138
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
SOHIBQIRON AMIR TEMUR QO‘SHININING
YURISHLARIDA MUHANDISLIK TA’MINOTINING O‘RNI
VA ROLI
Mirzaqulov A.A.,
podpolkovnik, Chirchiq OTQMBYU, Jangovar ta’minot kafedrasi
o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/зенодо.15078157
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi:18-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 24-mart 2025 yil
Maqolada sohibqiron Amir Temur qo‘shinining
yurishlarida muhandislik ta’minotining o‘rni va roli
to‘g‘risida batafsil ma’lumotlar keltirilgan.
KEY WORDS
Amir Temur, qal’a, devor,
porox, kechuv, to‘siq, lahim,
ko‘prik,
g‘ovlar,
pistirma,
istehkomlar.
Buyuk sarkarda va davlat arbobi Sohibqiron Amir Temurning hayoti va faoliyati, harbiy
mahorati to‘g‘risida ko‘pgina asarlar yozilgan va dunyoning bir necha tillariga tarjima qilingan.
Amir Temurning jahonshumul obro‘-e’tibor va shon-shuhrat topishidagi bosh omil – bu uning
sarkardalik iste’dodi, harbiy mahorati deb hisoblanadi. Uning jahon harbiy san’atiga qo‘shgan
ulkan hissasi to‘g‘risidagi ko‘pgina ma’lumotlarga egamiz.
Buyuk lashkarboshi va novator, harbiy tashkilotchi sifatida Amir Temur o‘ta intizomli armiya
tuzishga, harakatlar chog‘ida qo‘shin qismlarini san’atkorona boshqarishga, jang taqdiri hal
bo‘ladigan joylarga harbiy kuchlarni o‘z vaqtida ustalik bilan yo‘llashga, har qanday to‘siq va
g‘ovlarni mohirona bosib o‘tishga, armiyadagi jangovar ruhni kerakli darajada ushlab turishga
muyassar bo‘lgan.
Amir Temur faoliyati davrida harbiy san’atga doir bo‘lgan yangiliklar kiritdi va butun hayoti
davomida bu yo‘nalishda izlanishda bo‘ldi. Shu jumladan bugungi kundagi bizga ma’lum
bo‘lgan muhandislik ta’minoti vazifalarini o‘sha davrda ham Amir Temur qo‘shini tomonidan
bajarilgani bizga ma’lum.
Masalan: Amir Temur sharqda birinchilardan bo‘lib, o‘z armiyasiga o‘qotar qurol, ya’ni to‘p-
ra’dni olib kirdi, tog‘ hududlarida harakatlarni olib borish uchun maxsus piyoda harbiy
qismini tashkil qildi, ayollardan tashkil topgan bo‘linmalarni o‘z qo‘shinlari tarkibiga kiritdi,
harbiy sa’nat tarixida birinchi bo‘lib qo‘shinni yetti qo‘lga (qismga) bo‘lib, jang maydonida
joylashtirish tartibini joriy qildi, qo‘shin qanotlarini jang chog‘ida dushman xujumidan
muhofaza qilish va dushman kuchlarini yon tomonidan aylanib o‘tib, unga ortdan zarba berish
maqsadida, tuzilgan otliq qism – qunbulni joriy etdi. Shu o‘rinda aytib o‘tish kerakki, maxsus
qunbul otliq qism Aleksandr Makedonskiy, Ganibal, Lyudvig XIV, Buyuk Fridrix, Chingizxon
kabi dongdor sarkardalar qo‘shinlarida bo‘lmagan va faqat XIX asrda Yevropaning atoqli
lashkarboshisi Napoleon Bonapart armiyasining jangovar tartibida qo‘shin qanotlarini
himoyalovchi qism mavjudligini kuzatish mumkin[1].
Tarixchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, Amir Temur qo‘shinida mustahkam qal’a va
qo‘rg‘onlarni qamal qilishda, dushman kuchlariga qirg‘in keltirishda samarali qurol
hisoblangan, ichiga yonuvchi modda - naft solingan ko‘zachalar, irg‘ituvchi o‘t sochish quroli -
139
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
ra’dning uzluksiz ishlab turishini ta’minlovchi maxsus to‘pchilar - ra’dandozlar mavjud
bo‘lgan va ma’lum bir davrlarda ularning soni 10 ming kishiga yetgan. To‘p-ra’d Amir Temur
tomonidan birinchi marta 1379-yilda Urganchni qamal qilishda ishlatilgan[2].
Harbiy harakatlarni olib borishda o‘sha davrning ilg‘or ilm va texnika o‘chog‘i bo‘lgan Xitoy
manbalaridan keng foydalanilgani ma’lum[3].
Shu qatorda hozirgi zamon muhandislik qo‘shinlariga xos bo‘lgan alohida vazifalarni bajarish
Amir Temur qo‘shini tomonidan qay tarzda amalga oshirilgani to‘g‘risida to‘xtalib o‘tishimiz
zarur deb bilamiz.
Amir Temur qo‘shini safida, hozirgi muhandislik qo‘shinlari vazifalariga o‘xshash vazifalarni
bajaruvchi bo‘linmalar va mutaxassislar bo‘lgan. Bu bo‘linmalarda katapultalar, suyuq
yonuvchi moddalarni uloqtiruvchi qurilmalar, daryolar ustida ponton-ko‘priklar tashkil
qiluvchi, qal’a devorlari ostiga lahim (yer osti yo‘li) kavlovchi va porox yordamida devorlarni
portlatuvchi mutaxassislar bo‘lgan[3, 4].
Amir Temur 1370-yilda, hokimiyatni qo‘lga olgandan so‘ng davlatni tashqi dushmanlardan
himoya qilish maqsadida, mug‘ullarning «Yaso» an’analaridan voz kechib, yirik shahar
markazlarini mustahkamlash hamda mamlakat chegaralarida asosiy tayanch punktlari bo‘lib
xizmat qiluvchi shahar istehkomlari tizimini yaratish maqsadini o‘z oldiga qo‘yib, uni amalga
oshirishga kirishadi. Chingizxon tomonidan tuzilgan «Yaso» qonunlariga muvofiq
bo‘ysundirilgan shaharlar himoya devorlariga ega bo‘lmasliklari haqidagi shart bilan bog‘liq
edi. Bu esa mug‘ul amirlarini talonchilik yurishlari uchun juda qulay imkoniyat edi.
Shu maqsadda mamlakat poytaxti qilib tanlangan Samarqandga alohida e’tibor berilib, shahar
atrofida mustahkam asosga ega bo‘lgan monumental devor barpo etildi. Samarqand qo‘rg‘on
devorini barpo etish bilan bir paytda Amir Temur tomonidan shaharning g‘arbiy qismida 34
gektar maydonni egallagan ark bunyod etilgan. Arkning devorlari va minoralari devor
buzuvchi mashinalar hujumiga dosh beradigan darajada mustahkam qurilgan. Devor qalinligi
4,5 metr bo‘lib, balandligi 12 metrdan ortiq bo‘lgan va chuqur jar bilan o‘ralgan. Arkning
ichida suv manbai joylashgan bo‘lib, undan suv maxsus yer osti sopol quvurlar orqali Bo‘ston
saroyiga tortib borilgan. Arkda Ko‘ksaroy va Bo‘stonsaroy va bu saroylarga xizmat
ko‘rsatuvchi hammomlar, hovuzlar va omborlardan iborat yordamchi inshootlar majmuasi
hamda xazina joylashgan. Bundan tashqari, bu yerda askarlar uchun yotoqlar va qo‘rxona
mavjud bo‘lgan. Mazkur qo‘rxonada Amir Temur tomonidan turli mamlakatlardan olib
kelingan qurolsoz ustalar (asirlar) qo‘shin uchun qurol-yarog‘ ishlab chiqarish bilan
shug‘ullangan[2, 5].
Amir Temur Sirdaryo kechuvi yonida qadimgi Binokent shahri strategik jihatdan qulay mavqe
egallaganiga e’tibor beradi va 1392-yilda uning buyrug‘i bilan eski shahar xarobalari o‘rnida
qal’a qaytadan quriladi. Qal’ani barpo etishda jarlarga aylangan qadimgi ariqlardan va
daryoning tik qirg‘og‘idan mohirona foydalanilgan. Qal’a minoralari ikki qavatli bo‘lib,
yumaloq shaklda, devorlardan 4,5 metr tashqariga chiqqan holda qurilgan. Minoraning quyi
qavvati qurol-yarog‘ ombori sifatida xizmat qilgan. Bitta ana shunday omborda 236 ta otish
uchun mo‘ljallangan tosh-yadrolar topilgan[2]. Xuddi shu maqsadda Amir Temurning
hukumronligi davrida Movarounnahrning tashqi chegaralari bo‘ylab qal’alar va istehkomlar
quriladi, asosiy shaharlar (Kesh, Buxoro, Termez, Choch va b.q.)ning himoya devorlari va
mudofaa inshootlari qayta tiklanib mustahkamlanadi.
Amir Temur qo‘shinida uning birinchi harbiy yurishlaridayoq porox moddasi mavjud bo‘lgani
va undan unumli foydalanilgani to‘g‘risida ko‘pgina ma’lumotlar bor. Masalan, 1367-yilda
Choch (Toshkent) shahrini ishg‘ol qilishda qal’a devori tagigacha qazib kelingan yer osti
yo‘lida (lahim, naqb) porox zaryadi portlatiladi va devor qulab tushadi[4].
Shu o‘rinda, g‘arb davlatlari mutaxassislarining fikricha, birinchi bo‘lib qal’a devorlarini porox
yordamida portlatish usuli Ivan Grozniy tomonidan Qozon shahrini olishda qo‘llanilgan
deyiladi. Qolaversa, Ivan Grozniy Qozon shahrini 1552-yilda ishg‘ol qilganini inobatga olsak,
o‘z-o‘zidan birinchi bo‘lib qal’a devorlarini porox yordamida qulatish usuli Amir Temur
140
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
tomonidan joriy etilganligi namoyon bo‘ladi. Bu usulda, ya’ni shahar va qal’a devorlari ostiga
lahim kavlash, devor ostidagi lahimda porox portlatish yoki shox-shabba yoqib devorni
qulatish usuli bilan Amir Temur qo‘shini tomonidan ko‘pgina shaharlarni, jumladan, Sabzavor
(1377), Isfahon (1378), Izmir (1402) zabt etilgan[5].
Bundan tashqari, porox faqat devor va to‘siqlarni portlatish maqsadidan tashqari, jang
vaqtida dushmanning otliq va piyoda qismlarini sarosimaga solish, jangovar aravalar va fillar
safini yorish va talafot yetkazish uchun ham ishlatilgan. Porox moddasi dastlab xaltachalarga
solinib, keyinchalik maxsus ishlangan ko‘zachalarga solib plik yoqib dushman safiga
uloqtirilgan. Keyinchalik, janglarda granata (porox solingan idishlar) uloqtirish uchun
mo‘ljallangan bo‘linmalar tashkil qilinib, ular tomonidan poroxga tosh parchalari qo‘shilib,
zaryadni uzoqroqqa uloqtirish usullari o‘ylab topilgan. Shuni aytib o‘tish kerakki, porox
moddasi osha davrlarda Amir Temur qo‘shinida mavjud bo‘lgan va ko‘pgina Osiyo xalqlari
uchun bu yangilik bo‘lgan. Jang vaqtida yoki qal’a devorlari portlatilganda dushman kuchlari
sarosimaga tushub qolgan va porox Amir Temur uchun g‘alabaning asosiy manbalaridan biri
bo‘lib qolgan. Poroxni ishlab chiqarish usuli sir tutilgan. Amir Temur tomonidan porox
granatalar sifatida Qutul Hamzaga qarshi Damashq ostonasidagi jangda, Yildirim Boyazitga
qarshi Anqara ostonasidagi jangda unumli foydalanilgan.
Harbiy safarlarda qo‘shin turgan qarorgoh (dam olish, to‘xtash joylari va jangohga tushganda
lashkargoh atrofi) to‘siqlar bilan o‘rab olingan. To‘siq sifatida bir-biri bilan zanjir va arqon
bilan birlashtirilgan aravalardan (kuran), kavlangan xandaqlardan, yerga ko‘milgan nayzasifat
shoxlardan (mondulardan), shox-shabbalardan foydalanilgan. Xandaqlardan chiqqan tuproq
uyimlari bo‘ylab to‘siqlar (chaparlar) o‘rnatilgan. Jang vaqtida ham to‘siqlardan foydalanilgan.
Dushman qo‘shini harakatini cheklash uchun uning yo‘lida xandaqlar qazilgan, aravalardan
kuran qurilgan, otliqlarga qarshi yer sathida zanjirlar tortilgan, fillarga qarshi sanchiq –
mo‘ndillardan foydalanilgan[2].
Bu to‘siqlardan dushman harakatiga to‘sqinlik qilish, harakatini sekinlashtirish, o‘zining zaif
qanotlarini muhofaza qilish va dushman kuchlariga talafot yetkazish maqsadida foydalanilgan.
Amir Temur tomonidan Anqara ostonasidagi jangda Yildirim Boyazitning jangovar aravalari
hujumini to‘xtatish maqsadida to‘siq sifatida oldindan qoziqlar oralig‘iga tortilgan zanjir va
qalin arqonlar qo‘llanilib, Hindistonga yurish vaqtida, Dehli ostonasidagi jangda esa, jangovar
fillarga qarshi yerga ko‘milgan sanchiq – mo‘ndillardan foydalangani to‘g‘risidagi tarixiy
izohlar misol bo‘la oladi.
Yurishlar vaqtida qo‘shinlarning suv havzalaridan kechib o‘tishiga katta e’tibor berilgan.
Daryolarning sayoz joylari guzar – kechikka (kechuvga) aylantirilgan va soqchi otliq guruhlar
tomonidan qo‘riqlangan. Chuqur va enli daryolar ustidan qayiqlar yordamida bog‘langan
ko‘prik orqali og‘ir yuklar ortilgan aravalar hamda o‘g‘ruq (qo‘shinni ta’minot qismlari)
o‘tkazilgan. Suvoriylar ko‘pincha otning yugani va yoliga osilgan tarzda, piyodalar esa meshlar
ko‘magida daryoni kechib o‘tgan. Amir Temur yurishlari davrida katta daryolarni kechib
o‘tishda uning muhandislari tomonidan tezlik bilan qayiqlar ustida katta yog‘och ko‘prik
barpo etilgan, qo‘shin o‘tib bo‘lgach ko‘prik yig‘ishtirib olingan va shu tariqa qo‘shinlarning
harakatlanish tezligini, manyovrlarini ta’minlab kelgan. Masalan, Bog‘dodga qilingan yurishda,
Dajla daryosidan Amir Temur qo‘shini bo‘sh qayiqlar ustidan qurilgan ko‘prik orqali o‘tib,
Bog‘dod amiri qo‘shinini aylanib o‘tishga erishadi va qo‘riqchisiz qolgan shaharni egalaydi. Bu
vaqtda Bog‘dod amiri ko‘p sonli qo‘shini bilan boshqa sohilda, ochiq yerda jang uchun tayyor
turgan edi, lekin ularning Bog‘dod shahriga ko‘makka borish harakatlari daryo o‘zani bo‘ylab
bor bo‘lgan kechuvlar Temur qo‘shinlari tomonidan qo‘lga olinganligi munosabati bilan
befoyda ketadi. Xuddi shu yo‘sinda Amir Temur bobomiz 1391-yili To‘xtamish ustiga qilgan
yurishida Ural daryosidan o‘tish mumkin bo‘lgan 3 ta kechuvda To‘xtamish qo‘shinlari
tomonidan pistirma uyushtirilganligini payqab, ulardan foydalanmasdan, daryo o‘zanining
yuqori qismidan qo‘shinning bir qismini qurilgan ko‘priklar orqali o‘tqazib, yana bir qismi
bilan suzib o‘tadi va To‘xtamish kutmagan tomondan unga hujum qiladi.
141
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Daryo kechuvlari va ko‘priklarni qo‘riqlashga Amir Temur tomonidan katta e’tibor berilgan.
Ispan qiroli elchisi Rui Gonsales de Klavixo o‘z kundaligida Amudaryoni Termiz shahri bo‘yida
kechib o‘tish chog‘ida, o‘z taassurotlarini shunday yozadi: “Sohibqiron farmoyishiga binoan
amal qilinadigan udum bor: daryoning bir qirg‘og‘idan Ikkinchi qirg‘og‘iga o‘tgach, ko‘prik
Sohibqirondan boshqa hech kim o‘tmasligi uchun buzib tashlanadi. Yo‘lovchilarni u
qirg‘oqdan bunisiga qayiqlarda olib o‘tadi. Saltanatdan kelayotgan kishi qayoqqa
ketayotganligi qayd etilgan yorliqni ko‘rsatmasa, berigi sohilga o‘tkazilmaydi, aksincha,
Samarqandga hech bir hujjat ko‘rsatmasdan o‘tish mumkin. Qayiqlarga ko‘plab qorovullar
tayinlangan”[5].
Yuqoridagilarni inobatga olib biz quydagilarni xulosa qilishimi mumkin,
Amir Temur tomonidan yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan tadbirlarni unumdorlik bilan qo‘llashi
nafaqat uni buyuk lashkarboshi sifatida, balki uning o‘z davrining novatori, uzoqni ko‘ra
oladigan sarkarda sifatida namoyon qiladi. U o‘z davrining eng ilg‘ori bo‘lgan armiyasida
boshqa armiyalarga noma’lum bo‘lgan harbiy yurish va jang olib borish san’atidan,
texnikalardan va, shu jumladan, bular bilan bir qatorda muhandislik tadbirlaridan unumli
foydalangan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Dadaboyev, H. Amir Temurning harbiy mahorati /H.Dadaboyev. – T.: Yozuvchi, 1996. – 96 b.
2. Ziyayeva, D.X. O‘zbekistonda harbiy ish tarixidan (qadimgi davrdan hozirgacha)/
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi; mas’ul muharrir: D.X. Ziyayeva/ – T: Sharq,
2012. – 96 b.
3. Marsel, B.M. Sohibqiron – jahongir Temur / B.M.Marsel.– T.: Yangi asr avlodi, 2012. – 572 b.
4. Усманов, Ф.Х. История войн и военного искуства. Книга 1. Древный мир, средние века
и новое время / Ф.Х. Усманов, М.М. Курганбеков, Ч. Д. Угай.– Т.: “Talqin”, 2006. – 486 б.
5. Jurayev, U. Amir Temur Yevropa elchilari nigohida./ Klavixo Rui Gonsales de. Buyuk Amir
Temur tarixi (1403 – 1406); tarj /U.Jurayev. Sultoniya arxiyepiskopi Ioann. Amir Temur va
uning saroyi haqida xotiralar. Tarj., B.Ermatov; mas’ul muharrir A.X.Saidov. – T.: G‘ofur G‘ulom
nomidagi nashriyot matbaa ijodiy uyi, 2007. – 208 b.
