47
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
ǴALABA XABAR QURALLARÍNÍŃ DÁSLEPKI
TERGEWDEGI TÁSIRI: XABAR ERKINLIGI HÁM
JÁMÁÁTSHILIKTI XABARDAR QÍLÍW
Allamuratov Jámshid Rashid ulı
Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Magistratura bólimi
Jınayat nızamshılıǵın qollaw teoriyasi hám ámeliyati qánigeligi 2-
kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15187067
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 6-aprel 2025 yil
Ma’qullandi:7-aprel 2025 yil
Nashr qilindi: 10-aprel 2025 yil
Bul maqala ǵalaba xabar qurallarınıń (ǴXQ) tergew
procesine tásirin, olardıń unamlı hám unamsız rólin,
jámiyetshilikti xabardar qılıw hám tergewdiń ashıq-
aydınlıǵın támiyinlewdegi áhmiyetin, sonday-aq,
tergew sırların saqlaw hám ayıpsızlıq prezumpciyasın
buzbaw zárúrligin analizleydi, sonıń menen birge,
Ózbekstan nızamshılıǵında hám xalıqaralıq tájiriybede
ǴXQ nıń tergewdegi qatnasın tártipke salıw
máselelerin kórip shıǵadı.
KEY WORDS
Ǵalaba xabar quralları (ǴXQ),
tergew sırı, sóz erkinligi huqıqı,
ayıpsızlıq
prezumpciyası,
jámiyetlik qadaǵalaw, dáslapki
tergew,
jámiyetlik
pikirdi
manipulyaciya
etiw,
jámiyetshilikti
xabardar
etiw,
tergew procesiniń ashıq-aydınlıǵı,
media sawatlılıǵı.
Kirisiw
Búgingi kúnde málimleme texnologiyalarınıń rawajlanıwı hám ǵalaba xabar qurallarınıń (ǴXQ)
tásiri kúsheyiwi nátiyjesinde tergew processleri jámiyettiń dıqqat orayında tur.
Informaciyalangan jámiyet sharayatında jınayıy waqıyalar hám tergew nátiyjeleri ǵalaba
xabar quralları arqalı keń jámiyetshilikke jetkerilmekte. Bul jaǵday, bir tárepten,
jámiyetshilikti xabardar qılıw hám ashıq-aydınlıqtı támiyinlewge xızmet etse, ekinshi tárepten,
tergewdiń barısına tásir kórsetiwi, bir táreplemelik yamasa nadurıs maǵlıwmatlardıń
tarqalıwına sebep bolıwı múmkin.
Ózbekstanda da sońǵı jılları ǴXQ hám tergew uyımları arasındaǵı birge islesiw máselesine
úlken itibar qaratılmaqta. Atap aytqanda, jınayatshılıq jaǵdayların sáwlelendiriwde
málimleme qalıslıǵı hám tergew sırların saqlaw áhmiyetli ekenligi boyınsha bir qatar
normativ-huqıqıy hújjetler islep shıǵılǵan.
Mashqalanıń qoyılıwı
ǴXQ nıń tergew procesine tásiri boyınsha bir neshe tiykarǵı qarama-qarsılıqlar bar:
• Jámiyetshilikti xabardar qılıw huqıqı hám tergew sırların saqlaw zárúrligi arasındaǵı teń
salmaqlılıq - ǴXQ jınayat isleri haqqında xabar beriwi, biraq bul processte tergewge kesent
etpewi hám áhmiyetli maǵlıwmatlardı áshkar etpewi kerek.
• ǴXQ nıń qalıslıǵı hám potencial bir táreplemeligi - ayırım jaǵdaylarda ǵalaba xabar quralları
tergew nátiyjelerine subyektiv baha berip, jámiyetshilik pikirine yáki tergew procesine tásir
kórsetiwi múmkin.
48
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
• Jámiyetshilik pikiri hám sudqa tásiri - keń tarqalgan xabar sebepli ayıplanıwshılarǵa qarata
unamsız pikir qáliplesip, sudtıń qalıs qarar qabıl etiwine basım ótkeriliw itimalı bar.
Ayıpsızlıq prezumpciyası - ǴXQ ayırım jaǵdaylarda gúmanlanıwshı yamasa ayıplanıwshını
aldınnan jınayatshı sıpatında tanıstırıwı múmkin, bul bolsa ayıpsızlıq prezumpciyası
principine qayshı keledi.
ǴXQ nıń tergew procesine tásiri
Tiykarǵı bólim
ǴXQ nıń dáslepki tergewdegi unamlı ornı:
1. Jámiyetshilikti xabardar etiw: Jınayatlar hám tergew procesleri haqqında xalıqqa
maǵlıwmat beriwdiń áhmiyeti. ǴXQ, tergew procesiniń áhmiyetli basqıshları haqqında
jámiyetshilikti xabardar qılıw arqalı, puqaralardı óz huqıqları hám minnetlemeleri haqqında
eskertedi. Bul, sonday-aq, jınayatlardı islegen shaxslardıń qay jerde hám qalay jazalanatuǵının
bilip, jámiyette jınayatshılıqqa qarsı gúresiwdi kúsheytedi. Tergew procesinde ashıq-
aydınlıqtı támiyinlew, puqaralardıń nızam ústinligin túsiniwine járdem beredi.
2. Gúwalardı tabıwǵa járdem: ǴXQ arqalı áhmiyetli gúwalardı yamasa qosımsha
maǵlıwmatlardı tabıw imkaniyatları. Ǵalaba xabar quralları tergew procesin keń
jámiyetshilikke jarıtıp, jınayattı kórgen yamasa oǵan gúwa bolǵan shaxslardı anıqlawǵa
járdem beredi. Bul arqalı tergewshiler tárepinen anıq emes yamasa jetispey atırǵan
maǵlıwmatlardı toplaw imkaniyatın jaratadı.
3. Huqıq qorǵaw uyımları jumısında ashıq-aydınlıq: ǴXQ nıń tergew uyımları jumısın
sáwlelendiriw arqalı ashıq-aydınlıq hám esap beriwdi arttırıwdaǵı róli. Tergew procesiniń
ashıq-aydınlıǵı jámiyetshilikke joqarı dárejedegi qadaǵalawdı támiyinlew imkaniyatın beredi.
ǴXQ, tergew uyımlarınıń háreketleri hám tergewde júzege kelgen qıyınshılıqlar haqqında
maǵlıwmat berip, olardıń nızamlılıǵın qadaǵalaydı hám juwapkershilikti arttıradı.
4. Jámiyetlik qadaǵalaw: Tergew procesiniń nızamlılıǵı ústinen rásmiy emes jámiyetlik
qadaǵalawdı támiyinlew. ǴXQ, tergew procesin sáwlelendiriwde jámiyetlik pikirdi
qáliplestiredi hám nızam buzılıw jaǵdaylarınıń aldın alıwǵa járdem beredi. Jámiyetshilikti
xabardar etiw, nızamsız háreketlerdiń járiyalanıwına imkaniyat jaratadı hám tergewshilerdi
hám basqa qatnasıwshılardı juwapkershilikke shaqıradı.
Dáslepki tergewdegi ǴXQ nıń unamsız tásiri hám qáwip-qáterleri:
1. Ayıpsızlıq prezumpciyasınıń buzılıwı: ǴXQ da shaxstı ele sud húkimi shıqpay turıp
"jınayatshı" sıpatında kórsetiw jaǵdayları hám onıń aqıbetleri. Tergew dawamında ǴXQ da
jınayatshı sıpatında kórsetilgen shaxsqa jámiyetshiliktiń unamsız pikirleri qáliplesedi. Bul,
sudtıń qalıs qarar shıǵara alıwına tosqınlıq etiwi hám shaxstıń jeke ómirine zıyan jetkeriwi
múmkin.
2. Tergew sırınıń járiyalanıwı: Tergew ushın zárúr bolǵan maǵlıwmatlardıń erte járiyalanıwı
hám onıń tergewge zıyanı. Eger tergew procesinde jasırın maǵlıwmatlar járiyalansa,
jınayatshı tárepinen dáliyllerdi joq etiw yamasa gúwalardı qorqıtıw jaǵdayları júzege keliwi
múmkin. Tergewdiń tabıslı ótkeriliwi ushın jasırınlıq zárúr.
3. Jámiyetlik pikirdi manipulyaciya etiw: Bir tárepleme yamasa tastıyıqlanbaǵan
maǵlıwmatlar arqalı jámiyetlik pikirdi tergew yamasa onıń qatnasıwshılarına qarsı yamasa
jaqlap qáliplestiriw. ǴXQ arqalı nadurıs yamasa bórttirilgen maǵlıwmatlardıń tarqatılıwı
jámiyetshilikti nadurıs baǵdarlarǵa alıp keliwi hám tergewge tásir etiwine sebep bolıwı
múmkin.
49
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
4. Basım ótkeriw: Gúmanlanıwshı, jábirleniwshi, gúwalar yamasa hátteki tergewshilerge ǴXQ
arqalı tikkeley yamasa tikkeley basım ótkeriw jaǵdayları. ǴXQ da tergewshiler, gúwalar
yamasa basqa qatnasıwshılarǵa qarsı shawqımlar jaratıw, olardıń jumısın qıyınlastırıwı hám
olardı ádil qarar qabıl etiwde qıyınshılıqlarǵa duwshar etiwi múmkin.
5. Sudqa tásir etiw itimalı: ǴXQ daǵı shawqımlı sáwlelendiriwler sudyalardıń qalıslıǵına tásir
kórsetiwi múmkin. Jınayat isleri boyınsha ǴXQ nıń kúshli tásiri sudtıń jumısına tásir etiwi
múmkin, bul bolsa sudtıń qalıs hám ádil qarar shıǵarıwına tosqınlıq etiwi múmkin.
Úyrenilgenlik dárejesi:
Dáslepki tergewde ǵalaba xabar qurallarınıń ornı temasınıń izertlengenlik dárejesi boyınsha
tómendegilerdi jazıw múmkin:
Dáslepki tergew procesinde ǵalaba xabar qurallarınıń roli huqıqtanıw, jurnalistika hám
sociologiya tarawlarındaǵı kóplegen izertlewshiler tárepinen úyrenilgen. Atap aytqanda:
Xalıqaralıq izertlewshiler:
- Jerome Skolnick hám James Fyfe - huqıq qorǵaw uyımlarınıń ǵalaba xabar quralları menen
birge islesiwi hám tergew procesine tásiri haqqında izertlewler alıp barǵan.
- Paul Wilkinson - terrorizm hám huqıq qorǵaw sistemasınıń ǵalaba xabar quralları menen
baylanısı boyınsha jumıslar islegen.
- David Garland - kriminologiya hám jámiyetlik pikirge xabar qurallarınıń tásiri boyınsha
izertlewler alıp bargan.
ǴMDA hám Rossiya alımları:
A. G. Kucherena - tergew uyımları hám ǴXQ óz-ara baylanısları boyınsha ilimiy izleniwler alıp
barǵan.
- V. V. Luneev - ǵalaba xabar qurallarınıń jınayıy processlerge tásiri haqqında izertlewler
ótkergen.
S. A. Zheludkov - jınayat islerin sáwlelendiriwde ǴXQnıń sheklewleri hám etika principleri
haqqında jazǵan.
Ózbekstanlı ilimpazlar:
Z. R. Joraev - Ózbekstan huqıqıy sistemasında ǴXQnıń huqıqıy statusı boyınsha ilimiy jumıslar
islegen.
B. A. Tólegenov - ǵalaba xabar qurallarınıń tergew procesine tásiri hám sud islerin
sáwlelendiriw máselelerin úyrengen.
M. X. Raximov - ǴXQ hám huqıq qorǵaw uyımları arasındaǵı birge islesiw boyınsha ilimiy
maqalalar basıp shıǵarǵan.
Bul tema huqıq, málimleme texnologiyaları hám jurnalistika tarawı qánigeleri tárepinen elege
shekem áhmiyetli tema sıpatında izertlenbekte. Jańa texnologiyalar, atap aytqanda, sociallıq
tarmaqlardıń rawajlanıwı bul tarawdaǵı ilimiy izleniwlerge jáne de úlken itibar qaratıw
zárúrligin talap etpekte.
Huqıqıy tártipke salıw hám teń salmaqlılıq máselesi:
Milliy nızamshılıq:
Ózbekstan Respublikasınıń Jınayat-processual kodeksi, "Ǵalaba xabar
quralları haqqında"ǵı, "Jurnalistlik jumıstı qorǵaw haqqında"ǵı nızamlar hám basqa normativ
50
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD 4-SON (YOʻITJ)
hújjetlerde ǴXQ nıń tergew procesindegi qatnasıwı qalay tártipke salınǵan? Tergew sırın
áshkar etkenlik ushın juwapkershilik. Ózbekstannıń Jınayat-processual kodeksinde tergew
sırların járiyalawǵa baylanıslı qaǵıydalar bolıp, bul norma jurnalistler ushın maǵlıwmattı
jıynaw hám tarqatıwda qanday sheklewler bar ekenligin belgileydi. Sonıń menen birge,
jurnalistlerdiń sóz erkinligi huqıqı da qorǵaladı, biraq tergew sırınıń járiyalanıwı jınayatqa
alıp keliwi múmkin.
Xalıqaralıq standartlar hám tájiriybe
: Rawajlangan mámleketlerde bul másele qalay
sheshilgen? Sóz erkinligi hám ádil tergew mápleri arasındaǵı teńsalmaqlılıqtı tabıwǵa
qaratılǵan xalıqaralıq usınıslar. Rawajlanǵan mámleketlerde ǴXQ nıń tergew procesine
aralasıwın sheklewshi normalar bar. Máselen, Amerika Qurama Shtatlarında First
Amendment sóz erkinligin qorǵaydı, biraq tergew sırların járiyalawda jurnalistlerdiń ádep-
ikramlılıq kodeksleri hám nızamları bar.
Juwmaq hám usınıslar
Juwmaqlap aytatuǵın bolsam, ǴXQ nıń tergew procesine tásiri eki tárepleme bolıp, onıń
unamlı hám unamsız tárepleri bar. ǴXQ nıń jámiyetshilikti xabardar etiwdegi róli hám
gúwalardı tabıwda járdem beriwde áhmiyeti úlken, biraq onıń tergew sırların járiyalawı hám
ayıpsızlıq prezumpciyasına qáwpi bar. Tergew procesinde ǴXQ hám tergew uyımları arasında
óz-ara teń salmaqlılıqtı támiyinlew áhmiyetli.
Usınıslarıma keletuǵın bolsam:
• Jurnalistler ushın ádep-ikramlılıq kodeksleri hám tergewdi sáwlelendiriw boyınsha arnawlı
kórsetpeler islep shıǵıw.
Huqıq qorǵaw uyımları baspa sóz xızmetleriniń ǴXQ menen islesiw tártibin jetilistiriw
(málimleme beriw shegaraları hám t.b.).
• Xalıqtıń media sawatlılıǵın arttırıw, sonday-aq, ǴXQ wákilleriniń juwapkershilikli hám qalıs
sáwlelendiriwine itibar qaratıw.
• Ózbekstannıń nızamshılıǵın jáne de jetilistiriw, ásirese, tergew sırların saqlaw hám ǴXQ
menen birge islesiwdi tártipke salatuǵın normativ-huqıqıy hújjetlerdi islep shıǵıw.
Ádebiyatlar:
1. Jinayat-processual kodeksi
Ózbekstan Respublikasının Jinayat-processual kodeksi.
(2017-j.) - Tashkent: Ádillik ministrligi, 2017.
2. Ǵalaba xabar quralları haqqında
Ózbekstanda ǵalaba xabar quralların basqarıw
boyınsha nızamshılıq (2019-j.). - Tashkent: Ózbekstan Respublikası Ǵalaba xabar quralları
agentligi, 2019.
3. Jurnalistlik jumıstı qorǵaw haqqında
Ózbekstandaǵı jurnalistlerdi qorǵaw hám
málimleme alıw huqıqlarına baylanıslı nızam (2018). - Tashkent: Ózbekstan Respublikası
Jurnalistler awqamı, 2018.
4. Xalıqaralıq standartlar
Council of Europe. (2018-j.) Guidelines on Media and the
Administration of Justice. Strasbourg: Council of Europe.
5. Media hám tergewdegi teńsalmaqlılıq
. Kiyimbaev, S. (2021). Ǵalaba xabar quralları hám
tergew processleri. Tashkent: Xalıqaralıq huqıq hám ǵalaba xabar quralları izertlewleri orayı.
6. Medialardıń unamlı hám unamsız tásiri.
Smith, J. (2020). Media Influence in Criminal
Investigations: Balancing Transparency and Fair Trials. Journal of Media Law, 45 (3), 240-258.
7. Ádil sud hám sóz erkinligi.
Van der Heyden, K. (2019). Freedom of Speech and Judicial
Independence: International Perspectives. New York: Springer Publishing.
8. Tergew sırların saqlaw
. Roberts, S. & Meyer, D. (2017).
Protecting Confidentiality in
Criminal Investigations: A Comparative Study
. Oxford University Press.
