pka emfizemasi, nafas yo'llarida havo o'tishi uchun qarshilik paydo bo'lishi, o'pka to'qimasi
elastikligining kamayishi yoki nafas yuzasining qisqarishi, plevra bo'shlig'ida suyuqlik borligi,
plevra pardalarining bir-biri bilan yopishib qolishi, nafas mushaklari parezi, ko'krak qafasi
tog'aylarining suyaklanishi va uning harakatchanligining chagaralanishi oqibatida paydo
bo'lishi mumkin. Bunday hollardao'pkaga yetarli miqdorda havo, demak, kislorod ham
kirmaydi, bu qonda to'la oksidlanmagan oraliq modda almashinuvi mahsulotlarining (sut
kislotasi va boshq.) hamda karhonat angidridning to'planishiga olib keladi. Bu hol nafas
markazini doimo qo'zg'atib turadi va nafas qisishi bilan ifodalanadi. Nafas fazalari (nafas olish
va nafas chiqarish) buzilgan nafas qisishi: a) inspirator nafas qisishi — nafas olishning
qiyinlashuvi — yuqori nafas yo'llarida mexanik to'siq ho'lganda yuzaga keladi. Bunda nafas
sekinlashadi. Agar nafas yo'llari kuchli toraygan bo'lsa, nafas shovqin bilan olinadi, havoni
surishdagidek tovush-stridor paydo bo'ladi.
Nafas olish a’zolari kasalliklarini tekshirishda eng qulay usul ko‘zdan kechirishdir. Ko'zdan
kechirish tashxis qo'yish uchun muhim bir qancha ma'lumotlami qoMga kiritishga imkon
beradi. Chunonchi, bronxial astmada bemor o'rinda o‘tirib, qo'llarini uning chetiga tirab olgan
boMishadi. Labi, yuzi, qoMlarini ko'karib ketgani (sianoz) gazlar almashinuvi buzilganini
ko‘rsatadi. Zotiljamda isitmalab yotgan kasallarning yuzi qizarib tursa, anchadan beri davom
etib kelayotgan kasallikda bemorning rangi oqarib ketgan boMadi. Gerpes toshmasi, ya'ni
uchuq ko'pincha lab yoki burun qanotlarida joylashadi va gripp, pnevmoniya, isitmada
uchraydi. Burun qanotlarining kerilib turishi nafasning qiyinlashib qolganini ko'rsatadi.
Xulosa
.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak ko‘krak qafasining bir maromda harakat qilib turishi odam
nafas olganda o‘pkaga atmosfera havosi kirishini, nafas chiqarganda esa karbonat angidrid
gaziga boy havoning o'pkadan chiqib ketishini ta'minlab beradi. Nafasda ko‘p ishtirok
etadigan muskul-diafragma bo'lib, nafas olganda qisqarib, yassilanadi, ko'krak bo‘shlig‘i
kengayadi, ayni vaqtda ko‘krak qafasi muskullari ham qisqarib, ko'krak bo‘shlig‘ini yanada
kengaytiradi. 0 ‘pka elastik bo‘lganidan ko‘krak bo‘shlig‘i devorlariga ergashib borib, o‘zi ham
kengayadi. Bunda atmosfera havosi o'pkaga kirib, uni to'ldiradi, nafas olish deb shunga
aytiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. V.A. Galkin. Ichki kasalliklar. T., «Meditsina», 1989.
2. O‘.B. Sharopov. Ichki kasalliklar. T., Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti,
3. O. Haydarov, Sh. H. Ermatov. lchki kasalliklar. T ., Abu ali ibn Sino nomidagi tibbiyot
nashriyoti, 2002. 17. 3. B. Cjuojieea. CecTpHHCKoe .aejio b T
