34
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
O‘ZBEKISTON SHAROITIDA QAYTA TIKLANUVCHI
ENERGIYA MANBALARINING ISTIQBOLLARI VA
RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Boranbaeva Z.M.
Nukus Davlat Texnika Universiteti,Nukus,Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104561
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi:18-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 29-mart 2025 yil
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida
qayta tiklanuvchi energiya manbalarining (quyosh,
shamol, biomassa va geotermal energiya) rivojlanish
istiqbollari tahlil qilinadi. Dunyo tajribasi bilan
solishtirilgan holda, mamlakatimizda mavjud resurslar
salohiyati, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish
yo‘llari ilmiy asoslangan holda bayon etilgan.
Shuningdek, davlat siyosati, investitsion muhit va
texnologik imkoniyatlar yoritilgan.
KEY WORDS
Qayta tiklanuvchi energiya,
quyosh
energiyasi,
shamol
resurslari, biomassa, energetika
siyosati, barqaror rivojlanish,
geotermal
energiya,
karbon
chiqindilari.
Dunyo miqyosida energiyaga bo‘lgan talab ortib borayotgan bir paytda, ekologik muammolar
va iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq tahdidlar qayta tiklanuvchi energiya manbalarining
rivojlanishini kun tartibiga olib chiqdi. Ayniqsa, issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish,
energiya xavfsizligini ta'minlash va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishishda muqobil energiya
manbalarining o‘rni beqiyos.
O‘zbekiston Respublikasi ham ushbu global jarayonlardan chetda qolmayapti. Mamlakatda
quyoshli kunlar sonining ko‘pligi, ochiq hududlarning mavjudligi, shamol tezligining
barqarorligi kabi omillar qayta tiklanuvchi energiya manbalarini keng joriy qilish imkonini
beradi. Biroq bu yo‘nalishda hal etilishi zarur bo‘lgan texnologik, iqtisodiy va institutsional
muammolar mavjud. Ushbu maqolada O‘zbekistonda mavjud qayta tiklanuvchi energiya
salohiyati, mavjud muammolar, ularni bartaraf etish strategiyalari, shuningdek, xorijiy
davlatlar tajribasi asosida ilmiy tahlil beriladi.
Ushbu tadqiqotda bir nechta tahliliy va statistik usullardan foydalanildi. Analitik taqqoslash
usuli orqali dunyo mamlakatlari (Germaniya, Xitoy, AQSh) va O‘zbekiston o‘rtasidagi qayta
tiklanuvchi energiya sohasidagi yutuq va imkoniyatlar tahlil qilinib, statistik ko‘rsatkichlar
solishtirildi [1].
SWOT tahlil usuli yordamida O‘zbekiston sharoitida qayta tiklanuvchi energiyaning kuchli va
zaif tomonlari, imkoniyatlar va tahdidlar baholandi. Bu yondashuv mavjud muammolarni
aniqroq aniqlashga yordam berdi. Statistik modellashtirishga ko‘ra energiya ishlab chiqarish
bo‘yicha O‘zbekistonning 2030-yilgacha bo‘lgan prognoz ko‘rsatkichlari GES, shamol va
quyosh stansiyalarining ishlash samaradorligiga asoslanib modellashtirildi [2].
Ekspert baholash usuli bilan soha mutaxassislari fikrlari, mahalliy va xorijiy ekspertlarning
baholari, energetika sohasi bilan bog‘liq normativ-huquqiy hujjatlar tahlil qilindi. Tadqiqot
natijalariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasining qayta tiklanuvchi energiya sohasida katta
salohiyatga ega ekani aniqlandi. Quyida asosiy natijalar keltiriladi:
Quyosh energiyasi salohiyati: O‘zbekiston yiliga 3200 soatdan ortiq quyoshli kunlarga ega. Bu
ko‘rsatkich Markaziy Osiyo mintaqasida eng yuqori darajada hisoblanadi. Quyosh fotoelektr
35
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
stansiyalarining umumiy salohiyati 2024-yil holatiga ko‘ra 2,5 GVtga yetgan bo‘lib, bu
ko‘rsatkich 2030-yilgacha 8–10 GVtgacha oshirilishi kutilmoqda [4].
Shamol energiyasi imkoniyatlari: Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Navoiy viloyatining ayrim
hududlarida yillik o‘rtacha shamol tezligi 5–7 m/s ni tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich sanoat
miqyosidagi shamol stansiyalari uchun yetarli. Hozirda 500 MVt dan ortiq quvvatga ega
shamol stansiyalari loyihasi amalga oshirilmoqda.
Biomassa va chiqindilardan energiya olish: Dehqonchilik va chorvachilikda paydo bo‘ladigan
organik chiqindilar hajmi yiliga o‘rtacha 10 million tonnani tashkil etadi. Agar ushbu
chiqindilarning atigi 30% dan energiya olinsa, yiliga kamida 1 milliard kVt/soat energiya
ishlab chiqarish mumkin [5].
Geotermal energiya imkoniyatlari: Issiq suvli manbalar asosan Farg‘ona vodiysi, Surxondaryo
viloyati va Qizilqum mintaqasida joylashgan. Geotermal suvlar asosan issiqlik ta’minoti va
issiqxona xo‘jaliklarida foydalanishga yaroqli. Hozirda ushbu manbalarning sanoat darajasida
ishlatilishi kam, ammo 2025-yilga qadar bu yo‘nalishda pilot loyihalarni yo‘lga qo‘yish
rejalashtirilgan.
O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etish borasida sezilarli
yutuqlarga erishilgan bo‘lsa-da, bu yo‘nalishda hali yechimini kutayotgan muammolar mavjud.
Quyida ushbu masalalar atroflicha tahlil qilinadi:
1.1. Qonunchilik va investitsion muhit;
So‘nggi yillarda qayta tiklanuvchi energiya sohasini tartibga soluvchi qonunlar, masalan,
“Qayta tiklanuvchi energiya manbalari to‘g‘risida”gi Qonun (2019), qabul qilingan. Biroq
amaliyotda investorlar uchun barqaror kafolatlar, tarif siyosati va soliq imtiyozlari bo‘yicha
aniq mexanizmlar yetarli darajada ishlamayapti.
1.2. Texnologik va ilmiy bazaning sustligi;
Ko‘pchilik texnologiyalar xorijdan import qilinadi. Mahalliy texnologik parklar va ilmiy
markazlarning yetarlicha jalb etilmagani sababli, innovatsion echimlar sekin joriy etilmoqda.
Masalan, quyosh panellari yoki shamol turbinalarining aksariyati Xitoy yoki Turkiyadan olib
kelinadi.
1.3. Kadrlar va ta’lim
Energetika yo‘nalishida yetuk mutaxassislar tayyorlash zarur. Hozirda ayrim universitetlarda
qayta tiklanuvchi energiya fanlari o‘qitilmoqda, ammo ularning amaliyotga yo‘naltirilganligi
sust. Xalqaro tajribada, masalan, Germaniyada, texnik kollejlar orqali muhandis va texnik
kadrlar tayyorlash keng yo‘lga qo‘yilgan [10].
1.4. Xalqaro tajriba — Germaniya va Xitoy modeli
Germaniya 2000-yillardan boshlab qayta tiklanuvchi energiya tarmog‘ini kengaytirib, hozirda
elektr energiyasining 45% dan ortig‘ini shamol va quyoshdan olmoqda. Xitoy esa qayta
tiklanuvchi energiya texnologiyalarining eng yirik eksportchisiga aylandi. Ushbu tajriba
O‘zbekistonga texnologik markazlar va mahalliy ishlab chiqarishni rivojlantirishda muhim
yo‘l-yo‘riq bo‘lishi mumkin [6].
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, O‘zbekiston qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan
foydalanish borasida katta salohiyatga ega. Quyosh va shamol energetikasi bo‘yicha mavjud
tabiiy sharoitlar, geotermal suvlar va biomassa manbalari ushbu sektorda barqaror
rivojlanish uchun muhim resurslardir. Biroq, imkoniyatlardan to‘liq foydalanish uchun juda
muhim hisoblanadi. Qonunchilik bazasini mustahkamlash va investorlarga kafolatlangan
xarid tizimi va soliqqa oid imtiyozlar taqdim etilishi zarur. Mahalliy texnologiyalarni
rivojlantirish orqali ilmiy tadqiqot institutlari, texnoparklar va startaplarni qo‘llab-quvvatlash
orqali innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqish kerak. Amaliyotga yo‘naltirilgan ta’lim
tizimini kuchaytirish, xalqaro hamkorlikdagi o‘quv dasturlarini joriy etish maqsadga muvofiq
hisoblanadi. Shu asosda, qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy
barqarorlik, energiya xavfsizligi va yangi ish o‘rinlari yaratish kabi ijobiy natijalarga olib
keladi.
36
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
Adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Energetika bo‘yicha axborot portali:
www.energy.uz, 2024-yilgi statistik hisobot.
2.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalari to‘g‘risidagi Qonun, 2019-yil, O‘zbekiston
Respublikasi Qonun hujjatlari.
3.
Rasulov A., “O‘zbekistonda quyosh energetikasi rivoji”, Energetika va Innovatsiya
jurnali, 2023, №2, 45–50-betlar.
4.
Xayitov R. va boshqalar. “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari: imkoniyatlar va
istiqbollar”, Toshkent: O‘zMU nashriyoti, 2022.
5.
Rakhimov D. “Biomassadan energiya olish texnologiyalari”, Texnika va Energetika
jurnali, 2021, №4, 31–36-betlar.
