Page 120
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
INNOVATSIYALARDAN FOYDALANISHNING IQTISODIY
SAMARADORLIGI
Mambetsharipova Gulzada
gulzadamambetsharipova1501@gmail.com
Madaminova Muxlisa
muxlisamadaminova31@gmail.com
Paraxatov Aybek
Aybekparaxatov26@gmail.com
Qalandarova Nasiba
qalandarovanasiba602@gmail.com
Samarqand davlat veterinariya meditsinasi chorvachilik va
biotexnologiyalar universiteti Nukus filiali talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15031301
Zamonaviy iqtisodiyotda innovatsiyalar korxonalar va davlatlar uchun raqobatbardoshlikni
ta’minlashda muhim vosita hisoblanadi. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish natijasida
ishlab chiqarish jarayonlari samarali tashkil qilinib, iqtisodiy o‘sish sur'atlari jadallashadi.
Ushbu maqolada innovatsiyalardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligi, uning foydalari
va amalga oshirish mexanizmlari haqida so‘z yuritiladi.
Bozor iqtisodiyotini rivojlantirishning hozirgi bosqichida, innovatsiyalarni joriy etish,
milliy korxonalar raqobatdoshligini oshirish, ularning iqtisodiy mustaqilligini va bozordagi
mavqeini mustahkamlashning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Mamlakatimiz rivojlanishining hozirgi bosqichida innovatsion faoliyatni rivojlantirish
insoniyat taraqqiyoti va iqtisodiy o‘sishning muhim omiliga aylanmoqda. Innovatsion
faoliyatni doimiy rivojlanib borishi insoniyat va ijtimoiy hayot o‘zgarishiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda.
Innovatsiyalardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligi deganda, yangi g'oyalar,
texnologiyalar va ish usullarini joriy etish orqali erishiladigan iqtisodiy naf va natijalarning
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received:27th February 2025
Accepted:28th February 2025
Published: 15
th
March 2025
Ushbu
maqolada
innovatsiyalardan
foydalanishning iqtisodiy samaradorligi tahlil
qilinadi. Innovatsiyalar iqtisodiy o‘sishning
muhim omili bo‘lib, ular ishlab chiqarish
jarayonlarini
optimallashtirish,
xarajatlarni
kamaytirish va mahsulot sifatini oshirish orqali
korxonalar raqobatbardoshligini kuchaytiradi.
Maqolada innovatsion texnologiyalarni joriy
etishning iqtisodiy foydalari, risklari va
samaradorlik mezonlari batafsil yoritiladi.
Shuningdek, turli sohalarda innovatsiyalarning
muvaffaqiyatli qo‘llanilishi misollar orqali tahlil
qilinadi va barqaror
rivojlanish uchun
innovatsiyalarning
ahamiyati
ta’kidlanadi.
Tadqiqot
natijalari
innovatsion
yondashuvlarning
iqtisodiy
samaradorligini
oshirish bo‘yicha tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
KEYWORDS
innovatsiya, iqtisodiy samaradorlik,
texnologik rivojlanish, investitsiya,
raqobatbardoshlik, ishlab chiqarish
jarayoni, innovatsion texnologiyalar,
barqaror
rivojlanish,
xarajatlarni
optimallashtirish,
innovatsion
yondashuv.
Page 121
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
samaradorligi tushuniladi. Bu samaradorlikni baholash va o'lchash uchun turli xil usullar va
ko'rsatkichlar mavjud.
Innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligini baholash usullari:
* Xarajatlar va natijalar tahlili (Cost-Benefit Analysis): Ushbu usul innovatsiyani joriy etishga
sarflangan xarajatlar va undan kutilgan natijalarni (foyda, daromad, samaradorlik oshishi va
boshqalar) solishtirishga asoslanadi. Agar natijalar xarajatlardan yuqori bo'lsa, innovatsiya
iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi.
* Investitsiyalarning qaytarilishi (Return on Investment - ROI): Ushbu ko'rsatkich
innovatsiyaga kiritilgan investitsiyalarning qanchalik daromad keltirganligini ko'rsatadi.
Yuqori ROI innovatsiyaning samarali ekanligidan dalolat beradi.
* Ishlab chiqarish samaradorligi (Productivity): Innovatsiyalar ko'pincha ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga qaratilgan bo'ladi. Ishlab chiqarish hajmining oshishi, resurslar
sarfining kamayishi va boshqa samaradorlik ko'rsatkichlari innovatsiyaning iqtisodiy
samaradorligini baholashda muhim rol o'ynaydi.
* Bozor ulushi va raqobatbardoshlik: Yangi mahsulotlar va texnologiyalar yaratish orqali
kompaniya bozor ulushini kengaytirishi va raqobatbardoshligini oshirishi mumkin. Bu
ko'rsatkichlar innovatsiyaning iqtisodiy samaradorligini baholashda muhim ahamiyatga ega.
* Ijtimoiy-iqtisodiy ta'sir: Innovatsiyalar nafaqat iqtisodiy foyda keltirishi, balki ijtimoiy
muammolarni hal qilishga, yangi ish o'rinlari yaratishga va aholining turmush darajasini
yaxshilashga ham xizmat qilishi mumkin. Ushbu ijtimoiy-iqtisodiy ta'sirni baholash
innovatsiyalarning to'liq samaradorligini aniqlashda muhimdir.
Innovatsiyalardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligiga ta'sir etuvchi omillar:
* Innovatsiyaning turi va miqyosi: Texnologik, mahsulot, marketing va boshqa turdagi
innovatsiyalar turlicha iqtisodiy samaradorlikka ega bo'lishi mumkin. Shuningdek,
innovatsiyaning miqyosi (kichik yoki keng ko'lamli) uning samaradorligiga ta'sir qiladi.
* Innovatsion muhit: Qulay qonunchilik, moliyaviy qo'llab-quvvatlash, bilim va tajriba
almashish imkoniyatlari mavjudligi innovatsiyalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi va
iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
* Resurslar: Innovatsiyalarni amalga oshirish uchun yetarli moliyaviy, texnik va insoniy
resurslarning
mavjudligi
muhimdir.
Resurslar
yetishmasligi
innovatsiyalarning
samaradorligini pasaytirishi mumkin.
* Bozor sharoiti: Bozorning talabi, raqobat darajasi va boshqa sharoitlar innovatsiyalarning
muvaffaqiyatli bo'lishiga ta'sir qiladi.
* Boshqaruv va marketing: Innovatsiyalarni samarali boshqarish va marketing orqali bozorga
to'g'ri yetkazish ularning iqtisodiy samaradorligini oshiradi.
Innovatsion iqtisodiyotni samarali boshqarish va uni moliyalashtirish.
Innovatsion
iqtisodiyotda menejment strategiyalari. Innovatsion faoliyatning nazariy asoslari iqtisodchi
olimlar tomonidan atroflicha tadqiq etilgan. Xususan, Avstriyalik olim Y.Shumpeter
innovatsion o‘zgarishlarni besh yo‘nalishga bo‘lganbo‘lib, yangi texnika va texnologik
jarayonlar yoki ishlab chiqarishni yangi bozor asosida ta’minlash, yangi xususiyatlarga ega
bo‘lgan mahsulot turlarini yaratish, yangi xomashyolardan foydalanish, ishlab chiqarishni
tashkil etishni takomillashtirish va yangi innovatsion tovarlar bilan ta’minlash, yangi iste’mol
bozorlarini ochish. Demak, ichki investitsion faoliyat innovatsion faoliyatga nisbatan
Page 122
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
mazmunan keng tushuncha hisoblanadi. Innovatsion faoliyatga sarflangan mablag‘lar jami
kapital investitsiyaning yangi g‘oya, ishlanmalar, jarayonlar, mahsulot, xizmat turlarini
yaratish, o‘zlashtirish va joriyetishgataalluqli bo‘lganqismidir. Shunday qilib, innovatsion
faoliyat makon va zamonda yuz bergan va berayotgan, o‘zining moddiy va nomoddiy
ko‘rinishdagi hamda pulda baholanadigan mulk shaklidagi pirovard mahsuliga egabo‘lgan,
bunga erishish uchun ma’lum sarf-xarajatlarni talab qiladiganxo‘jalik faoliyatining bir turi
hisoblanadi. Aynan shu mazmunda korxonalarning innovatsion faoliyati ularda yuritilayotgan
buxgalteriya hisobi hamda o‘tkaziladigan audit predmetini tashkil qiluvchi obyektlardan biri
hisoblanadi.
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida innovatsiya va ilmiy texnika sohasidagi
siyosatning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat bo‘lib, ishlab chiqarish samaradorligi va
raqobatbardoshlikni oshirishga ta’sir etuvchi, innovatsiya va ilmiy-texnika taraqqiyotini
rag‘batlantirishning huquqiy, iqtisodiy va moliyaviy sharoitlarini yuzaga chiqarish.
Iqtisodiyotni innovatsion rivojlantirish va sanoat korxonalarini texnologik jihatdan qayta
qurollantirishning asosiy vositasi davlatning maqsadli dasturlarini ishlab chiqish
hisoblanadi.Mazkur dasturning maqsadi quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
natijalari o‘rta muddatli sharoitlarda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishga
imkon beruvchi, ilmiy va texnologik innovatsiyalarni davlat tomonidan
tashkillashtirish va moliyaviy qo‘llab-quvvatlash;
dastur doirasida ishlab chiqilgan va o‘zlashtiriladigan, progressiv,resurslarni
tejaydigan innovatsion texnologiyalar bo‘yicha investitsion loyihalarni amalga
oshirishga hamkorlik qilish;
ilmiy innovatsiya va sanoat sohalarida yangi ish o‘rinlarini yaratish.
Davlatning fan-texnika taraqqiyotini tartibga solish tizimi quyidagi elementlarni o‘z
ichiga olishi zarur:
davlat siyosatining aniq belgilangan maqsadlarini ishlab chiqish;
belgilangan maqsadlarni amalga oshiradigan boshqaruv organlari va ularning
funksiyalarini shakllantirish;
boshqaruv funksiyalarini to‘liq amalga oshirishda tartibga solish obyekti va axborot
beradigan axborot tizimini shakllantirish va shu kabilar bo’lib hisoblanadi.
Milliy iqtisodiyotda innovatsion infratuzilmasining shakllanishi va rivojlanishi. Milliy
innovatsion tizimning muhim tarkibiy qismi, ilmiy tadqiqot natijalarini tijorat nuqtayi
nazaridan jozibador mahsulotlarga aylantirishga (ITTКI natijalarini tijoratlashtirish) yordam
beradigan institut va tashqilotlardan iborat bo’lgan innovatsion infratuzilma hisoblanadi.
Bunday infratuzilmaning mavjudligi dunyoning barcha rivojlangan mamlakatlarida milliy
innovatsion tizimlarni shakllantirishning eng muhim tamoyillaridan biridir. Innovatsion
infratuzilma – turli resurslarni qo’lga kiritish imkonini beruvchi va innovatsion jarayon
ishtirokchilariga innovatsion mahsulotlarni yaratish, ularni bozorga olib chiqish bo’yicha
xizmatlar ko’rsatuvchi barcha quyi tizimlarning majmuidir. Innovatsion infratuzilmaning
alohida vazifasi kichik innovatsion korxonalarni qo’llab-quvvatlashdan iboratdir.
Innovatsiyalardan
foydalanishning
iqtisodiy
samaradorligi.Innovatsiyalar
iqtisodiy
samaradorlikni oshirishga yordam beruvchi muhim omillardan biridir. Ular ishlab chiqarish
jarayonlarini takomillashtirish, xarajatlarni kamaytirish, mahsulot va xizmatlar sifatini
oshirish orqali iqtisodiy foyda keltiradi.
Innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar:
Ishlab chiqarish samaradorligini oshirish
Page 123
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
Texnologik yangiliklar orqali ishlab chiqarish tezligi ortadi.
Mehnat unumdorligi oshadi, bu esa mahsulot tannarxini pasaytiradi.
Xarajatlarni kamaytirish:
Resurslardan samarali foydalanish imkoniyati yaratiladi.Energiya
tejamkor texnologiyalar tufayli elektr, yoqilg‘i va xomashyo sarfi kamayadi.
Mahsulot va xizmatlar sifatini oshirish:
Raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish orqali
bozor ulushini kengaytirish mumkin.Yangi mahsulot va xizmatlar mijozlarning talabiga
moslashadi.
Yangi ish o‘rinlarini yaratish:
Innovatsiyalar yangi texnologiyalar va sohalarning
rivojlanishiga turtki beradi.Ishlab chiqarish hajmi oshgani sari yangi kasb va mutaxassisliklar
paydo bo‘ladi.
Ekologik samaradorlik:
Innovatsion texnologiyalar ekologik zarar yetkazmaydigan ishlab
chiqarish tizimlarini joriy etishga yordam beradi.Qayta tiklanadigan energiya manbalaridan
foydalanish iqtisodiy jihatdan ham foydali bo‘ladi.
Innovatsiyalarning
iqtisodiy
samaradorligini
baholash:
Innovatsiyalar
iqtisodiy
samaradorligini quyidagi asosiy ko‘rsatkichlar orqali baholash mumkin:
Investitsiya rentabelligi (ROI – Return on Investment)
Xarajatlarni qisqartirish darajasi
Ishlab chiqarish hajmining o‘sishi
Bozor ulushining ortishi
Ish o‘rinlari sonining ko‘payishidir.
Rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotida innovatsion faoliyatni boshqarish tajribasi.
Bozor munosabatlariga o’tish davrida davlatning ilmiy-texnik siyosatining asosi –
respublikada tovar va xizmatlarga bo’lgan ichki iste‘molni tezroq qondirish va jahon bozorida
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish maqsadida iqtisodiyot tarmoqlarining tubdan
yangilanishiga yordam beruvchi ilmiy va texnologik ishlanmalarni yaratishga xizmat
ko’rsatishdir.
AQSHda «yangiliklarni joriy etish tushunchasi»ni «ilmiy-texnik taraqqiyot» tushunchasi
bilan almashtirishadi va bunda ilmiy-texnik sohadagi og’irlik markazi jarayondan natijaga,
ya‘ni mazkur joriy etiladigan yangiliklar ta‘siri ostida iqtisodiyot , ijtimoiy sohadagi pirovard
natijalarga o’tadi. Og’irlik markazi olimlar qiziqishini qondirishdan odamlarning ma‘lum
turdagi mahsulotga bo’lgan ehtiyojlarini qondirishga ko’chadi.
Jahon tajribasi shuni ko’rsatadiki, texnik yangiliklarning harakat-lantiruvchilari – bu o’z
faoliyatida davlat yordamiga tayanuvchi kichik ilmiy-texnik va innovatsion firmalar
hisoblanadi. Masalan, AQSHda texnologik yangiliklarni joriy etish 80-yillardan boshlab
iqtisodiy jarayonlarni davlat tomonidan boshqarishning o'ziga xos xususiyatlaridan va nufuzli
jihatlaridan biriga aylandi.
Innovatsion loyihalarning hayot sikli turli bosqichlaridagi seleksiyasi quyidagi
ko’rinishga ega: birinchi bosqich tugallangandan so’ng 35 % loyihalar davom ettirish uchun
mablag’ va vositalar bilan ta‘minlanadi; ikkinchi bosqich tugagandan so’ng 50 % loyihalar
qo’llab-quvvatlanadi. Ikkinchi bosqichda 23 % moliyalashtiriladigan loyihalar «yuqori
novatorlik loyihalari» sifatida tavsiflanadi. Bunday dasturlar amal qilmasa, kichik firmalar
tomonidan qo’llanilishi mumkin bo’lgan loyihalarning faqat 16 % igina amalga oshirilishi
mumkin ekan. Ilmiy tadqiqot va tashqiliy-konstruktorlik ishlari (ITTКI-NIOКR) ga federal
fondlarni birlamchi taqsimlash bo’g’in turi bo’yicha amalga oshiriladi. Har bir bo’g’in o’z
Page 124
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
rasmiy vazifalariga mos bo’lgan ITTКI ni bajarish bilan shug’ullanadi. Bo’g’in rahbariyati ilmiy
tadqiqot budjetlarining qanday qismini shu bo’g’in ijrochilari tomonidan sarflash, qanday
qismini tashqi bo’g’inlarga taqdim etishni o’zi belgilab oladi. Masalan, AQSH mudofaa vazirligi
o’z ITTКI budjetining 75 % ini universitet va sanoat firmalari hisoblangan tashqi ijrochilar
orqali sarflaydi.
Davlat tomonidan ilmiy siyosatning amalga oshirilishida asosiy e‘tibor Amerika fanining
moddiy-texnik bazasining sifatiga, avvalambor universitetlar faoliyati sifatiga qaratiladi.
AQSHda Mudofaa vazirligi 80-yillarda universitetlar va kollejlarning tadqiqot bazasini
rivojlantirish dasturini amalga oshirdi. Bunday dasturlarni boshqa bo’g’inlar ham amalga
oshirganlar,
jumladan,
Milliy
ilmiy fond
universitetlar tadqiqotchilari
davlat
laboratoriyalarida o'rnatilgan super kompyuterlarni ma‘lum vaqtga ijaraga olishlari uchun
mablag’lar ajratdi.
AQSH uchun davlatning innovatsion faolligiga ta‘sir etishining o’ziga xos kanaliga
tovarlar va xizmatlarni o’zlashtirish uchun mo’ljallangan shartnoma tizimi hisoblanadi. Davlat
xaridlari-yangiliklarni joriy etish «talabi»ning muhim unsuridir. Ancha katta savdo hajmiga
ega bo’lgan kafolatli bozorning mavjudligi ishlab chiqaruvchi firmalarga ishlab chiqarish
ko’lami va tajriba bo’yicha tejamkorlik asosida sarflarni keskin qisqartirishga imkon beradi.
Yangiliklarning texnik ekspluatatsion o’lchamlarini yaxshilash bilan bir qatorda xarajatlarni
qisqartirish uning bozorga chiqishi va taqsimlanishida yetarli darajadagi samaradorligini
baholash imkonini yaratadi.
Singapurda davlat venchur investitsiyalar tavakkalini texnologik investitsiyalarni
qo’llab-quvvatlash Dasturi orqali qisman moliyalashtiradi. Bu dastur endi ish boshlagan
kompaniyalarga investitsiyalardan kutiladigan zararlarni sug’urtalash imkoniyatini beradi.
Statusga ega kompaniya o’z investorlari uchun 3 mln. Singapur dollaridan oshuvchi
qiymatdagi investitsiya uchun Sertifikat chiqarish huquqiga ega. Bunday sertifikatlarga ega
bo’lgan investorlar qimmat baho qog’ozlar ishlatilishi mumkin bo’lgan muddat ichida
investitsiyalardan keladigan har qanday yo’qotishlarni soliqqa tortiladigan o’z daromadlari
hisobidan ajratishlari mumkin.
Кoreya Respublikasida kichik biznesni moliyalashtirish tizimida Кafolatli kredit Fondi
muhim o’rin tutadi. U hukumat va ixtisoslashtirilgan moliya idoralari mablag’lari hisobidan
tashqil etiladi. Fond kreditli kafolatlarni qarz evaziga hatto iqtisodiyotning yetakchi
tarmoqlarida faoliyat yurituvchi kichik va o’rta korxonalar uchun beradi. Agar qarz bank
tashqiloti tomonidan kichik va o’rta korxonalarning asosiy fondlarini investitsiyalash uchun
taqdim etilsa, bunda 150 mln. von.gacha bo’lgan qiymatdagi qarz avtomatik tarzda 70 %
sug’urtalanadi. Кomission to’lov hajmi yillik 1 % (yirik korxonalar uchun-1,5 %)ni tashqil
etadi.
Shunday qilib, rivojlangan iqtisodiyotga ega mamlakatlarda davlatning innovatsion faollikka
ta‘siri quyidagi yo’nalishlarda o’z aksini topadi:
birinchidan, davlat ilmiy-texnik g’oyalar taklifini va ishlanmalarni amalga oshirish
uchun zarur infratuzilmasini shakllantirishning omili sifatida;
ikkinchidan, davlat innovatsion korxonalar o’z faoliyatini amalga oshiradigan iqtisodiy
muhitni shakllantirishning;
uchinchidan, davlat mahkamalari xaridlari keyinchalik xo’jalik amaliyotida keng
tarqaladigan va qo’llaniladigan ko’pgina yangiliklarni joriy etish borasida boshlang’ich
talabni shakllantiruvchi omil sifatida chiqadi.
Davlatning innovatsion siyosati korxonalar raqobatbardoshligini oshrishishning
muhim omili sifatida.
O’zbekistonda iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish sharoitida ilmiy-
texnologik taraqqiyot sohasida innovatsion va investitsion faoliyat uchun zarur iqtisodiy
imkoniyatlar yaratish o’z tarkibiga soliq, moliyaviy, amortizatsion, kredit va bojxona siyosati
Page 125
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
kabilarni kamrab oluvchi bilvosita tartibga solishni amalga oshirish davlatning asosiy
vazifalaridan hisoblanadi.
Davlat tomonidan ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini rag’batlantirish zarurati
fan va innovatsion jarayonlarning iqtisodiy o’sish va milliy sanoat korxonalarining
raqobatbardoshligini oshirishning asosiy omili ekanligi hamda yangi ishchi o’rinlari yaratish
manbai ekanligi bilan izohlanadi.Davlat innovatsion faoliyatning tashqiliy, iqtisodiy, moliyaviy,
me‘yoriy-huquqiy kabi barcha tartibga solish usullaridan foydalanishni nazarda tutadi. Davlat
tomonidan innovatsion faoliyatni tartibga solishning tashqiliy omillari quyidagilardan iborat:
Respublika miqyosidagi va hududiy innovatsion dasturlarga kiritilgan innovatsion
loyihalarni davlat tomonidan qo’llab-quvvatlash;
innovatsion infratuzilma taraqqiyotiga ko’maklashish;
innovatsion faoliyatda kadrlar masalasini qo’llab-quvvatlash;
innovatsion faoliyatni amalga oshiruvchi kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va
malakasini oshirish;
innovatsion faoliyatni informatsion qo’llab-quvvatlash, jumladan, innovatsion sohada
davlat siyosatining jihatlari to’g’risidagi axborotlar, tugallangan ilmiy-texnik tadqiqot
to’g’risidagi ma‘lumotlarni, bajariladigan va tugallangan innovatsion loyihalar va
dasturlar to’g’risidagi ma‘lumotlar olish borasida erkinlikni ta‘minlash.
Innovatsion faoliyatni davlat tomonidan tartibga solishning moliyaviy omillariga
quyidagilar kiradi:
innovatsion faoliyatni moliyalashtirishni ta‘minlovchi budjet siyosatini yuritish;
davlat mablag’larini innovatsion sohaga yo’naltirish va ulardan foydalanish
samaradorligini oshirish;
ijtimoiy taraqqiyot uchun muhim, ammo xususiy investorlar uchun manfaatli
bo’lmagan innovatsion dasturlar va loyihalarni amalga oshirish uchun davlat
to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarini ajratish;
innovatsion sohada ijobiy investitsion muhitni shakllantirish;
innovatsion faoliyatda qatnashuvchi milliy va xorijiy investorlarga dotatsiyalar,
imtiyozli kredit va kafolatlar berish.
Innovatsion faoliyatni davlat tomonidan tartibga solishning me‘yoriy-huquqiy omillari
quyidagilardan iboratdir:
innovatsion faoliyat subyektlarining o’zaro aloqalari huquqiy asoslarini yaratish;
innovatsion faoliyat subyektlarining manfaatlari va huquqlari himoyasini kafolatlash,
jumladan, innovatsion faoliyat taraqqiyoti uchun juda zarur hisoblanuvchi intellektual
mulk himoyasini ta‘minlash.
Shunday qilib, innovatsion faoliyat taraqqiyoti nafaqat alohida korxona darajasida,
shuningdek, integratsiyalashgan tashqilotlar va hatto mamlakat miqyosida samarali
moliyalashtirish tizimini talab qiladi. Faqatgina shundagina mablag'larni jamg’arish va ularni
sarflash uchun zarur sharoitlar yaratilishi va ularni aniq yo’nalishlarga qaratish imkoniyati
tug’ilishi mumkin.
Umumiylashtirib aytganda innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi zamonaviy
jamiyat va iqtisodiyotning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Bugungi tezkor texnologik
rivojlanish davrida innovatsiyalarga asoslangan yangiliklar korxonalar va iqtisodiy
tizimlarning raqobatbardoshligini oshirishda, mamlakatlar iqtisodiy barqarorligini
ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda. Innovatsion faoliyat nafaqat ishlab
chiqarish samaradorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilash, balki yangi ish o‘rinlarini
Page 126
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
yaratish, resurslardan samarali foydalanish va ekologik muammolarni bartaraf etish uchun
ham keng imkoniyatlar taqdim etadi.
Innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligini ta’minlash uchun bir qator muhim omillar
mavjud. Ulardan eng asosiysi — texnologik modernizatsiya, ya'ni ishlab chiqarish
jarayonlarini zamonaviy texnologiyalar asosida takomillashtirishdir. Avtomatlashtirilgan
tizimlar, robototexnika va sun’iy intellekt kabi innovatsiyalar korxonalarning ishlab chiqarish
hajmini oshirish bilan birga, xarajatlarni kamaytirish va sifatni yaxshilash imkonini beradi.
Masalan, Germaniyaning yirik avtomobil kompaniyalari ishlab chiqarishda robototexnika va
aqlli dasturlarni joriy etib, mahsulot ishlab chiqarish hajmini 30 foizga oshirishga
erishdi.Shuningdek, innovatsiyalar korxonalarga bozordagi talab va ehtiyojlarga mos
mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini yaratadi. Apple, Samsung va Tesla kabi yirik
kompaniyalar doimiy ravishda yangi texnologiyalarni joriy qilib, mijozlar ishonchini
qozonmoqda. Bu esa korxonalar daromadlarini oshirish bilan birga, iqtisodiy samaradorlikka
bevosita ta'sir ko‘rsatmoqda.
Innovatsiyalarning yana bir muhim jihati — ularning ijtimoiy ahamiyatidadir. Yangi
texnologiyalar mehnat bozorida yangi kasblar va mutaxassisliklar paydo bo‘lishiga olib keladi.
Masalan, IT sohasi, kiberxavfsizlik, sun'iy intellekt muhandisligi kabi yangi sohalar aynan
innovatsiyalar natijasida yuzaga kelgan. Bu esa yoshlarning bandligi va kasbiy o‘sishi uchun
keng imkoniyatlar yaratadi.
Innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligini baholashda moliyaviy ko‘rsatkichlar
muhim mezon hisoblanadi. Korxonalar uchun foyda, daromad va xarajatlarning muvozanatini
ta’minlash asosiy maqsad hisoblanadi. Shuningdek, innovatsiyalarning ijtimoiy ta’siri, ya’ni
yangi ish o‘rinlari yaratish va aholining farovonligini oshirish masalasi ham diqqat markazida
bo‘lishi lozim. Atrof-muhitga ta'sir ko‘rsatishi jihatidan esa ekologik innovatsiyalar, ya'ni
tabiatga zarar yetkazmaydigan texnologiyalarning rivoji dolzarb ahamiyat kasb etadi.Misol
tariqasida Janubiy Koreya innovatsiyalar orqali iqtisodiy o‘sishni sezilarli darajada oshirdi. Bu
mamlakat raqamli texnologiyalar, robototexnika va aqlli ishlab chiqarish tizimlarini joriy etish
orqali so‘nggi o‘n yilda iqtisodiy ko‘rsatkichlarini 35 foizga oshirishga erishdi.
Shu bilan birga innovatsion faoliyatni rivojlantirish va samarali qo’llanish borasida ham
farmonlar ham mavjud:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 6-iyuldagi PF-165-sonli "2022–2026-
yillarda O‘zbekiston Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini amalga oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi Farmoni mamlakatimizning innovatsion salohiyatini oshirish va
iqtisodiyotni modernizatsiya qilishga qaratilgan muhim hujjat hisoblanadi.
Farmonning asosiy mazmuni quyidagilardan iborat:
1. Strategiyaning tasdiqlanishi: 2022–2026-yillarda O‘zbekiston Respublikasining
innovatsion rivojlanish strategiyasi tasdiqlandi.
2. Strategiyaning asosiy yo‘nalishlari: Strategiyada quyidagi asosiy yo‘nalishlar
belgilangan:
Innovatsion infratuzilmani rivojlantirish;
Kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish;
Innovatsion faoliyatni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish;
Innovatsion faoliyatni tartibga soluvchi huquqiy bazani mustahkamlash.
Page 127
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 3, March 2025
www.in-academy.uz
Ushbu Farmon O‘zbekiston Respublikasida innovatsion rivojlanishni ta'minlash,
iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni qo‘llab-
quvvatlashga qaratilgan.
Xulosa qilib aytganda, innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi bugungi global
iqtisodiyotda muvaffaqiyat va barqaror rivojlanishning kaliti hisoblanadi. Korxonalarning
innovatsiyalarga e’tibor qaratishi nafaqat ularning moliyaviy muvaffaqiyatini ta’minlaydi,
balki mamlakat iqtisodiyoti barqaror rivojlanishi uchun mustahkam poydevor yaratadi. Shu
sababli, har bir korxona va tadbirkor innovatsiyalarga sarmoya kiritish, zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish va raqobatbardosh bozor talablari bilan hamnafas bo‘lishga
intilishi lozim.
Innovatsiyalar orqali yaratilgan iqtisodiy samaradorlik nafaqat bugungi kun uchun, balki
kelajak avlodlar uchun ham barqaror rivojlanish va farovon jamiyatni ta’minlashning eng
muhim omillaridan biridir.
ASOSIY ADABIYOTLAR:
1. A.A. Mamatov, T.T. Jo'rayev, A.N. Erkayev. "Innovatsion iqtisodiyot". — Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti, 2023.
2. Aliev U.A. "Innovatsion iqtisodiyot". — Toshkent: Iqtisod-Moliya nashriyoti, 2019.
3. Bogatova E.V. «Innovatsionnaya ekonomika»: uchebniki, obuchenie. Moskva –2014.
4. A.A. Jo‘rayev. "Iqtisodiyotda innovatsion yondashuvlar". — Toshkent: Fan va
texnologiya, 2022.
5. X.X. Toshpulatov. "Raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishda innovatsiyalarning
o‘rni". — Samarqand: Zarafshon nashriyoti, 2021.
6. 2022-yil 6-iyulda qabul qilingan PF-165-sonli "2022–2026-yillarda O‘zbekiston
Respublikasining innovatsion rivojlanish strategiyasini amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida"gi Farmoni.
7. Bektemirov A.B., Ruzibayeva N.X., Azimova R.I. "Investitsiya va innovatsiyalar". —
Toshkent: 2020.
8. Saidov B. "Innovatsiyalarning iqtisodiy samaradorligi". — Iqtisodiyot va innovatsiyalar
jurnali, 2021-yil.
9. Sun’iy intellekt yordamida olingan ma'lumotlar. — ChatGPT (OpenAI), 2025-yil.
