16
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
INGLIZ TILI BO‘YICHA EGALLAGAN O‘QUV
KO‘NIKMALARI ASOSIDA O‘QUVCHILARNI ESTETIK
TARBIYALASH MEXANIZMLARI
Elmuratova Indira Xojamuratovna
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti pedagogika
mutaxassisligi magistranti
https:/
/doi.
org/10.5281/zenodo.15004277
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:27-fevral 2025 yil
Ma’qullandi: 28-fevral 2025 yil
Nashr qilindi: 11-mart 2025 yil
Ushbu maqolada ingliz tili bo‘yicha egallangan
o‘quv ko‘nikmalari asosida o‘quvchilarni estetik
tarbiyalash mexanizmlari tahlil qilinadi. Estetik
tarbiya o‘quvchilarning ma’naviy va madaniy
dunyoqarashini shakllantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Ingliz tili orqali estetik tarbiyani
rivojlantirishga
imkon
beruvchi
metod
va
yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, bu
jarayonning afzalliklari va dolzarb muammolari
muhokama qilinadi.
KEY WORDS
estetik tarbiya, ingliz tili,
o‘quv
ko‘nikmalari,
madaniy
meros, ta’lim metodlari.
Kirish.
Bugungi kunda ta’lim jarayonida o‘quvchilarning nafaqat lingvistik ko‘nikmalarini,
balki ularning estetik idrokini ham rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ingliz tili
nafaqat kommunikativ vosita, balki o‘quvchilarni turli madaniyatlar bilan tanishtirish,
ularning estetik didini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ingliz tili darslari davomida adabiyot,
san’at, musiqa va kino kabi estetik elementlardan foydalanish orqali o‘quvchilarning ta’lim
jarayoniga qiziqishi oshadi va ularning badiiy tafakkuri shakllanadi[1]. Bu jarayon
o‘quvchilarning o‘z fikrlarini ifodalash qobiliyatini oshirish, tanqidiy va ijodiy tafakkurini
rivojlantirish bilan birga, ularning madaniy merosga bo‘lgan hurmatini ham shakllantiradi.
Shu sababli, ingliz tili ta’lim jarayonida nafaqat lingvistik, balki estetik tarbiya beruvchi vosita
sifatida ham qaralishi lozim.
Ingliz tili orqali estetik tarbiyalash imkoniyatlari. Ingliz tilini o‘rganish jarayonida estetik
tarbiyani shakllantirish uchun quyidagi yo‘nalishlardan foydalanish mumkin:
1.
Adabiyot orqali estetik tarbiya. Ingliz adabiyoti namunalarini o‘rganish (Shakespeare,
Charles Dickens, Oscar Wilde, Jane Austen, J.R.R. Tolkien, William Blake asarlari). Masalan,
Shakespeare’ning "Hamlet" yoki "Macbeth" tragediyalarini tahlil qilish orqali o‘quvchilarda
dramatik san’atga bo‘lgan tushunchani shakllantirish mumkin. Charles Dickensning "Oliver
Twist" asari orqali Viktorian davrining ijtimoiy muammolarini o‘rganish, Oscar Wildening
"The Picture of Dorian Gray" romani yordamida axloqiy-estetik baholarni shakllantirish kabi
usullar samarali bo‘lishi mumkin. Shuningdek, Jane Austenning "Pride and Prejudice" asari
orqali jamiyat va urf-odatlarga oid estetik tushunchalarni rivojlantirishga erishish mumkin [2].
Harakatli badiiy tafakkurni rivojlantirish uchun dramatizatsiya texnikalaridan foydalanish
o‘quvchilarning nafaqat lingvistik, balki ijodiy va estetik qobiliyatlarini ham rivojlantirishga
yordam beradi. Masalan, Shekspirning "Romeo va Juliet" asarini sahnalashtirish orqali
o‘quvchilar dramatik san’at usullarini o‘zlashtirishi mumkin. Shuningdek, o‘quvchilarga ingliz
tilida qisqa teatr sahnalarini yozish va ijro etish topshirig‘i berilishi mumkin, bu esa ularning
ekspressiv nutqini rivojlantirish va badiiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladi. Bundan
tashqari, ingliz tilidagi mashhur sahna asarlaridan monologlarni yodlash va ifodali tarzda ijro
17
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
etish orqali o‘quvchilar so‘z boyligini oshirishi va intonatsiya mahoratini rivojlantirishi
mumkin.
2.
San’at va musiqa orqali estetik tarbiya. Ingliz tilidagi qo‘shiqlarni tahlil qilish va
ijodiy talqin qilish. Masalan, The Beatlesning "Yesterday" qo‘shig‘ining ma’nosini tushuntirish
va muhokama qilish orqali o‘quvchilarning estetik didini rivojlantirish mumkin. Bundan
tashqari, Queenning "Bohemian Rhapsody" qo‘shig‘ini tahlil qilish orqali murakkab musiqiy
kompozitsiyalar va ularning badiiy ifodasi o‘rganiladi. O‘quvchilar o‘zlari yoqtirgan ingliz
tilidagi qo‘shiqlarni tanlab, ularning mazmuni, emotsional ta’siri va estetik jihatlarini tahlil
qilishlari mumkin.
Dunyoning mashhur san’at asarlari va rassomlari haqida ingliz tilida ma’lumot olish
o‘quvchilarning estetik tafakkurini rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Leonardo da
Vincining "Mona Lisa" asarining ingliz tilida tahlil qilinishi o‘quvchilarning vizual idrokini
rivojlantiradi va badiiy ifoda vositalarini tushunishga yordam beradi. Bundan tashqari, Van
Gogning "Yulduzli tun" asari yoki Salvador Dalining "Xotiraning barqarorligi" kabi mashhur
san’at asarlarini ingliz tilida tahlil qilish orqali o‘quvchilar rang va shakllarning estetik ta’sirini
tushunishlari mumkin. Shuningdek, ingliz tilidagi san’atshunoslik maqolalari va tanqidiy
tahlillar yordamida o‘quvchilar san’at asarlarining tarixi, uslublari va ularning ijtimoiy
madaniyatga ta’sirini chuqurroq o‘rganishlari mumkin[3].
3.
Kino va teatr san’ati orqali estetik tarbiya. Ingliz tilidagi filmlar va spektakllar orqali
o‘quvchilarning badiiy idrokini oshirish. Masalan, "Dead Poets Society" filmi orqali badiiy
adabiyotning ta’sirini tahlil qilish mumkin. Ushbu film orqali o‘quvchilar she’riyatning inson
hayotiga ta’sirini, ijodiy erkinlik va o‘zini ifoda etishning ahamiyatini tushunib yetadilar.
Shuningdek, "The Great Gatsby" filmi orqali estetika va jamiyatdagi axloqiy qadriyatlarning
o‘zgarishi haqida bahs yuritish mumkin. Bundan tashqari, "Pride and Prejudice" yoki "Hamlet"
kabi ekranizatsiyalar yordamida adabiy matnlarni vizual idrok qilish va ularning estetik
jihatlarini chuqurroq anglash imkoniyati yaratiladi.
Turli sahna asarlarini ingliz tilida o‘qish va muhokama qilish o‘quvchilarning dramatik
san’atga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularning badiiy tafakkurini rivojlantirishga xizmat
qiladi. Masalan, Shakespeare’ning "Romeo and Juliet" asarini o‘rganish orqali sevgi va fojia
mavzulari muhokama qilinadi. O‘quvchilar ushbu asardagi xarakterlar, dialoglar va sahnaviy
muhitni tahlil qilish orqali dramatik ifodani o‘rganadilar. Bundan tashqari, "Hamlet" yoki
"Macbeth" kabi boshqa tragediyalar orqali insoniy kechinmalar, axloqiy dilemmlar va
jamiyatdagi muammolar estetik jihatdan baholanadi. Shuningdek, zamonaviy ingliz tilidagi
sahna asarlaridan foydalanish orqali o‘quvchilar teatr va dramaturgiyaning hozirgi kundagi
ahamiyatini chuqurroq anglaydilar[4].
Drama va teatr texnikalaridan foydalangan holda o‘quvchilarning ekspressiv nutqini
rivojlantirishning samarali usullaridan biri sahna ko‘rinishlarini ijro etish va dialoglarni
jonlantirishdir. Masalan, o‘quvchilar Shekspirning "Hamlet" yoki "Macbeth" asarlaridan
monologlarni yodlab, ularni ifodali tarzda ijro etish orqali nafaqat nutq qobiliyatlarini, balki
hissiy ifoda va sahnaviy harakatlarini ham rivojlantiradilar. Shuningdek, rolli o‘yinlar,
improvizatsiya mashg‘ulotlari va teatrlashtirilgan bahs-munozaralar orqali o‘quvchilar o‘z
fikrlarini aniq va ta’sirchan yetkazish ko‘nikmalarini oshiradilar. Bu usullar orqali o‘quvchilar
nutqning melodikasi, intonatsiyasi va jestlar yordamida kommunikatsiya qilishni o‘rganadilar,
bu esa ularning til bilish darajasini yanada mustahkamlashga xizmat qiladi.
Xulosa.
Ingliz tili o‘quvchilarning lingvistik qobiliyatlarini rivojlantirish bilan birga, ularning
estetik didini shakllantirish uchun ham keng imkoniyatlar yaratadi. Adabiyot, musiqa, san’at
va kino kabi vositalar orqali estetik tarbiya jarayonini yanada samarali tashkil etish mumkin.
Bu esa o‘z navbatida, o‘quvchilarning madaniy saviyasini oshirishga, ularning badiiy
tafakkurini shakllantirishga hamda global dunyoqarashini kengaytirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
18
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
1.
Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
2.
Robinson, K. (2011). Out of Our Minds: Learning to be Creative. Wiley.
3.
Harmer, J. (2001). The Practice of English Language Teaching. Longman.
4.
Niyozov, Q. (2010). Estetik tarbiya va san’at ta’limi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
