51
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
ORGANIZMDE TEMIR JETISPEWShILIGI NÀTIYJESINDE
BOLIP ÓTETUĠIN ÓZGERISLER
1. Mnajatdinova M.R., 2. Begdullaeva G.S.
1. Berdaq atındaġı Qaraqalpaq màmleketlik universiteti Biologiya
(Adam hàm haywanlar fiziologiyası) qànigeligi boyınsha 2-kurs
magistrantı,
2. Berdaq atındaġı Qaraqalpaq màmleketlik universiteti «Ulıwma
biologiya hàm fiziologiya» kafedrası docenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15187099
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:7-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 10-aprel 2025 yil
Ushbu maqolada temir tanqisligi natijasida
yuzaga keladigan kamqonlik kasalligining tarqalishi,
sabablari va profilaktikasi haqida so‘z yuritiladi.
Temir organizmning muhim elementlaridan biri bo‘lib,
gemoglobin, fermentlar va boshqa biologik faol
moddalarning tarkibiga kiradi. Temir yetishmovchiligi
ayniqsa bolalar, o‘smirlar, homilador va emizikli
ayollar
orasida
keng
tarqalgan.
Maqolada
kamqonlikning rivojlanish mexanizmlari, klinik
ko‘rinishlari va oldini olish choralari yoritilgan.
Profilaktika uchun to‘g‘ri ovqatlanish va temirga boy
mahsulotlar iste’moli tavsiya etiladi.
KEY WORDS
kamqonlik temir, eritrotsit,
gemoglobin,
mioglobin,
tsitoxromlar, trofik jarayonlar.
Hàzirgi waqıtta màmleketimizde bilimlendiriw sistemasında hàm den-sawlıqtı saqlaw
sistemasında kóplegen àhmiyetli is-ilajlar àmelge asırılmaqta. Sebebi ҳalqımızdıń den-
sawlıġın saqlaw, hàr qıylı keselliklerdiń aldın alıw, ҳalıq arasında salamat turmıs tàrizin
engiziw, bul boyınsha puqaralardıń meditsinalıq màdeniyatın rawajlandırıw úlken àhmiyetke
iye esaplanadı. Hàzirgi kúnde kópshilik insanlar arasında temir jetispewshiligi nàtiyjesinde
kelip shıġatuġın kemqanlıq keselligi keń tarqalġan [1]. Temir jetispewshiligi nàtiyjesinde kelip
shıġatuġın kemqanlıq keselligi balalar hàm eresek jastaġı adamlar arasında júdà keń tarqalġan
keselliklerden biri esaplanadı. Balalar arasında bul 10% ten 70% ke shekem ushırasıwı
múmkin. Àsirese eki jasqa shekemgi balalar hàm óspirimler arasında júdà kóplep ushırasadı.
Organizmde temir jetispewshiligi nàtiyjesinde kelip shıġatuġın kemqanlıq keselliginde bir
qansha ózgerisler júz beredi.
Organizmde qannıń formalı elementlerinen bir bolġan eritrocitler bir qansha àhmiyetli
funkciyalardı atqaradı. Eritrocitlerdiń eń tiykarġı funkciyalarınan biri kletkalardı kislorod
penen tàmiynlew bolıp esaplanadı. Bul formalı elementlerdiń muġdarlıq ózgerisi organizmde
bir qansha processlerge keri tàsir etiwi múmkin. Eritrocitlerdiń muġdarınıń ózgerisi hàm
olardıń sıpat tàrepinen buzılıwı qannıń dem alıw funktsiyasınıń ózgerisine alıp keledi [2].
Eritrocitlerdiń muġdarınıń ózgerisi, olardıń payda bolıwı menen jemiriliwiniń qatnasınıń
buzılıwınan, qan tamırlar pútinliginiń buzılıwı nàtiyjesinde eritrocitlerdiń kemeyiwinen,
tamırlarda eritrocitlerdiń qayta bólistiriliwinen kelip shıġıwı múmkin. Qannıń kólem
birligindegi eritrocitlerdiń muġdarınıń ózgerisi olardıń kóbeyiwi formasında (eritrotsitoz)
hàm kemeyiwi (kemqanlıq) formasında júzege keledi.
Temir adam organizminiń tirishiligi ushın zàrúr bolġan aktiv zatlar molekulalarınıń quramına
kiredi. Mısalı, ishki dem (kletkalıq) alıw processin tàmiynlewshi citoxrom, citoxromoksidaza
52
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
hàm peroksidaza fermentleriniń molekulaları quramında temir zatı boladı. Temir
jetispewshiligi nàtiyjesinde ishki organ hàm toqımalarda kislorod jetispewshiligi júz berip,
olardaġı trofik processler buzıladı. Hàr bir organ, toqımalardaġı kletkalarda kletkalıq
dàrejede dem alıw processi buzılıp, organizmniń bir qansha organlar sistemasınıń normal
fiziologiyalıq iskerligine keri tàsir etedi.
Organizmde funktsional temir muġdarı gem saqlawshı metalloproteidler gemoglobin,
mioglobin, citoxromlar hàm kislorodtıń tasılıwı, saqlanıwı hàm jumsalıwı sıyaqlı fiziologiyalıq
wazıypalardı atqarıwshı basqa beloklar quramında ushırasıp, organizmde oġada àhmiyetli
wazıypalardı atqaradı. Funkcional temirdiń tiykarġı bólimi gemoglobinlerge tuwrı keledi.
Zapas temir muġdarı deneniń hàr bir kilogramına 5 mg nan 25 mg ġa shekem tuwrı keledi
hàm organizm toqımalarında ferritin hàm gemosidirin kórinisinde boladı. Ferritin
organizmde temir metobolizminde úlken àhmiyetke iye esaplanadı. Bul temir gomeostazın
saqlaw hàm qollap turıwda júdà àhmiyetli esaplanadı. Temirdiń tiykarġı bólimi súyek
kómiginde bolıp, gemoglobin sintezinde jumsaladı.
Organizmde temir jetispewshiliginiń kelip shıġıwınıń bir qansha sebepleri bolıp, olarġa
tómendegiler kiredi:
-
temirdiń organizmde jaqsı sorılmaslıġı – ayırım organizmlerde asqazan ishek jollarınıń
ótkir hàm sozılmalı keselliklerinde hàmde asqazan ishek sisteması organları sliz perdeleriniń
ózgerisleri, gijja invaziyaları hàm basqada jaġdaylar temir sorılıwınıń pàseyiwine alıp keledi;
-
organizmde temirdiń kóp jumsalıwı. Balalar hàm óspirimlerde olardıń tez ósiwi, sport
penen baylanıslı fizikalıq shınıġıwlar menen kóbirek shuġıllanıwı (ayırım sport kemqanlıġına
alıp keliwshi), hàmiledar yamasa emiziwli hayallarda temirdiń àdettegiden artıqıraq
jumsalıwına alıp keledi. Bunday jaġdayda àsirese organizm zapastaġı temir az bolġanda, bul
bioelement jetispewshiligi kelip shıġadı [3,4];
-
temirdiń organizmde nadurıs bólistiriliwi nàtiyjesinde kóplegen sozılmalı infekcion-
asqınıw kesellikleri, tuberkulez, bawır hàm búyrek jetispewshiligi, rak hàm basqa óspe
keselliklerine ushıraġan nawqaslarda gúzetiledi. Sebebi bunda organizmde júz beretuġın
immun processler ushın kóbirek temir bioelementi jumsaladı.
Temir jetispewshiligi nàtiyjesinde kelip shıġatuġın kemqanlıq keselligi tómendegi
mexanizmler boyınsha rawajlanadı:
-
balalarda temir jetispewshiliginiń eń tiykarġı sebebi temirdiń awqat quramında
alimentar jeterli dàrejede bolmaslıġı, tiykarınan jas balalarda jasalma awqatlandırıw
nàtiyjesinde payda boladı. Sıyır súti tiykarında tayarlanġan awqatlar quramındaġı temirdiń
sorılıwı, ana sútindegi temirdiń sorılıwına qaraġanda 2-3 màrte kem boladı;
-
temir jetispewshiligi kemqanlıġı eki jasqa shekemgi shala tuwılġan balalarda yamasa
awır salmaqlı balalarda payda boladı. Kóp embrionlıq hàmiledarlıqtan tuwılġan balalarda da
usı kemqanlıq júzege keliwi múmkin. Sebebi anada hàmiledarlıq dàwirinde temir
jetispewshiligi, tiykarınan toksikozdıń júzege keliwi, hàmile organizminde temirdiń
toplanıwına tosqınlıq etedi;
-
temirge salıstırmalı talaptıń artıwı hàmiledarıq, laktaciya, ósiwdiń tezlesiwi
nàtiyjesinde kelip shıġadı;
-
asqazan ishek sisteması keselliklerinde temirdiń asqazan ishek jollarında sorılıwı
buzıladı;
-
gipovitaminozda gúzetiledi;
53
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
-
sozılmalı qan ketiwlerde, qızlarda er jetiw dàwirinde, kúshli fizikalıq zorıġıwlarda, ıssı
ıqlımlı shàrayatlarda, joqarı temperaturalı kàrxanalarda islew sıyaqlılarda organizmnen temir
kóp muġdarda joġaltıladı.
-
bawır zıyanlanġanda temirdiń depolanıwı buzıladı, sebebi gepatocitler temirdi qan
sıvorotkasınan sorıp aladı hàm toplaydı.
-
súyek kómigindegi eritroblastlarda fermentlerdiń jetispewshiligi sebepli temirdiń
ózlestiriliwi buzılıwı nàtiyjesinde kelip shıġadı.
Temirdiń normal zapasın toltırıw ushın balalar, eresek jastaġı adamlar hàm hayallar kúnine
azıq-awqat penen birge temir túsiwin tàmiynlewi kerek. Onıń tiykarġı derekleri gósh, balıq,
zelenler hàm sobıqlı ósimlikler esaplanadı. C vitamini jarmalar hàm palız ónimlerindegi temir
zatınıń sorılıwın kúsheyttiredi. Temir zatı ishektiń joqarġı bólimlerinde sorıladı. Sol sebepli
ratsional hàm balanslanġan azıq-awqàtlıq zatlardı qabıl etiw úlken àhmiyetke iye esaplanadı.
Paydalanılġan àdebiyatlar:
1.
Baxramov S.M va boshqalar Qamqonliklar. T. 2016.
2.
Nadjimitdinov S. T. Klinik gematologiya asoslari // Toshkent. 1998 y
3.
Орзиев З.М., Жабборова З.Б., Тухтаева Д.М. Аслонова И.Ж., Мирзаева Д.Б.
«Региональние причини железодефицитной анемии» - Назарий ва клииник тиббиёт
журнали. Tошкент. 2010 №4.
4.
Петров В.Н., Бахрамов С.М., Фарманкулов Х.К. «Железо дефицитние анемии» T.
1995 г.
