59
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
INNOVATSION DORI-DARMONLAR VA ULARNING
BOZORDAGI O‘RNI
Raximova Xusnidaxon Abdukarimovna
Xalq tabobati va farmakologiya kafedrasi kata o’qituvchisi
e.mail: husnidahonrahimovaha@gmail.com
Komilova Jumagul Tavakkal qizi
Farmatsiya yo`nalishi 3221-guruhi 4-bosqich talabasi
e.mail: komilovajumagul05@gmail.com
Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot institute.
https:/
/d
oi.org/10.5281/zenodo.15031347
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 15-mart 2025 yil
Innovatsion dori-darmonlar – bu yangi faol
moddalar yoki davolash usullarini taqdim etadigan,
ilg‘or ilmiy tadqiqotlar va texnologiyalar asosida ishlab
chiqilgan dorilardir. Ular asosan tibbiyotda yangi
yondashuvlar, samaradorlik va xavfsizlikni ta’minlash
maqsadida yaratiladi
KEY WORDS
Innovatsion dorilar boshqa dorilardan bir necha jihatdan ajralib turadi:
1. Yangi faol modda: Innovatsion dorilarda odatda ilgari mavjud bo‘lmagan yangi faol
moddalar mavjud. Masalan, biologik dori vositalari (biologik preparatlar) va monoklonal
antikorlar, ko‘pincha innovatsion dori sifatida qaraladi
2. Yuqori samaradorlik: Innovatsion dorilar an’anaviy davolash usullariga nisbatan ko‘proq
samarali bo‘lishi mumkin. Masalan, immunoterapiya dorilari (Keytruda, Herceptin) saratonni
davolashda samaradorlikni sezilarli darajada oshiradi
3. O‘ziga xos ishlab chiqarish jarayoni: Innovatsion dorilar ko‘pincha biotexnologik usullar
asosida ishlab chiqariladi, masalan, genetik modifikatsiyalangan mikroorganizmlar yoki
hujayra madaniyati orqali. Bu jarayonlar an’anaviy kimyoviy usullarga qaraganda ancha
murakkab va qimmat
4. Klinik sinovlar va patentlar: Innovatsion dorilar bozorda o‘z o‘rnini olishdan oldin ko‘plab
klinik sinovlardan o‘tadi va bu jarayon vaqt va mablag‘ talab qiladi. Shuningdek, ular
patentlanadi, bu esa ularni boshqa kompaniyalar tomonidan ishlab chiqarilishiga ruxsat
bermaydi.
5. Yangi davolash usullari: Innovatsion dorilar ko‘pincha yangi kasalliklarni yoki ilgari
samarali davolanishi qiyin bo‘lgan holatlarni davolashga mo‘ljallangan. Masalan, yangi
shakldagi onkologik kasalliklarni davolash uchun immunoterapiya va gen terapiyasi kabi
usullar mavjud.
Innovatsion dorilar nafaqat samaradorlik, balki davolashning yangi imkoniyatlarini yaratish
bilan ham ajralib turadi. Ular ko‘plab kasalliklar uchun yangi davolash usullarini joriy etib,
tibbiyotda yangi bir davrni boshlab beradi.
Mavzuning dolzarbligi
60
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Zamonaviy tibbiyotning rivojlanishi innovatsion dori-darmonlarga bo‘lgan ehtiyojni
oshirmoqda. Gen terapiyasi, biotexnologiya va sun’iy intellekt asosida ishlab chiqilgan dorilar
samaradorligi yuqori bo‘lib, an’anaviy davolash usullariga nisbatan yaxshiroq natijalar
bermoqda. Biroq, bunday dorilarning qimmatligi, patent muammolari va keng ommaga yetib
borishidagi to‘siqlar ularning farmatsevtika bozoridagi o‘rnini chuqur o‘rganishni talab qiladi.
Shu bois, innovatsion dori-darmonlarning rivojlanishi, bozordagi ta’siri va kelajak
istiqbollarini tahlil qilish dolzarb ahamiyatga ega.
Ilmiy ishning maqsadi
Ushbu ishning maqsadi – innovatsion dori-darmonlarning yaratilish jarayoni, bozordagi o‘rni
va tibbiyotga ta’sirini tahlil qilish. Shu bilan birga, ularning afzalliklari, iqtisodiy ahamiyati va
ommaviy foydalanishga chiqarishdagi to‘siqlarni o‘rganish ham asosiy maqsadlardan biri
hisoblanadi. Tadqiqot natijalari farmatsevtika sohasidagi innovatsion yondashuvlarning
istiqbollarini aniqlashga xizmat qiladi.
Tadqiqot usullari
Tahliliy usul – innovatsion dori-darmonlarning farmatsevtika bozoridagi o‘rni va ularning
iqtisodiy ta’siri bo‘yicha ilmiy maqolalar, statistik ma’lumotlar va tadqiqot natijalari o‘rganildi.
Taqqoslash usuli – an’anaviy va innovatsion dori vositalarining samaradorligi, narxi va
qo‘llanilish imkoniyatlari solishtirildi.
Strukturaviy yondashuv – innovatsion dori vositalarining ishlab chiqish bosqichlari,
patentlash jarayoni va bozordagi ta’siri tizimli ravishda tahlil qilindi.
Olingan natijalar
Tadqiqot davomida innovatsion dori-darmonlarning bozorga ta’siri o‘rganildi. Misol sifatida
Herceptin (trastuzumab) dori vositasi tahlil qilindi. Bu dori ko‘krak saratonining HER2-
reseptoriga bog‘liq bo‘lgan shakllarini davolashda yuqori samaradorlik ko‘rsatadi, ammo
uning yuqori narxi bir nechta faktorlar bilan bog‘liq.
Narxning yuqoriligi sabablari:
1. Yuqori ishlab chiqarish xarajatlari – Herceptin kabi biotexnologik dorilar murakkab ishlab
chiqarish jarayonlarini talab qiladi. Bunday dorilar odatda genetik muhandislik va biologik
jarayonlarga asoslanadi, bu esa ishlab chiqarishning texnologik jihatdan qimmatga tushishiga
olib keladi.
2. Klinik sinovlar va patentlash jarayoni – Innovatsion dorilarning patentlanishi va klinik
sinovlar o‘tkazilishi juda uzoq va qimmat jarayon. Sinovlar uchun katta mablag‘lar sarflanadi
va bu xarajatlar bozorga chiqishda dorining narxini oshiradi.
3. Resurslar va yuqori talablilik – Herceptin kabi dorilar faqat ayrim saraton turlarini
davolashda samarali, bu esa ishlab chiqarishga sarflanadigan resurslarni cheklaydi va
dorining narxini yuqorilashiga sabab bo‘ladi.
Herceptin ning bozordagi o‘rni va samaradorlik ko‘rsatkichlari:
Dori. Samaradorlik narx 1 kurs davolash usuli bozordagi o'rni
Herceptin 60%-70%. $70000- inyeksiya. Yuqori lekin narx ham yuqori ko'krak saratoni
$80000 Tamoxifen. 40%-50%. $200-$500. Og'iz orqali. Arzon va keng tarqalgan ko'krak
saratonida Humira (adalimumab)
61
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Humira, ayniqsa, revmatoid artrit, Crohn kasalligi, va psoriatik artrit kabi kasalliklarni
davolashda ishlatiladi. Uning ishlab chiqarilish jarayoni biotexnologik usullarni talab qiladi,
shuningdek, klinik sinovlar va patentlash jarayonlari ham uning narxini oshiradi. Humira
dunyo bo‘ylab eng ko‘p sotiladigan dori bo‘lib, narxi yiliga $30,000 dan oshishi mumkin.
Narxning yuqoriligi sabablari:
Innovatsion texnologiyalar: Humira va Herceptin
kabi dorilar biotexnologiya va
immunoterapiya kabi ilg‘or texnologiyalar asosida ishlab chiqiladi, bu esa ishlab chiqarishni
qimmatlashtiradi.
Xulosa.
Innovatsion dori-darmonlar tibbiyotda katta yutuqlarga erishgan bo‘lsa-da, ularning
ishlab chiqarish jarayoni va yuqori narxi keng qo‘llanilishiga to‘siq bo‘lmoqda. O‘zbekistonda
keng qo‘llaniladigan dorilar, masalan, Citramon, Paracetamol, va Amoxicillin, arzon va
samarali bo‘lib, bemorlar uchun qulaylik yaratadi. Kelajakda innovatsion dori-darmonlarning
bozorga chiqishini kengaytirish uchun narxlarni kamaytirish, ishlab chiqarish jarayonlarini
soddalashtirish va yangi texnologiyalarni joriy etish zarur bo‘ladi. Bunda farmatsevtika
sanoatining rivojlanishi va innovatsion texnologiyalarning samaradorligi asosiy omil bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Khasanova, M. M., & Shermatova, A. A. (2022). Innovatsion dori-darmonlar: Bozor va
texnologiyalar (3-baskı). Toshkent: Pharmastudio.
2. Ganiev, R. M., & Abduvahidova, Z. G. (2021). Farmatsevtik tadqiqotlar va innovatsion dorilar
(2-baskı). Toshkent: Uzbek Pharmacy.
3. Smith, J. D., & Williams, H. R. (2019). Pharmaceutical Industry and Drug Development. New
York: Springer.
4. Hayat, M. A. (2020). Biotechnology and Drug Development: Challenges and Opportunities.
Cambridge: Cambridge University Press.
5. "Herceptin: A Revolutionary Cancer Treatment," National Cancer Institute, 2021. Retrieved
from https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/drugs/hercepti
6. "Humira: The World’s Best-Selling Drug," Pharmaceutical Technology, 2021. Retrieved from
https://www.pharmtech.com/humira-worlds-best-selling-drug
7. "Keytruda (Pembrolizumab) for Cancer Treatment," American Cancer Society, 2021.
Retrieved from https://www.cancer.org/keytruda-cancer-treatment
