80
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
TA'MINOT ZANJIRIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI
QO’LLASHNI AFZALLIKLARI
Choriyev Samandar Mardanaqulovich
.
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti ning 3-kurs talabasi
“Menejment” fakulteti , “Logistika” yo’nalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037723
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 17-mart 2025 yil
Industry 4.0 (to’rtinchi sanoat inqilobi) ning
rivojlanishi bilan yangi texnologiyalar biznesni
transformatsiya qilish uchun yangi imkoniyatlarni
ochmoqda. Ushbu texnologiyalar ta'minot zanjirlarini
o'zgartiradi va qiymat yaratishning yangi usullarini
shakllantiradi. Biroq, barcha kompaniyalar ham
raqamlashtirish yo‘lini tanlamaydi, chunki bu katta
investitsiyalarni talab qiladi va natijada ular ortda
qolish xavfiga duch keladi. Ushbu maqolada raqamli
texnologiyalar rivojlanishining uchta asosiy yo‘nalishi
va ularning ta’minot zanjirlarini o‘zgartirishdagi
ta’siri, jumladan, aylanma iqtisodiyot uchun asos
bo‘lgan yopiq aylanishli zanjirlarning paydo bo‘lishi
tahlil qilinadi. Ushbu maqolada ta'minot zanjirlarini
raqamlashtirishning amaliy misollari hamda uning
ijtimoiy-iqtisodiy va ekologik ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotda ko‘rsatilishicha, barcha ishtirokchilar
uchun yagona axborot makonining shakllanishi va
ta’minot zanjirining ekotizimga aylanishi ta'minot
zanjirlariga eng katta ta’sir ko‘rsatadi
KEY WORDS
Raqamli texnologiyalar; Raqamli
transformatsiya;
Raqamli
iqtisodiyot; Rraqamli ta'minot
zanjiri;
Aylanma
iqtisodiyot;
Yopiq aylanishli ta'minot zanjiri;
Raqamli ekotizim.
KIRISH:
Raqamli texnologiyalar iste'molchilarning xatti-harakatlari, kompaniyalar faoliyati va
iqtisodiyotning barcha elementlari o'rtasidagi munosabatlarni tubdan o'zgartirganini inkor
etib bo'lmaydi. Masalan, mobil internet "doimo onlayn" mentaliteti va raqamli iqtisodiyotda
odamlar, kompaniyalar va mashinalarning yuqori darajada o‘zaro bog‘lanishiga olib keldi.
Ijtimoiy tarmoqlar o‘z foydalanuvchilari haqida ulkan hajmdagi ma'lumotlarni to‘playdi.
Sun'iy intellekt algoritmik qarorlar qabul qilish va avtomatlashtirilgan jarayonlarni
boshqarishni ta'minlaydi. Big Data texnologiyasi katta hajmdagi tuzilgan va tuzilmagan
ma'lumotlar hamda bashoratli tahlillarni qayta ishlash imkonini beradi. Bulutli texnologiyalar
murakkab ma'lumotlar va bilimlarni ekotizimning barcha ishtirokchilariga yetkazadi. Ko‘plab
jarayonlarda aqlli robotlar inson ishtirokini deyarli keraksiz qiladi. Kengaytirilgan
(augmented) reallik biznes jarayonlarini kompleks va batafsil ko‘rishga imkon yaratadi.
Narsalar interneti (IoT) jarayonlar va tizimlarni masofadan boshqarishni ta'minlaydi,
blokcheyn esa ishtirokchilar va tranzaksiyalarning ishonchliligini tasdiqlaydi.
Qiziq tomoni shundaki, raqamli texnologiyalar nafaqat operatsion jarayonlarga ta'sir ko'rsatdi,
balki raqamli bo'lmagan innovatsiyalar, masalan, nanoteknologiyalar, kognitiv texnologiyalar,
avtonom avtomobillar, gen injiniringi, energiyani saqlash, 3D-printerlar, yangi ishlab
81
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
chiqarish materiallari, neft va gazni izlash va qazib olishning yangi usullari hamda qayta
tiklanuvchi energiya manbalarining rivojlanishi va joriy etilishini ham tezlashtirdi.
Masalan, quyosh va shamol manbalaridan olinadigan energiya miqdori ob-havo sharoitlariga
bog‘liq bo‘lib, ba'zida ortiqcha yoki yetishmovchilikka olib kelishi mumkin. Aqlli tarmoqlar
(smart grids) esa ishlab chiqaruvchilar, elektr energiyasi iste'molchilari va tarmoqni tartibga
soluvchi tizimlar o‘rtasida o‘zaro aloqani ta’minlaydi. Internet singari, aqlli tarmoq ham
nazoratchilar, kompyuterlar, avtomatlashtirilgan jarayonlar va ishlab chiqarish uskunalari
bilan birga ishlaydigan raqamli texnologiyalarni o‘z ichiga oladi. Aqlli tarmoqning asosiy
vazifasi elektr energiyasiga bo‘lgan tez o‘zgaruvchan talabga raqamli javob qaytarish va uni
taklif (ta'minot) bilan muvofiqlashtirishdan iborat.
Katta salohiyatga ega bo‘lishiga qaramay, raqamli texnologiyalar barcha kompaniyalarda bir
xil darajada qo‘llanilmaydi va turli darajadagi rivojlanish va moslashuvchanlik sababli
ularning samaradorligi ham har xil bo‘ladi. Bu holat har yili Gartner tomonidan ishlab
chiqiladigan "hype cycle" (innovatsion texnologiyalar rivojlanish bosqichlari) orqali
ko‘rsatiladi. Masalan, 2019-yilda operatsion jarayonlar va biznes modellardagi
o‘zgarishlarning asosiy trendlari va harakatlantiruvchi kuchlari blokcheyn, kvant hisoblash,
kengaytirilgan tahlil (augmented analytics) va sun'iy intellekt sifatida taqdim etilgan.
Shu bilan birga, kompaniya darajasida quyidagi tendensiyalar kuzatiladi. Dell kompaniyasi
tomonidan 42 mamlakatdan 4,600 nafar biznes yetakchilari o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rov
natijalariga ko‘ra, kompaniyalar raqamli transformatsiyaga quyidagi besh asosiy yo‘nalishda
investitsiya kiritmoqda: kiberxavfsizlik, narsalar interneti (IoT), ko‘p bulutli muhit (multi-
cloud), sun'iy intellekt va hisoblash markazlashgan (compute-centric) yondashuv.
Bizning tadqiqotimiz quyidagi uch yo‘nalishga qaratilgan: birinchidan, ta'minot zanjirlarini
o‘zgartirishga ta’siri nuqtayi nazaridan raqamli texnologiyalarni qo‘llashni tahlil qilish va
tasniflash; ikkinchidan, yopiq aylanishli ta'minot zanjirlari misolida ta'minot zanjirlarini
raqamlashtirishning asosiy omillarini aniqlash; uchinchidan, ta'minot zanjirlarini
ekotizimlarga aylantirish va ularning barcha ishtirokchilari hamda elementlari harakatlarini
muvofiqlashtirish yo‘nalishidagi rivojlanishdagi asosiy trendlarni aniqlash.
Ba'zi kompaniyalar (masalan, Google, Amazon, Alibaba, Airbnb, Uber) biznes modellari
butunlay raqamli texnologiyalar asosida qurilgan. Boshqa kompaniyalar esa, ular besh, o‘n,
yigirma yoki hatto yuz yildan beri mavjud bo‘lishidan qat’i nazar, raqobatbardosh bo‘lish
uchun o‘z faoliyatini o‘zgartirishga va raqamli texnologiyalarni qabul qilishga majbur. Ushbu
jarayon turli nomlar bilan ataladi: raqamlashtirish, raqamli transformatsiya yoki raqamli
o‘zgarish . Endi biz ushbu atamalarga batafsil ta’rif beramiz:
Raqamlashtirish – bu analig fizik shakldagi obyektlar, masalan, qog‘oz hujjatlar, mikrofilmlar
va boshqalar, raqamli ko‘rinishga o‘tkazish jarayonidir.
Shunday qilib, raqamlashtirish bu oddiygina raqamli bo‘lmagan narsalarni (boshqa misollar:
signallar, tibbiy yozuvlar, geolokatsiya ma’lumotlari, shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar va
boshqalar) raqamli shaklga o‘tkazish jarayonidir. Natijada, bu ma'lumotlarni kompyuter
tizimlari turli maqsadlarda ishlatishi mumkin bo‘ladi.
Natijada, biz uzluksiz ravishda raqamli shakldagi axborot oqimlarini olamiz, bu esa
operatsiyalar tezligi va aniqligini oshiradi hamda ishchi kuchi ehtiyojini kamaytiradi.
Raqamlashtirish avtomatlashtirish va raqamli transformatsiya uchun zamin yaratadi.
Digitalization (raqamli transformatsiya) esa o‘zaro aloqalar, muloqotlar, biznes funksiyalari
va biznes modellarga raqamli yechimlarni qo‘shishni anglatadi, bu ko‘pincha raqamli va
jismoniy dunyoning aralashuvi orqali amalga oshadi. Masalan: omni-kanalli mijozlarga xizmat
82
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
ko‘rsatish, integratsiyalashgan marketing yoki aqlli ishlab chiqarish, bu yerda avtonom,
yarim-avtonom va qo‘lda bajariladigan operatsiyalar uyg‘unlashadi.
Demak, raqamli transformatsiya — bu biznes funksiyalari va jarayonlarini raqamli
texnologiyalar va raqamli ma'lumotlar yordamida takomillashtirishdir. Raqamli
jarayonlarning asosi kompaniya faoliyatini boshqarish uchun batafsil tahlillardan
foydalanishdir. Masalan, biz ishlab chiqarishni raqamlashtirish yoki marketingni
raqamlashtirish haqida gapirishimiz mumkin, ya’ni ko‘plab funksiyalar va operatsiyalar
avtomatik tarzda, inson ishtirokisiz amalga oshiriladi. Digitalization kelajakda to‘liq raqamli
biznesga o‘tish uchun poydevor yaratadi.
Digital transformation (raqamli o‘zgarish) esa raqamli biznesga o‘tish jarayoni bo‘lib, bu
biznes faoliyati, jarayonlar, modellar va xodimlar kompetensiyalarining murakkab
transformatsiyasini anglatadi. Bu jarayon raqamli imkoniyatlardan to‘liq foydalanishni
ta’minlashga xizmat qiladi. Ko‘pincha, raqamli o‘zgarish (digital transformation) yangi
bozorlar, yangi iste’molchilar va umuman yangi biznes ko‘rinishini vujudga keltiradi.
Umuman olganda, raqamli transformatsiya (digitalization) va raqamli o‘zgarish (digital
transformation) quyidagi maqsadlarga erishishga qaratilgan:
Ma'lumotlardan raqamli shaklda foydalanish.
Qurilmalar bilan sensorli (bevosita) o‘zaro aloqa.
Mijozlar tajribasini boshqarish.
Kiberxavfsizlikni ta’minlash.
Operatsiyalar va qaror qabul qilish jarayonlarini avtomatlashtirish.
Ichki va tashqi ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish.
Raqamli ta’minot zanjiri (Digital Supply Chain, DSC) — bu tashkilotlar uchun yangi daromad
va biznes qiymatini yaratishga qaratilgan aqlli, qiymatga asoslangan va samarali jarayon
bo‘lib, u ilg‘or texnologik va analitik uslublar yordamida yangi yondashuvlarni amalga
oshiradi. DSC mahsulot va xizmatlarning raqamli yoki jismoniy ekanligiga bog‘liq emas; bu,
avvalo, ta’minot zanjiri jarayonlarini qanday boshqarish haqida. Bunda turli innovatsion
texnologiyalar, masalan, uchuvchisiz uchish apparatlari (dronlar), bulutli hisoblash (cloud
computing), narsalar interneti (IoT) va boshqalar qo‘llaniladi.
Supply Chain 4.0 atamasi, shuningdek, quyidagicha ta'riflanadi: narsalar interneti (Internet of
Things), ilg‘or robototexnika, va katta ma'lumotlar (Big Data) ning chuqur tahlili (advanced
analytics) asosida ta'minot zanjirini boshqarish: har bir narsaga sensor o‘rnatish, hamma
joyda tarmoqlar yaratish, har qanday jarayonni avtomatlashtirish va barcha ma'lumotlarni
tahlil qilish, bu esa ta'minot zanjiri samaradorligini va mijozlar qoniqishini sezilarli darajada
oshiradi.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash ijobiy iqtisodiy natijalarga olib keladi, masalan, ishlab
chiqarish va iste’molni oqilona tashkil etish orqali xomashyo va energiya resurslari tejash
imkonini beradi, shuningdek, ekologik muhitni tiklash va yaxshilash istiqbollarini ochadi.
Bularning barchasi yangi iqtisodiy model — aylanma iqtisodiyot shakllanishiga xizmat qiladi.
Aylanma iqtisodiyot bu — qayta tiklash, optimallashtirish va resurslarni tejash jarayonlariga
asoslangan iqtisodiyot bo‘lib, raqamli texnologiyalar yordamida chiqindisiz ishlab chiqarish
va iste’mol, barqaror iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy-iqtisodiy hamda ekologik samaradorlikka
erishadi. Aylanma iqtisodiyot g‘oyasining markazida yopiq aylanishli va barqaror ta'minot
zanjirlari rivoji turadi.
83
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Barqaror yoki "yashil" ta'minot zanjirlari — bu an'anaviy ta'minot zanjiriga barqaror ekologik
va iqtisodiy o‘sish tamoyillarini joriy etishni anglatadi. Yetkazib beruvchilarni tanlash,
mahsulot dizayni, ishlab chiqarish, yig‘ish, taqsimlash, barqaror foydalanish, iste’mol va
utilizatsiya qilish kabi barcha bosqichlar ana shu talablar asosida amalga oshiriladi.
Demak, aylanma iqtisodiyot va yopiq aylanishli ta'minot zanjirlari kompaniyalarni
innovatsiya va raqobatbardoshlikning yangi bosqichiga olib chiqadi, yangi daromad
manbalarini yaratadi va butun ta'minot zanjiri bo‘ylab qiymat shakllanishiga imkon beradi.
Aylanma iqtisodiyot sharoitida ta'minot zanjirlarini raqamlashtirish quyidagilarga qaratilgan:
Muhim elementlar va biznes jarayonlari haqida zarur axborotni taqdim etish. Zaif joylar va
uzilishlar haqida ma’lumot berish . Asosiy ko‘rsatkichlarni optimallashtirish imkoniyatlarini
aniqlash.
Bularning barchasi resurslardan samarali foydalanish va xarajatlarni kamaytirish orqali
ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik maqsadlarga erishishga xizmat qiladi. Raqamli texnologiyalar
mahsulot hayot aylanishi va atrof-muhitga ta'sirini hisobga olgan holda, faqat ishlab
chiqarishda emas, balki undan foydalanish bosqichida ham, innovatsion ta'minot zanjirlarini
yaratishga yordam beradi, xarajatlarni optimallashtiradi va ishlab chiqarish va iste’molning
salbiy ta’sirlarini kamaytiradi.
Xulosa va Takliflar:
Raqamli texnologiyalar ta’minot zanjirida tezkorlik va samaradorlikni oshirib, jarayonlarni
avtomatlashtiradi. Ma’lumotlarning real vaqt rejimida qayd etilishi aniqlik va shaffoflikni
ta’minlab, xatoliklarni kamaytiradi. Avtomatlashtirish va raqamli tahlil orqali xarajatlar
minimallashtiriladi. Sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili yordamida talab va taklifni aniq
prognoz qilish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, o‘zgaruvchan sharoitlarga tez moslashish va
zanjir uzilishlarining oldini olish imkoniyati oshadi. Ta’minot zanjiri ishtirokchilari o‘rtasida
real vaqt rejimida ma’lumot almashinuvi hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Natijada mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati oshib, buyurtmalarni aniq kuzatish va yetkazib
berish jarayoni optimallashtiriladi.
Afzalliklar
Tavsif
Tezkorlik va samaradorlik
Jarayonlarni avtomatlashtirish uchun sun'iy intellekt va
mashinaviy o'rganish texnologiyalarini joriy etish tavsiya
etiladi. Bu usul operatsiyalarni tezlashtirib, inson omilidan
kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytiradi.
Aniqlik va shaffoflik
Blokcheyn texnologiyasini qo'llash orqali ma'lumotlar
xavfsizligini ta'minlash va ta'minot zanjiridagi har bir
bosqichni kuzatish imkonini yaratish mumkin. Bu yondashuv
mahsulotlarning kelib chiqishini aniq kuzatishga yordam
beradi.
Xarajatlarni kamaytirish
Ma'lumotlar tahlili va sun'iy intellekt yordamida bozor
talablarini oldindan prognoz qilish tizimlarini joriy etish orqali
mahsulotlar ishlab chiqarish va yetkazib berishni
moslashtirish mumkin.
Moslashuvchanlik
Bulutli texnologiyalar va IoT (Internet of Things) qurilmalarini
qo'llash orqali ta'minot zanjirining turli bosqichlari o'rtasida
real vaqt rejimida ma'lumot almashinuvi va tezkor qaror qabul
84
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Afzalliklar
Tavsif
qilish imkoniyatini yaratish tavsiya etiladi.
Hamkorlikni
mustahkamlash
Raqamli platformalar va tizimlarni integratsiya qilish orqali
ta'minot zanjiridagi barcha ishtirokchilar o'rtasida samarali
hamkorlikni ta'minlash mumkin. Bu yondashuv
ma'lumotlarning o'z vaqtida yetkazilishini va qaror qabul qilish
jarayonini tezlashtiradi.
Mijozlarga xizmatni
yaxshilash
Siz tezkor, sezgir va aniq muloqot qiladigan sotuvchilar bilan
ishlaysiz. Inventarizatsiya o'rniga siz imkoniyatlarni oshirasiz.
Ushbu yondashuv muayyan mijozlar uchun maksimal qiymatni
oshiradi.
1. Xarajatlarni kamaytirish:
Raqamli tahlil va prognozlash vositalarini qo'llash orqali
resurslarni optimal taqsimlash va ortiqcha xarajatlarni kamaytirish mumkin. Masalan, talabni
oldindan prognoz qilish orqali ortiqcha mahsulot ishlab chiqarishning oldini olish mumkin.
2. Talab va taklifni muvozanatlash:
Ma'lumotlar tahlili va sun'iy intellekt yordamida bozor
talablarini oldindan prognoz qilish tizimlarini joriy etish orqali mahsulotlar ishlab chiqarish
va yetkazib berishni moslashtirish mumkin.
3. Moslashuvchanlik:
Bulutli texnologiyalar va IoT qurilmalarini qo'llash orqali ta'minot
zanjirining turli bosqichlari o'rtasida real vaqt rejimida ma'lumot almashinuvi va tezkor qaror
qabul qilish imkoniyatini yaratish tavsiya etiladi.
4. Hamkorlikni mustahkamlash:
Raqamli platformalar va tizimlarni integratsiya qilish
orqali ta'minot zanjiridagi barcha ishtirokchilar o'rtasida samarali hamkorlikni ta'minlash
mumkin. Bu yondashuv ma'lumotlarning o'z vaqtida yetkazilishini va qaror qabul qilish
jarayonini tezlashtiradi.
5. Mijozlarga xizmatni yaxshilash:
Raqamli kuzatuv tizimlari va mijozlarga mo'ljallangan
ilovalarni joriy etish orqali buyurtmalarni real vaqt rejimida kuzatish va mijozlarga aniq
ma'lumotlar taqdim etish mumkin. Bu mijozlarning qoniqishini oshiradi va ishonchni
mustahkamlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. "Ta'minot zanjirini boshqarishda 'Supply Chain Control Tower' konsepsiyasining
afzalliklari" Nabiyev Muhammadqodir Qobuljon o‘g‘li, Ismailov Pirmukhammad Ollayor o‘g‘li.
2024
2. "Savdo korxonalarida ta'minot zanjirini SCOR modelini qo'llash imkoniyatlari".
https://cyberleninka.ru/article/n/savdo-korxonalarida-ta-minot-zanjirini-scor-modelini-qo-
llash-imkoniyatlari
3. "Ta'minot zanjirida boshqaruvni tashkil etish" Ishmanova Dinara Nurmamad qizi, Zoirov
Alimardon Bekmurod o‘g‘li. 2024
https://dgeconomy.tsue.uz/index.php/dgeco/article/download/282/250/442
4. "Ta'minot zanjiri samaradorligini qanday yaxshilash mumkin" Maqola
Manba:https://www.simpleglobal.com/uz/how-to-improve-supply-chain-performance/
85
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
5. "Ta'minot zanjirini boshqarishda ERP tizimidan foydalanishning afzalliklari" Uroqtoshev
Nurbek Nomoz o’g‘li. 2024
6. "Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish".
Manba:https://staff.tiiame.uz/storage/users/348/books/4mGxPdsr4ORQDcwLvFAxBQ28r1
HAPaHj1bsBRt4Z.pdf
7. "Strategik marketing" maqola .
Manba:https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/07/30/NamDU-ARM-12281-
Strategik_marketing.pdf
8. "Sanoat 4.0 sifatida aqlli ishlab chiqarishning kelajagi"
Manba: https://univdatos.com/uz/aqlli-ishlab-chiqarish/
