127
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
T.QAYÍPBERGENOV SHÍǴARMALARÍNDA KELBETLIK
FRAZEOLOGIYALÍQ SINONIMLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Aynazarova G,
QMU Qaraqalpaq tili kafedrası
filologiya ilimleriniń kandidatı, docent.
Sultanova U,
QMU 2-kurs magistantı.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15056564
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi: 8-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 18-mart 2025 yil
Bul maqalada xalqımızdıń súyikli jazıwshısı
T.Qayıpbergenovtıń
shıǵarmalarında
kelbetlik
frazeologiyalıq sinonimlerdiń qollanılıwı úyrenilgen.
Freologizmler arasındaǵı sinonimiya qubılısı, onıń
kórkem shıǵarmalardaǵı atqaratuǵın stilistikalıq
xizmeti haqqında keń túrde túsinik berilgen. Kelbetlik
mánili frazeologizmlerdiń óz ara sinonimlik qatnasta
keliwi, biriniń ornına birin almastırıp qollanıwdaǵı
ózine tán ózgeshelikleri jazıwshı dóretpeleri tiykarında
analizlengen.
KEY WORDS
frazeologizm,
sinonim,
frazeologiyalıq
sinonimiya
qubılısı, kelbetlik mánili turaqlı
sóz dizbekleri, komponentlerdiń
orın tártibi.
Hár qanday frazeologiyalıq sóz dizbeklerin jay sózlerge yamasa sóz dizbeklerine salıstırǵanda
emocional-ekspressivlik máni, obrazlılıq kúshli boladı. Sonıń menen birge olardıń
birazlarında hár xalıqtıń milliy koloriti de sáwlelenedi. Usınday ózgesheliklerine baylanıslı
frazeologizmler stilistikalıq maqsette júdá keń paydalanıladı. Sóylewshi belgili bir pikirdi,
mazmundı bildiriw ushın birdey yamasa óz ara jaqın mánige iye bolǵan leksikalıq til
qurallarınıń kereklisin tańlap qollanadı. Bunday til quralları óz ara semantikalıq qatnasta
boladı.
Qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń basqa sóz birliklerinen ayırılatuǵın tiykarǵı belgilerin
anıqlawda belgili leksikolog ilimpaz E.Berdimuratovtıń dıqqatqa ılayıqı pikirleri bar. Ol
qaraqalpaq tilinde frazeologizmlerdiń eń tiykarǵı bir neshe belgilerin ajıratıp kórsetken [1].
Sinonimler – stilistikalıq eń baslı másele bolıp esaplanadı, sebebi tildi paydalanıwda ondaǵı til
quralların tańlaw múmkinshiligi sinonimler arqalı iske asadı. Hár qıylı jaǵdaylarda pikirdi dál
hám anıq bayanlaw tildi rawajlandıradı hám jetilistiredi. L.V. Sherba hár qanday rawajlanǵan
hám jetilisken ádebiy tilde júdá quramalı sinonimiyalıq qurallar sisteması boladı dep
kórsetedi. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tili de usınday hár qıylı sinonimlerge bay til.
Sonıń menen birge, sinonimiya qubılısı frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń arasında da
ushırasadı. Olar kórkem shıǵarmalarda mánilik ózgesheligine, obrazlılıǵına qaray tańlap alıp
qollanılıw múmkin. Óz ara sinonim bolǵan frazeologizm sózler biri-birinen stillik jaqtan
ajıralıp turadı.
Sinonim degende kópshilik izertlewshiler til birlikleriniń birin-biri almastıra alıw uqıplılıǵın
túsinedi, al ayırım izertlewshiler, tek mánileri bir-birine jaqın bolǵan til birliklerin sinonim
dep ataydı. Óz ara almastıra alıw uqıplılıǵı degende, birinshiden, sinonimlik qatnastaǵı
sózlerdiń mánisi boyınsha birin-biri almastırıwı, ekinshiden, birdey kontekstlerde bir sózdiń
ekinshisiniń ornına qollanıla alıw múmkinshiligi túsiniledi. Usı eki faktor sinonimlerdi
anıqlawdaǵı tiykarǵı kriteriy bolıp esaplanadı.
Frazeologiyalıq sinonimiya máselesi kóplegen izertlewshilerdiń dıqqatın awdarǵan. Tilshi
ilimpazlar frazeologiyalıq birliklerde sinonimiyanı belgilewdiń hár túrli principlerin usınadı.
A.I. Molotkov frazeologiyalıq sinonimlerdiń ózine tán tórt ózgesheligin ajıratıp kórsetedi:
128
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
mánilerdiń birdeyligi, usaslıǵı; quramında birdey komponentlerdiń bolmawı; leksika-
grammatikalıq jaqtan usaslıǵı; komponentlerdi óz ara bir-biri menen almastırıw
múmkinshiliginiń bolmawı [2]. M.M. Kopilenko hám Z.D. Popova frazeologiyalıq
sinonimiyanıń quramındaǵı leksemalarına qaray parıqlanıwshı, mánisi jaǵınan jaqın bolǵan,
biraq bir yamasa bir neshe semantikalıq belgilerine qaray parıqlanıwshı turaqlı túsinikler
sıpatında talqılaydı.
Qaraqalpaq tili leksikalıq sinonimlerge qanday bay bolsa, frazeologiyalıq sinonimlerge de
sonday bay. Biz bul maqalamızda T.Qayıpbergenov shıǵarmalarında qollanılǵan kelbetlik
frazeologiyalıq sinonimlerdiń qollanılıwına keń túrde toqtalıp, olardıń ózine tán
ózgesheliklerin ashıp beriwge háreket etemiz.
Demek, belgili jazıwshı T.Qayıpbergenov shıǵarmalarında tómendegidey kelbetlik
frazeologiyalıq sinonimler qollanılǵan:
Batırlıǵı menen elge belgili Begis te, palwanlıǵı menen hámmeniń awzına túsken Mırjıq ta ele
pispegen túynek
( “Baxıtsızlar”, 26-b).
- Mınaw ekewi me? Ele
awzınıń sarısı ketpegen
palapanlar (“Baxıtsızlar”, 26-b).
Bul keltirilgen mısallarda
pispegen túynek
hám
awzınıń sarısı ketpegen
frazeologizmleri óz
ara sinonimlik qatardı dúzip kelgen. Bular sırtqı forması jaǵınan hár qıylı bolǵanı menen
mánilik jaqtan bir maǵananı jas, tájiriybesiz degen mánilerdi bildirip kelgen. Bul
frazeologizmler shıǵarmada romannıń bas qaharmanı Aydos biy tárepinen inileriniń ele jas,
kóp nárseni bilmeytuǵın, siyasatqa aralasıwǵa ele tájireybesiz ekenligin súwretlew ushın
qollanılǵan.
Bıyshara Serjan qanday
aq kóńil
bala edi ( “Sekretar”, 354-b).
Qızım dál ákesine usaǵan,
aq kóńil
( “Tánhá ózińe málim sır”, 83-b).
Bektemirdiń úyshige bergen bahası ıras shıqtı. Álpayım,
aq kókirek
adam eken. Ushırasıp,
sálemlesip, gáp baslawdan-aq izin túsinip sawdıradı (“Maman biy”, 469-b).
Joqarıda keltirilgen bul mısallarda
aq kóńil
hám
aq kókirek
turaqlı sóz dizbekleri sinonimlik
qatardı dúzip kelgen. Bul frazeologizmler J.Eshbaevtıń miynetinde kórsetilgenindey, ashıq,
durıs, biymálel hám peyli keń degen mánilerdi bildiredi [3:37]. Shıǵarmada obrazdıń ózine tán
xarakterin ashıw ushın jazıwshı tárepinen qollanılǵan.
Biraq kisige qaraǵanday
beti joq
( “Muǵallimge raxmet”, 6-b).
Torqa jılımdı menshikleyjaq niyeti menen alǵan bas wázir ashkózligimdi
beti qara
iyshan
xanǵa jetkerip, masqara qılar degen qáwip penen dárriw túrgeldi de, tórgi jaydan jılımdı alıp
shıqtı ( “Túsiniksizler”, 197-b).
Joqarıda berilgen mısallarda
beti joq
hám
beti qara
frazeologizmleri óz ara sinonim bolıp
kelgen. Bul turaqlı sóz dizbekleri uyatsız, arsız, sonday-aq, ayıbı bar, gúnalı degen mánilerdi
bildiredi [4:37]. Birinshi gápte qollanılǵan
beti joq
turaqlı sóz dizbeginde uyatsız, arsız degen
mánilerge qaraǵanda gúnalı hám ayıplı mánileri basım bolıp kelgen. Al ekinshi mısaldaǵı beti
qara frazeologizmi bolsa iyshannıń óz mápi jolında hesh nárseden qaytpaytuǵın uyatsız hám
arsız ekenligin bildiriw ushın jumsalǵan.
Oyshıl qara kózlerińizge qarasam kóp sırlı nasharsız, al erkeklerdiń kózlerine magnit yańlı
sulıw bet-álpetińizge qarasam,
kewlińiz toq
, baxıtlı hayal kórinesiz? (“Tánhá ózińe málim sır”,
83-b)
El basshısı gileń
nanı qalıń
malı kópler ǵana ( “Maman biy”, 83-b).
Bul mısallarda bolsa táshwishi joq, tınısh, hesh nársege mútáj emes degen mánilerdi
bildiriwshi
kewili toq
hám
nanı qalıń
turaqlı sóz dizbekleri óz ara sinonim bolıp kelgen
129
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
[4:93,126]. Birinshi mısalda
kewli toq
turaqlı sóz dizbegi shıǵarma bas qaharmanı Perixannıń
sırtqı álpetinen onıń jaqsı turmıs tárizinde jasaytuǵınlıǵın bildiriw ushın qollanılǵan bolsa,
ekinshi mısaldaǵı
nanı qalıń
frazeologizmi arqalı sol dáwirdegi bardamlı, bay adamlar
názerde tutılıp, sol dáwirde xalıq arasında ómir súrgen sociallıq teńsizlik sóz etiledi.
Eger ol úsh kúnniń ishinde kelse, men de
tas júrek
emespen ǵoy!... (“Tánhá ózińe málim sır”,
130-b)
Ójet, hesh kimnen sózin alıp qalmaytuǵın basshısınan qorıqqanlıqtan ba, sózine qalıs
isengenlikten be, yamasa, haqıyqattan da, jasınan kóp jılap qabaqları qatıp,
tas bawır
bolıp
ketkenlikten be, barlıq jetimler onıń sózin desip, ózlerinshe oyın-zawıǵın toqtatpadı ( “Maman
biy”, 245-b).
Tas bawır
xan esitse, oshaǵımızdıń kúlin suwırtadı ( “Maman biy”, 245-bet).
- Mamandı balasınıp sol
tas bawır
Abılqayır kúymesine mingizip edi (“Maman biy”, 91-b).
- Bilip qoy, bala biy,
tas júrek
bolıw ushın arqań tawǵa súyengen bolıwı kerek ( “Maman biy”,
47-b).
Bul keltirilgen mısallarda qollanılǵan
tas bawır
hám
tas júrek
turaqlı sóz dizbekleri óz ara
sinonimlik qatardı dúzip, miyrimsiz, heshkimge rehimi kelmeytuǵın degen mánilerdi bildirip
kelgen [3:139]. Úshinshi hám tórtinshi gáplerde
tas bawır
frazeologizmi xannıń jawızlıǵın,
miyrimsizligin ashıp beriw ushın qollanılǵan bolsa, al sońǵı gáptegi
tas júrek
turaqlı sóz
dizbegi joqarıdaǵı mániler menen bir qatarda kúsh-qúdiret mánisinde ańlatıp kelgen.
Biraq onıń jayına meni magnittey tarta beretuǵın basqa nárse: diywaldaǵı
jıllı júzli
, kúlip
turǵan er adamnıń kózleri edi ( “Suwıq tamshı”, 215-b).
Ájep elge qońsı bolǵanbız, keliń
kewli ashıq
azamatlar, - dep ózbek jigitleriniń hár qaysısın bir
qushaqlap súydi ( “Túsiniksizler”, 411-b).
Joqarıda keltirilgen mısallarda
jıllı júzli
hám
kewli ashıq
turaqlı sóz dizbekleri
qaharmanlardıń xarakterindegi ózine tán ózgesheliklerdi ashıw ushın qollanılıp, óz ara
sinonimlik qatardı dúzip kelgen. Bul frazeologizmler Q.Paxratdinov hám Q.Bekniyazovlardıń
miynetinde kórsetilgenindey, saqıy, kewilshek, saqawatlı, hadal hám pák degen mánilerdi
bildiredi [4:90].
Qabaǵı úyilgen
ashıwlı Abadan Maman biydi eki adım jaqınlatıp, hayallarǵa buyrıq etti: -
Basıńlar! ( “Maman biy”, 398-b)
Kópten beri úskini quyılıp,
jabatuǵın bulttay túnergen
Xiywa qalası birden ashılısıp,
kóshelerge jan endi. Hátte zindanda giriptar bolǵanlardıń kóbisi azat etilip, aynalaǵa bayram
keypi kirdi ( “Túsiniksizler”, 245-b).
Bul mısallarda bolsa
qabaǵı úyilgen
hám
jabatuǵın bulttay túnergen
turaqlı sóz dizbekleri
ashıwlı, ǵázepli degen mánilerdi bildirip, óz ara sinonimlik qatardı dúzip kelgen. Dáslepki
gápte shıǵarma qaharmanı Abadannıń ashıwlı ekenligi ańlatılsa, ekinshi gápte kópti
qorqıtatuǵın xannıń qáhárli kelbeti súwretlengen.
Juwmaqlap aytqanda, joqarıda keltirilgen mısallarda kórgenimizdey xalqımızdıń súyikli
jazıwshısı T.Qayıpbergenov óziniń dóretpelerinde kelbetlik mánili frazeologizmlerdi ózine tán
sheberlik penen qollanıp, shıǵarmanıń kórkemlilik dárejesin jáne de asıra alǵan. Kelbetlik
mánili frazeologizmler shıǵarmalarda birdey sózlerdiń qaytalanıp keliwiniń aldın alıw,
pikirlerdiń ótkir, tásirli etip jetkeriliwinde áhmiyetli orındı iyeleydi.
130
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON, (YOʻITJ)
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1)
Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. – Нөкис: 1994.
2)
Молотков А.И. Русская фразеология: системные отношения. – Ленинград: Наука,
1977.
3)
Eшбаев Ж. Қарақалпақ тилиниң қысқаша фразеологиялық сөзлиги. – Нөкис:
“Қарақалпақстан”, 1985.
4)
Пахратдинов Қ., Бекниязов Қ. Қарақалпақ тилиниң фразеологизмлер сөзлиги. –
Нөкис: “Qaraqalpaqstan”, 2018.
