51
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
XAYRIDDIN SULTONOV ASARLARINING LEKSIK-
SEMANTIK XUSUSIYATLARI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-
bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15113676
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:7-mart 2025 yil
Ma’qullandi:18-mart 2025 yil
Nashr qilindi: 29-mart 2025 yil
ushbu maqolada Xayriddin Sultonovning bir qancha
ijod namunalari talqin qilinib, ulardagi leksik-semantik
tushunchalar xusussida so‘z boradi
KEY WORDS
tushuncha, so‘z, leksik-semntik
tahlil, yozuvchi uslubi, badiiy
yondashuv, lug‘aviy boylik.
O‘zbek adabiyotida o‘ziga xos yozish uslubi va badiiy yondashuvi bilan ajralib turuvchi adiblar
ko‘p. Ularning ijodini chuqur tahlil qilish tilshunoslik va adabiyotshunoslik uchun muhim
vazifalardan biri hisoblanadi. Xayriddin Sultonov ham ana shunday ijodkorlardan bo‘lib, uning
asarlari lug‘aviy boyligi, semantik tahlili va uslubiy xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ushbu
maqolada Xayriddin Sultonov asarlarining leksik-semantik jihatlari chuqur o‘rganiladi.
Xayriddin Sultonov asarlarida lug‘aviy boylikning turli qatlamlari uchraydi. Uning asarlarida
quyidagi asosiy leksik qatlamlarni kuzatish mumkin:
1. Adabiy leksika – Badiiy tilning ifoda vositalari, obrazlar, poetik birliklar.
2. Dialektal so‘zlar – Shevaga oid leksik birliklar, xalqona iboralar.
3. Tarixiy va arxaik so‘zlar – O‘tgan davrlarga xos leksik birliklar.
4. Frazeologik birliklar – Mustahkam ma’noviy birlikka ega bo‘lgan iboralar.
5. Terminlar va yangi leksik birliklar – Yangi davr ta’sirida yuzaga kelgan tushunchalar va
atamalar.
Xayriddin Sultonov asarlarida badiiy ifodalar keng qo‘llaniladi. Metaforalar, tashbehlar va
jonlantirish usullari orqali obrazlar yanada kuchayadi.
“Quyosh yurt uzra oltin to‘kdi” – Bu metafora yorug‘lik va iliqlikni ifodalash uchun
ishlatilgan.
“Yuragimga bir chaqmoq urilganday” – Bu ifoda qahramonning chuqur iztirobini
ta’riflash uchun ishlatilgan.
Sultonov xalqona iboralardan foydalanib, asarlarining jonli va tabiiy chiqishini ta’minlaydi.
“Ko‘nglimga g‘ulg‘ula tushdi” – bu ibora tashvish va xavotirni bildiradi.
“Shildirama, ishni bitir” – dangasalikni inkor qiluvchi xalqona ibora.
Sultonovning tarixiy mavzulardagi asarlarida eski turkiy va forsiy atamalar uchraydi.
52
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 3-SON,2-QISM (YOʻITJ)
“Sipoh”
– askar ma’nosida ishlatilgan.
“Bek”
– tarixiy ijtimoiy tuzilma vakili.
Leksik-semantik tahlil qilishda so‘zlarning qanday mavzularga bog‘langanini aniqlash
muhimdir. Sultonov ijodida quyidagi asosiy semantik maydonlar mavjud: Uning asarlarida
milliy qadriyatlar va vatanparvarlik ruhiyati kuchli aks etadi.
Misollar: “Ona yurt bag‘rida to‘kilgan har bir tomchi qon muqaddas” – Vatan himoyasining
qadr-qimmati ifodalangan.
Sultonov asarlarida real hayot tasviri va zamonaviy muammolar aks etgan.
Misollar: “Odamlar orasida adolat so‘roqlab yashayman” – Ijtimoiy adolatsizlik masalasi
ko‘tarilgan.
Sultonov asarlarida quyidagi uslubiy xususiyatlar kuzatiladi:
1. Poetik tasvirlar – Metafora, tashbeh va jonlantirish orqali hissiyotlar ifodalangan.
2. Dialoglardan foydalanish – Jonli va hayotiy suhbatlar keltirilgan.
3. Ekspressiv leksika – Qahramonlarning his-tuyg‘ularini chuqur ifodalovchi so‘zlar ishlatilgan.
Metaforalar orqali Sultonov asarlari yanada poetik tus olgan.
Misollar: “Ona tilim – daryo, unda suzgan har bir so‘z gavhari” – Bu misolda tilning boyligi
daryo bilan taqqoslangan.
Sultonov o‘z asarlarida maqollardan keng foydalanadi.
Misollar:
“El bir bo‘lsa, yurt tinch bo‘ladi” – Milliy birlikni ifodalovchi maqol.
Xulosa. Xayriddin Sultonov asarlarining leksik-semantik tahlili shuni ko‘rsatadiki, uning ijodi
boy va mazmunli til qatlamlarini o‘z ichiga oladi. Uning asarlarida adabiy leksika, dialektal
birliklar, tarixiy so‘zlar va xalqona iboralar uyg‘unlashgan. Poetik tasvirlar, metaforalar va
ekspressiv birliklar esa uning uslubini yanada kuchaytiradi. Shunday qilib, Xayriddin Sultonov
ijodi o‘zbek adabiyotining yorqin namunasidir.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
Xudoyberganova G. Zamonaviy o‘zbek tilida leksik-semantik tahlil metodlari. Toshkent:
Akademnashr, 2020.
2.
Shukurov U. Badiiy nutq leksikasi va uning xususiyatlari. Samarqand: Zarafshon
nashriyoti, 2012.
3.
Karimov A. O‘zbek tilshunosligi asoslari. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2015.
4.
Rahmonov B. O‘zbek badiiy uslubining lingvistik xususiyatlari. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti, 2018.
