69
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
TA'MINOT ZANJIRI STRATEGIYALARINING TURLARI.
Davronov Abdulaziz Tohirjon oʻgʻli
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti ning 3-kurs talabasi
“Menejment” fakulteti , “Logistika” yo’nalishi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037585
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 17-mart 2025 yil
Ta'minot zanjiri strategiyasi kompaniyaning
tovarlar, ma'lumotlar va moliya oqimini xom ashyoni
xarid qilishdan to iste'molchilarga etkazib berishgacha
bo'lgan boshqarishga bo'lgan yondashuvini belgilaydi.
U mijozlar talablarini qondirishda samaradorlik va
samaradorlikni ta'minlashga qaratilgan ta'minot
zanjirining turli jihatlarini, jumladan manbalar, ishlab
chiqarish,
saqlash
va
tashishni
o'z
ichiga
oladi.Ta'minot zanjiri strategiyalari (yoki SCM
strategiyalari) - bu tashkilotlar mahsulot va xizmatlar
harakatini dastlabki materiallarni yig'ishdan to
yakuniy yetkazib berishgacha nazorat qilish uchun
foydalanadigan usullardir.
KEY WORDS
Ta’minot
zanjiri,
Operatsiyalar,
Agile
ta’minot
zanjiri,
Samarali
xarajat,
Texnalogiya,
Samarali
tezlik,
Moslashtirishga javob beruvchi,
Talabning
o'zgarishiga
javob
beruvchi,
Mijozlarning
muammolariga javob beruvchi.
KIRISH:
Har xil turdagi ta'minot zanjiri strategiyalari ta'minot zanjiri operat-siyalarining
samaradorligi va samaradorligini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Odatda, biz
strategiyalarning beshta asosiy turi haqida gapiramiz:
Samarali oqim: Barqaror va bashorat qilinadigan talabga ega bo'lgan mahsulotlar uchun siz
mahsulotni kerakli vaqtda kerakli joyga etkazish uchun hamma narsa birgalikda ishlaydigan
va ta'minot zanjirining barcha qismlari bir xil tezlikda ishlaydigan strategiyadan
foydalanmoqchisiz.
Inventarizatsiyani boshqarish va talabni bashorat qilish juda muhim va agar to'g'ri bajarilgan
bo'lsa, inventarizatsiya darajalaringiz doimo to'g'ri darajada bo'ladi. Siz doimiy ravishda
tarmoq bo'ylab yuqoriga va pastga muloqot qilasiz. Sotuvchilar tanlanadi, chunki ular
tarmoqdagi hamma bilan yaxshi hamkorlik qiladilar, zanjir bo'ylab hamkorlik qiladilar.
Mijozlarni xohlagan narsani zaxiralash uchun yetarli pul topasiz. Uning asosiy maqsadi —
mahsulotlarni kerakli vaqtda, kerakli joyga etkazib berishdir. Buning uchun ta'minot
zanjirining barcha qismlari bir xil tezlikda va hamkorlikda ishlashi talab etiladi.
Inventarizatsiyani boshqarish va talabni aniq prognoz qilish muhim ahamiyatga ega.
70
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Sotuvchilar tarmoqdagi barcha ishtirokchilar bilan samarali hamkorlik qilishlari lozim. Ushbu
yondashuv mijozning qiymatini, ayniqsa mavjudligini birinchi o'ringa qo'yadi.
Samarali xarajat: Bu erda siz har qadamda narxni maksimal darajada oshirasiz. Pastki chiziq
mas'uldir. Arzon narxlardagi provayder, ishlab chiqarish va logistika bilan boring. Ishlab
chiqarish xarajatlarini kamaytirish uchun dizaynni o'zgartiring. Narx sizning bozoringizda
birinchi o'rinda turadi, shuning uchun siz har bir nuqtada bunga e'tibor qaratasiz.Mahsulot
dizayni ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish uchun o'zgartiriladi. Xarajatlarni
kamaytirish uchun bir vaqtning o'zida iloji boricha ko'proq mahsulot ishlab chiqarasiz,
shuning uchun prognoz qilish juda muhimdir. Ushbu yondashuv xarajatlarni tejashga ustuvor
ahamiyat beradi.
Samarali tezlik: Savdoga chiqish va mahsulot o'zgarishini qo'shish sanoatingiz uchun juda
muhim bo'lsa, ushbu tezkor ta'minot zanjiri strategiyasidan foydalaning. Ta'minot zanjiri
xarajatlari unchalik muhim emas va mahsulotingizni, ishlab chiqarishni va jo'natishni tezda
o'zgartirish qobiliyati kim bilan ishlash haqida qaror qabul qilishda ustunlik qiladi.
Rejalashtirishni optimallashtirish uchun bir nechta sotuvchilar bilan ishlashingiz mumkin.
Ushbu yondashuv jadvalga ustuvorlik beradi.
Moslashtirishga javob beruvchi: Agar sizda moslashtirish yoki mijoz konfiguratsiyasini talab
qiladigan mahsulotingiz bo'lsa, bu yondashuv siz sotuvchilarni noyob, kam hajmli ishlab
chiqarish bilan shug'ullanish qobiliyatiga qarab tanlaysiz.Yetkazib beruvchilar noyob, kam
hajmli ishlab chiqarish bilan shug'ullanish qobiliyatiga ega bo'lishlari kerak. Ular
xususiylashtirishni ishlab chiqarish jarayoniga samarali integratsiya qilish uchun
avtomatlashtirish va ilg'or ishlab chiqarishdan foydalanishlari kerak. Narx yuqoriroq, ammo
mijozning qiymati ham yuqori. Standart qismlar inventarda saqlanadi, shuning uchun sozlash
tez. Ushbu yondashuv mahsulotingizni sozlash qobiliyatini maksimal darajada oshiradi.
Talabning o'zgarishiga javob beruvchi: O'zgaruvchan talabga ega bo'lgan sohalarda siz butun
ta'minot zanjirini tez va samarali ravishda tezlashtirish yoki sekinlashtirish imkonini beruvchi
strategiyani xohlaysiz. Ushbu strategiya ko'pincha har bir qadamda ko'proq inventarni olib
boradi, shuning uchun siz tezda to'plashingiz mumkin. Sizning sotuvchilaringiz qisqa
muddatlarda ishlashga qodir bo'lishi kerak. Ushbu yondashuv bozorni yuqoriga va pastga
tushirish qobiliyatini maksimal darajada oshiradi.
Mijozlarning muammolariga javob berish: Mijozlar o'z muammolarini hal qilish uchun
mahsulotingizga murojaat qilganda, siz ushbu oxirgi strategiyadan foydalanasiz. Mijozlarning
qoniqishi boshqa provayderlar qila olmaydigan narsani qilishdir. Talabni oldindan aytib
1
"Ta'minot zanjirini boshqarishda 'Supply Chain Control Tower' konsepsiyasining afzalliklari" Nabiyev
Muhammadqodir Qobuljon o‘g‘li, Ismailov Pirmukhammad Ollayor o‘g‘li. 2024
2
“2025 yil uchun 6 ta strategik ta’minot zanjiri strategiyasi” maqola. https://gembah.com/blog/supply-chain-
strategies/#What_Are_Supply_Chain_Strategies
3
"Savdo
korxonalarida
ta'minot
zanjirini
SCOR
modelini
qo'llash
imkoniyatlari".
https://cyberleninka.ru/article/n/savdo-korxonalarida-ta-minot-zanjirini-scor-modelini-qo-llash-imkoniyatlari
71
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
bo'lmaydi, lekin mijozlar sizda mavjud bo'lgan narsaga muhtoj bo'lganda, ularga hozir kerak
va ularga noyob xususiyatlar bilan kerak. Ular nimani xohlashlarini aniq bilmaguningizcha, siz
hech narsa qilmaysiz. Dizayn va ishlab chiqarish qo'lda ishlaydi. Siz tezkor, sezgir va aniq
muloqot qiladigan sotuvchilar bilan ishlaysiz. Inventarizatsiya o'rniga siz imkoniyatlarni
oshirasiz. Ushbu yondashuv muayyan mijozlar uchun maksimal qiymatni oshiradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Muvaffaqiyatga erishish uchun siz tarmoqqa - ta'minot zanjiriga - iloji boricha ko'proq e'tibor
berishingiz va keyin strategiyani ishlab chiqishingiz kerak. O'z sohangizni tushunish va
ta'minot zanjiri ustuvorliklarini aniq belgilashdan boshlang. Nihoyat, o'z jamoangizni tuzing -
mahsulotingizni loyihalash, ishlab chiqarish, jo'natish va tarqatish uchun birgalikda
ishlaydigan kompaniyalar, maslahatchilar va xodimlar.
Ushbu strategiyalar ta'minot zanjiri samaradorligi va kuchini oshirish uchun tashkilotlar
foydalanadigan asosiy jarayonlar, texnologiyalar va hamkorliklarni ko'rsatadi. Muvaffaqiyatli
ta'minot zanjiri strategiyasi manba, logistika, talabni rejalashtirish, inventarizatsiyani
optimallashtirish, sotish va operatsiyalarni rejalashtirish va ishchi kuchini boshqarishdan
iborat.
Samarali ta'minot zanjiri strategiyasiga ega bo'lish korxonalar uchun iqtisodiy samaradorlik
va sifatga putur etkazmasdan mijozlar talablarini bajarishini ta'minlash uchun juda muhimdir.
Afzalliklar
Tavsif
Samarali oqim
Boshqarish va talabni bashorat qilish juda muhim va agar
to'g'ri bajarilgan bo'lsa, inventarizatsiya darajalaringiz doimo
to'g'ri darajada bo'ladi. Siz doimiy ravishda tarmoq bo'ylab
yuqoriga va pastga muloqot qilasiz.
Samarali xarajat
Xarajatlarni kamaytirish uchun bir vaqtning o'zida iloji boricha
ko'proq mahsulot ishlab chiqarasiz, shuning uchun prognoz
qilish juda muhimdir. Ushbu yondashuv xarajatlarni tejashga
ustuvor ahamiyat beradi..
Samarali tezli
k
Ta'minot zanjiri xarajatlari unchalik muhim emas va
mahsulotingizni, ishlab chiqarishni va jo'natishni tezda
o'zgartirish qobiliyati kim bilan ishlash haqida qaror qabul
qilishda ustunlik qiladi. Rejalashtirishni optimallashtirish
uchun bir nechta sotuvchilar bilan ishlashingiz mumkin. Ushbu
yondashuv jadvalga ustuvorlik beradi.
.
Moslashtirishga javob
beruvchi
Narx yuqoriroq, ammo mijozning qiymati ham yuqori. Standart
qismlar inventarda saqlanadi, shuning uchun sozlash tez.
Ushbu yondashuv mahsulotingizni sozlash qobiliyatini
maksimal darajada oshiradi..
Talabning o'zgarishiga
javob beruvchi
Ushbu strategiya ko'pincha har bir qadamda ko'proq
inventarni olib boradi, shuning uchun siz tezda to'plashingiz
mumkin. Sizning sotuvchilaringiz qisqa muddatlarda ishlashga
qodir bo'lishi kerak. Ushbu yondashuv bozorni yuqoriga va
pastga tushirish qobiliyatini maksimal darajada oshiradi.
Mijozlarning
Siz tezkor, sezgir va aniq muloqot qiladigan sotuvchilar bilan
72
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Afzalliklar
Tavsif
muammolariga javob
berish
ishlaysiz. Inventarizatsiya o'rniga siz imkoniyatlarni oshirasiz.
Ushbu yondashuv muayyan mijozlar uchun maksimal qiymatni
oshiradi.
1. Samarali oqim:
Jarayonlarni avtomatlashtirish: Ishlab chiqarish va logistika jarayonlarini
avtomatlashtirish orqali samaradorlikni oshirish va xatolarni kamaytirish mumkin.
Ma'lumotlar integratsiyasi: Turli bo'limlar o'rtasida ma'lumotlar almashinuvini yaxshilash
uchun yagona axborot tizimini joriy etish lozim.
2. Samarali xarajat:
Yetkazib beruvchilar bilan uzoq muddatli hamkorlik: Ishonchli yetkazib
beruvchilar bilan uzoq muddatli shartnomalar tuzish orqali xarajatlarni optimallashtirish
mumkin. Transport logistikasi usullarini takomillashtirish: Transport jarayonlarini
optimallashtirish orqali xarajatlarni kamaytirish va samaradorlikni oshirish mumkin.
3. Samarali tezlik:
Moslashuvchan ishlab chiqarish tizimlari: Bozor talablariga tezkor javob
berish uchun moslashuvchan ishlab chiqarish tizimlarini joriy etish lozim. Tezkor logistika
strategiyalari: Mahsulotlarni mijozlarga tez yetkazib berish uchun logistika jarayonlarini
optimallashtirish zarur.
4. Moslashtirishga javob beruvchi:
Bozor tendensiyalarini kuzatish: Bozor o'zgarishlarini
muntazam kuzatib borish va strategiyalarni mos ravishda o'zgartirish kerak. Ishchi kuchini
rivojlantirish: Xodimlarning malakasini oshirish orqali o'zgarishlarga moslashuvchanlikni
ta'minlash mumkin.
5. Talabning o'zgarishiga javob beruvchi:
Talab prognozlarini yaxshilash: Statistik va
analitik usullar yordamida talabni aniq prognoz qilish orqali zaxiralarni samarali boshqarish
mumkin.
6. Mijozlarning muammolariga javob berish:
Mijozlar bilan faol aloqa: Mijozlarning ehtiyoj
va muammolarini tushunish uchun ular bilan muntazam aloqada bo'lish kerak. Shikoyatlarni
tezkor hal qilish: Mijozlarning shikoyatlarini tezkor ko'rib chiqish va hal qilish orqali ularning
qoniqishini oshirish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. "Ta'minot zanjirini boshqarishda 'Supply Chain Control Tower' konsepsiyasining
afzalliklari" Nabiyev Muhammadqodir Qobuljon o‘g‘li, Ismailov Pirmukhammad Ollayor o‘g‘li.
2024
2. "Savdo korxonalarida ta'minot zanjirini SCOR modelini qo'llash imkoniyatlari".
https://cyberleninka.ru/article/n/savdo-korxonalarida-ta-minot-zanjirini-scor-modelini-qo-
llash-imkoniyatlari
3. "Ta'minot zanjirida boshqaruvni tashkil etish" Ishmanova Dinara Nurmamad qizi, Zoirov
Alimardon Bekmurod o‘g‘li. 2024
https://dgeconomy.tsue.uz/index.php/dgeco/article/download/282/250/442
4. "Ta'minot zanjiri samaradorligini qanday yaxshilash mumkin" Maqola
Manba:https://www.simpleglobal.com/uz/how-to-improve-supply-chain-performance/
5. "Ta'minot zanjirini boshqarishda ERP tizimidan foydalanishning afzalliklari" Uroqtoshev
Nurbek Nomoz o’g‘li. 2024
6. "Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish".
73
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Manba:https://staff.tiiame.uz/storage/users/348/books/4mGxPdsr4ORQDcwLvFAxBQ28r1
HAPaHj1bsBRt4Z.pdf
7. "Strategik marketing" maqola .
Manba:https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/07/30/NamDU-ARM-12281-
Strategik_marketing.pdf
8. "Sanoat 4.0 sifatida aqlli ishlab chiqarishning kelajagi"
Manba: https://univdatos.com/uz/aqlli-ishlab-chiqarish/
9. “2025 yil uchun 6 ta strategik ta’minot zanjiri strategiyasi” maqola.
https://gembah.com/blog/supply-chain-strategies/#What_Are_Supply_Chain_Strategies
